БУРЯАД ҺУРГУУЛИИН ПРОГРАММАНУУД БУРЯАД ХЭЛЭН V— XI КЛАССУУД

ТАЙЛБАРИ БЭШЭГ
Россин эрдэм һуралсалда шэнэ шэглэлнүүдэй нэбтэрэн орожо, бэелүүлэгдэжэ байгаа мүнөө сагта Байгалай регионой һуралсалай эмхинүүдтэ буряад хэлэ бэшэг шудалалгада гүнзэгы анхарал хан— дуулагдана. Буряад Республикада, Агада ба Усть— Ордада, Улаан— Удэ хотын һургуулинуудаар түрэлхи хэлэеэ, буряад арадайнгаа оюун бодол, ёһо заншал, соёл гэгээрэлые һэргээхэ, хүгжөөхэ, дэлгэрүүлхэ талаар һүүлэй жэлнүүдтэ ехэ ажал хүдэлмэри ябуулагдажа байна.
1992 оной июниин 10— да баталагдаһан «Буряад Республикын арадуудай хэлэнүүд тухай» Хуулиин ёһоор буряад хэлэнэй гүрэнэй хэлэнүүдэй нэгэн болоод байхадань, тус хэлэндэ олониитын, арад зоной, тэрэ тоодо залуушуулай, һурагшадай хандалга нилээд гүнзэгырнэ. Тиимэһээ багшын үүсхэлдэ, зохёохы ажалда үргэн харгы гаргагдана.
Буряад хэлэнэй багшанарай, хүмүүжүүлэгшэдэй урда табигдаха шухала зорилгонууд:
— ургажа ябаа залуу үетэндэ эрдэм болбосоролой үндэһэ һууриие гүнзэгыгөөр ба бата бэхеэр үгэхэ;
— һурагшадые Буряад республикын гүрэнэй аман ба бэшэгэй хэлэтэй болгохо;
— ниитын болон ажахын хэрэгтэ түрэлхи хэлэеэ хэрэглүүлжэ һургаха;
— арадайнгаа түүхэ, аман зохёолойнь баялиг, ёһо заншал, соёл болбосорол — эдэ бүгэдэндэ түшэглэн, тэдэниие һургажа, хүгжөөжэ, хүмүүжүүлжэ, буряад үндэһэ яһатанай гүнзэгы мэдэрэл бүрилдүүлхэ.
Тус зорилгонуудһаа дулдыдан, буряад хэлэ заажа байһан багшанарай урда иимэ шухала эрилтэнүүд табигдана:
1. Нэн түрүүн түрэлхи хэлэеэ заажа байһан багша хадаа өөрөө хэлэ бэшэгэй талаар үндэр хэмжээнэй эрдэм мэдэсэтэй, болбосорол ехэтэй, хэлэ бэшэгэй эрдэмэй, тэрэ тоодо буряад хэлэнэй саашанхи хүгжэлтын гол зорилгонуудые гүнзэгыгөөр ойлгохо ёһотой;
2. Һурагшадай эрдэм мэдэсын эрилтэнүүдэй стандарт ба прог¬рамма шудалжа, багша буряад хэлэ заалгые түсэблэхэ;
3. Һуралсалай жэлэй эхиндэ багша класс бүхэндэ һурагшадай мэдэсэ шадабариин хэмжээе элирүүлхэ зорилготойгоор хэдэн ондоо түхэлэй шалгалтын хүдэлмэринүүдые дүүргүүлхэ: грамматическа даабаринуудтай диктантнуудые, зохёолго ба найруулгануудые бэшүүлжэ, тестнүүдые дүүргүүлжэ, анкетэнүүдэй асуудалнуудта харюусуулжа болохо; аман шалгалга үнгэргэхэ; үзэгдэһэн темээр шалгалтын асуудалнуудта харюунуудые шагнаха; хөөрэлдөө эмхидхэхэ болон бусад. Эдэ даабаринуудые дүүргэлгын дүнгүүд һурагшадай мэдэсэ, шадабари, хүгжэлтые гү, али программын эрилтэнүүдһээ гээгдэлгэ зүбөөр гэршэлдэг. Эндэһээ уламжалан, багша класс бүхэндэ һурагша бүхэнтэй һуралсалай жэл соо хэхэ ажалаа багсаан эмхидхэхэ.
4. Һурагша бүхэнэй эрдэм мэдэсын хэмжээн адли бэшэ, тиимэһээ хэшээлэй алишье шатада һурагшын мэдэсын хэмжээндэ тааруугаар даабаринуудые дүүргүүлхэ.
5. Һурагшадые һургаха, хүгжөөхэ, хүмүүжүүлхэ зорилгонууд түрэлхи хэлэнэй, уран зохёолой хэшээлнүүдтэ нягта холбоотойгоор элдэб онол аргануудаар, жэшээлхэдэ: интегрированнэ аргаар гэхэ гү, али заагдажа байгаа предмедүүд хоорондын харилсаанай аргаар бэелүүлэгдэхэ ушартай. Эндэ 2006 ондо гараһан «Буряад хэлэнэй сахим һураха ном» (электронно ном) доторхи тон баян, хэрэгтэй материалнуудые зүбөөр бэе бэетэйнь тааруулан холбожо шадабал, багшанарташье, һурагшадташье нилээд аша үрэтэй ба һонирхолтой байха.
6. Хэлэлгын культура (соёл) дээшэлүүлхэ, гүнзэгырүүлхэ, зо— хёохы ба холбоо хэлэлгэ хүгжөөлгын хүдэлмэринүүдые хэшээлэй алишье шатада хараалха, түсэблэхэ.
7. Һурагшадые һургалга, хүгжөөлгэ, хүмүүжүүлгын зорилго— нуудые сагай эрилтэдэ таарамаар бэелүүлхын тула, буряад хэлэ ба уран зохёол заажа байһан багшанар өөрынгөө эрдэм мэдэсые, дүй дүршэлые caг үргэлжэ дээшэлүүлжэ, методикодо, психологидо ба дидактикада бии боложо, хэблэгдэжэ байдаг эрдэмтэдэй, шэнэдхэгшэ багшанарай шэнжэлэлгын хүдэлмэринүүдые, шэнэ дурадхалнуудые ба түрүү дүй дүршэл үзэжэ, шүүмжэлжэ, ажал хүдэлмэридөө нэбтэрүүлжэ байха.
ПРОГРАММЫН ОНСО ШЭНЖЭ БА БАЙГУУЛГА
Буряад хэлэнэй, тэрэниие шэнжэлдэг эрдэм ухаанай хүгжэлтые хараадаа абан, Россин эрдэм һуралсалай түсэбые (учебный план) баримталан, мүнөө үедэ хэрэглэгдэдэг программын үндэһөөр «Буряад хэлэнэй» стандартда тааруулан, туршалгын программа зохёогдобо. Энэ программын гол байгуулга олон жэлэй туршада буряад хэлэ заалгын үедэ бии болоһон дүй дүршэлтэй нягта холбоотой, хэлэнэй бүхы талануудые яһала дүүрэнээр харуулна.
Шэнэ программада дидактикын хамтын түхэлэй принципүүдһээ гадна, өөрсэ маягтай эрдэмэй— методическа принципүүд оронхой. Тус программын эрдэмтэ ёһыень баримталһан эрдэмэй— лингвистическэ мэдээнүүд, ойлгосонууд, грамматикын дүримүүд үгтэнхэй.
10— 11— дэхи классуудта буряад хэлэ үзэлгын шухала хэрэгтэйнь саг үргэлжэ мэдэрэгдэнэ. Тиимэһээ һурагшадай грамматикын шухала һалбаринуудаар 5— 9— дэхи классуудта абаһан бүхы мэдэсэ шадабарияа согсолжо, саашадань гүнзэгырүүлхынь, мүн үгэ хэлэнэйнгээ нугалбариие улам һайжаруулхынь тула түрэл хэлэнэйнгээ энэ хэмжээндэ хүрэтэр хүгжэһэн шатануудые, түүхые болон эрдэмтэд, сэхээтэдэй буряад хэлэнэй хүгжэлтэдэхи нүлөөе, габьяае һурагшадта ойлгуулхын тула факультативна аргаар гарагтаа 1— 1 саг соо буряад хэлэ үзэлгые үргэлжэлүүлгэ дурадханабди.
Программа бэелүүлхын тула классуудта үгтэхэ саг
Үзэгдэхэ Классууд
предмет V VI VII VIII IX X XI
Буряад
хэлэн 3 2 2 2/1 1 1 1
Шэнэлэгдэһэн, нэмэгдэһэн зүйлнүүд:
1. Буряад хэлэн дунда һургуулида 5— 9— дэхи классуудта үзэгдөөд дүүрэдэг, 10 —11— дэхи классуудта үргэлжэлдэггүй. Энэ ушарһаа дунда һургуули дүүргэгшэд буряад хэлэнэй грамматикын олон орёо хүшэр ойлгосонуудые хүсэд дүүрэнээр хадуужа, бэшэг дээрэ зүбөөр хэрэглэхэ дадалгүй байжа болодог. Жэшээлхэдэ, нэгэдэхеэр, 5— дахи класста үзэһэн «Аялганай тааралдал», «Абтаһан үгэнүүдые зүб бэшэлгэ», «Абтаһан үгэнүүдэй һүүлэй аялганиие буряадшалжа бэшэлгэ» г.м. темэнүүдые 6— 9— дэхи классуудта гүнзэгырүүлэн үзэхэ сагай бага дээрэһээ, тэдэ сэдэбүүд имагтал дабтагданагүй. Тиимэһээ олонхи һурагшад, залуушуул бэшэгэй алдуунуудые гаргадаг. Хоёрдохёор, буряад хэлээр, уран зохёолоор мэргэжэлээ саашань үргэлжэлүүлхэ залуушуулда гүйсэд дүүрэн ойлгосо үгтэнэгүй. Энэ ушарһаа мүнөө сагай эрилтээр 5— 9— дэхи классуудай буряад хэлэнэй программын материал 10— 11— дэхи классуудта гуримшуулан (система болгон) дабтагдахаар, гүнзэгырүүлэн бэхижүүлэгдэхээр хараалагдаба. Үгын найруулал тухай һургаал — стилистикэһээ мэдээнүүдые, хэрэгэй саарһануудые зүб бэшэлгэдэ һургалга, диалогуудые ба хэрэгэй наадануудые эмхидхэлгэ, уран гоёор уншалга, творческо ба холбоо хэлэлгэ хүгжөөлгын хүдэлмэринүүдые дүүргэлгэ, оршуулгын дадал хүгжөөлгэ (ородһоо — буряад хэлэндэ, буряадһаа — ород хэлэндэ), мүн монгол эрдэм шудалалгаһаа мэдээнүүдые факультативна аргаар үзэлгэ дурадхагдана.
2. Программаар үзэгдэхэ сэдэбүүд, дүүргэгдэхэ даабаринууд коммуникативна шэглэлтэй. Тодорхойлбол: һурагшад дунда һур— гуули дүүргэхэдээ, түрэлхи хэлэн дээрээ тон һайнаар хэлэжэ, хөөрэжэ, харилсажа, һанал бодолоо зүбөөр найруулан дамжуулжа шадаха болохо ёһотой.
3. 5— 9— дэхи классуудта үзэгдэхэ һуралсалай номууд ганса дэб— тэрһээ бэшэ, тэрэнэй 2— дохи хуби — үзэгдэһэн материалые бэхижүүлхэ дадхаан һургалгын хүдэлмэринүүд ба дүүргэгдэхэ элдэб даабаринуудтай сударһаа, 3— дахи хуби — багшанарай хэрэглэхэ методическа хүтэлбэриһөө бүридэнэ. 
Дүүргэгдэхэ даабаринуудтай текстнүүд, дадхаан һургалгын хүдэлмэринүүд удхынгаа талаар бүлэглэгдэнхэй, класс классуудта ондо ондоо тематикатай, жэшээлхэдэ: «Хүн болохо — багаһаа», «Хани нүхэсэл, хани барисаан», «Байгаалияа хамгаалая», «Алдарта Байгал — арюухан далай» ба бусад. Һурагшадай һонирхол түрүүлхэ, ухаан бодолыень гүйлгэхэ, сэдьхэл хүдэлгэхэ, өөһэдөө ухаалдижа хүдэлхэ шадабарииень хүгжөөхэ даабаринуудтай текстнүүд, үгүүлэлнүүд ба мэдүүлэлнүүд шэлэгдээ.
4. 5— 6— дахи классуудта «Лексикологи» гэһэн бүлэгөөр адли сэдэбүүдые дабтан үзэлгэ усадхагдаа, шэнэлэгдээ.
5. Фонетикээр урда жэлнүүдтэ үзэгдэһэн программын мате¬риал 10— дахи класста гүнзэгырүүлэн үзэгдэхэ: олон уласай хэрэглэдэг транскрипциин тэмдэгүүдтэй танилсалга, тэдэниие хэрэглэн галиглалга.
6. Грамматикын нэрэ томьёонууд гол түлэб буряадшалагдаа; хари хэлэнүүдһээ абтаһан олон уласта адляар хэрэглэгдэдэг үгэнүүд тэрэ хэбээрээ үлэнхэй.
Грамматикын буряадшалагдаһан зарим нэрэ томьёонууд
Аянгалһан үгэ — междомети
Газар зүй — географи
Галиглалга — транскрипци хэлгэ
Дадхаан һургалгын хүдэлмэринүүд — упражненинүүд
Дайбар үгэ — наречи
Дахуулал — оборот
Залгабари — суффикс
Зохёолго — сочинени
Зүйр үгэ — частица
Найруулга — изложени
Найруулал — стиль
Найруулал тухай һургаал — стилистикэ
Номой гол удхые тобшоор найруулан бэшэлгэ — аннотаци
Нютаг аялга, нютаг үгэ — диалект, диалектна үгэ
Орёо мэдүүлэл — сложно мэдүүлэл
Сонин — газетэ
Статья — үгүүлэл
Сэдэб — темэ
Сэдьхэл судлал — психологи
Сэтгүүл — журнал
Сүлөө сэдэб — свободная тема
Удаа дараалһан — хронологическа
Уласхоорондын — интернациональна
Уран зохёол — литература
Уран зохёолой хэлэн — литературын хэлэн
Үгүүлэл — статья
Үгын сан — лексикэ
Үгэ андалдалга — диалог
Үйлэ үгэ — глагол
Холболто үгэ — союз
Хэм — нормо
Хоолойн аялга — интонаци
Хүсэнэг — таблица
Һургалгын теори — дидактика
Юрын мэдүүлэл — простой мэдүүлэл
Юрын байгуулгатай — простой конструкцитай
Шүүмжэлэл — анализ
7. Буряад хэлээр һурагшадай бэшэмэл хүдэлмэринүүдые: диктантнуудые, зохёолгонуудые, найруулгануудые ба тестнүүдые сэгнэхэ хэм шэнэлэгдээ. 2007 ондо авторнууд Ц.Б. Цыренова, Б.Б. Жалсанов гэгшэдэй «Бэлиг» хэблэлээр гаргаһан «Буряад хэлээр, уншалгаар, буряад литератураар һурагшадай мэдэсэ, шадабари, дадал сэгнэхэ эрилтэ» гэһэн судар ба 1994 он¬до хэблэгдэһэн буряад һургуулиин программанууд гол һуури болгогдоо.
8. Шүүлбэриин схемэнүүд үгтөө.
Программа шэнэлэлгэдэ дунда һургуулинуудай буряад хэлэ ба уран зохёол заадаг багшанарай һанамжа дурадхалнууд хараада абтаа: багшанарай мэргэжэлээ дээшэлүүлгын курснүүдтэ, хэдэн аймагуудай хүтэлбэрилхы эмхинүүдтэ үнгэргэгдэһэн бага хуралнууд дээрэ программада оруулха хубилалтанууд зүбшэгдөө.
Һуралсалай мониторинг хэхэ эрилтэнүүд
Буряад хэлээр һуралсалай мониторинг четвертьнүүдэй һүүлээр гү, али түрүүшын ба хоёрдохи һуралсалай хахад жэлнүүдэй дүнгүүдээр гэршэлэгдэдэг.
Мониторинг һурагшадай һуралгын дүнгүүдые сасуулан, зэргэ— сүүлэн, шүүлбэрилэн хэгдэхэ ёһотой. Удаадахи хүдэлмэринүүдэй дүнгүүдээр һуралсалай мониторинг элирүүлэгдэхэ: шалгалтын упражненинүүд, бэшэмэл харюунууд, тестнүүд, диктантнууд, шал¬галтын холимог хүдэлмэри, аман шалгалта, хөөрэлдөөн, һурагшадтай уридшалан хүдэлэлгэ, хүсэд шиидхэгдээгүй асуудалнуудые шэнжэлүүлэн тайлбарилга, реферадуудые бэшэлгэ, олониитын ажалда хабаадалга, элидхэл хэлгэ ба бусад.
Аман шалгалтаар элирүүлэгдэхэ үрэ дүнгүүд: һурагшадай хэлэн тодо сэбэр, уян нугархай, һанал бодолоо эли тодоор холбожо, мэдүүлэл, үгүүлэл болгон хэрэглэжэ шадаха ёһотой. Һуралсалай мониторинг элирүүлгэдэ холбоо хэлэлгэ хүгжөөлгын хүдэлмэриин дүнгүүд оролсодог.
Хэлэлгэ хүгжөөлгэ ба тэрэнэй зорилгонууд
1. Һурагшадые литературна хэлэндэ һургалга. Абяануудые зүбөөр үгүүлхэ, үгэнүүдэй лексическэ удхые зүб ойлгохо, удхын сохилто зүбөөр хэрэглэхэ дадалтай болгохо. Мэдүүлэл соо хэрэглэгдэһэн үгэнүүд һуури байраяа зүбөөр олоһон, удхынгаа талаар бэе бэетэеэ зүбөөр холболдонхой байха ёһотой. Нютаг хэлэнэй онсо илгаануудта анхаралаа хандуулха: алибаа нютагта тус үгые гү, али абяае иигээд үгүүлдэг, харин литературна хэлэндэ иимээр үгүүлдэг гэжэ зэргэсүүлэн ойлгуулха шухала.
2. Һурагшадай үгын нөөсые арьбажуулга ба мэдүүлэл зохёолгые хүгжөөлгэ. Уран зохёол, сонин, сэтгүүлнүүдые уншадаг һурагшын хэлэн тодо сэбэр, үгэ баянтай, мэдүүлэлнүүдые зүбөөр найруулха дадалтай байдаг. Хүшэр удхатай үгэнүүдые ойлгуулжа хэрэглүүлхэ шухала, словарна хүдэлмэри хэшээл бүхэндэ эмхидхэгдэжэ байха ёһотой. Хэрбэеэ һурагшада ойлгогдосогүй үгын байбалнь, «Буряад хэлэнэй сахим һураха ном» соо «Толи» гэһэн бүлэг нээбэлтнай, багшанарай ба һурагшадай хэрэглэхэ 14 зүйлэй толинуудые ашаглан, хэрэгтэй үгэнүүдэй зүб бэшэлгэ, оршуулга, тайлбаринь олдохо аргатай.
3. Холбоо хэлэлгэдэ һургалга. Буряад хэлэ заалгын гол зорил— гонуудай нэгэн — хүнүүдэй хоорондоо харилсаха арга боломжо гүнзэгырүүлгэ, һанал бодолоо зүбөөр, үгэ баянтайгаар дамжуулха шадабари хүгжөөлгэ. Энэ шадабари болон дадал буряад хэлэнэй, уран зохёолой ба дунда һургуулида үзэгдэжэ байгаа бүхы предмедүүдээр хэшээлнүүдтэ хэлэлгэ хүгжөөхэ элдэб даабаринуудые һурагшадаар дүүргүүлхэдэ бэхижүүлэгдэдэг. Зохёолго болон найруулга бэшэхын тула һурагшад хүдэлмэриингөө сэдэб зүбөөр шэлэн олохо, гол удхыень тодоор ойлгохо, юрын гү, али орёо түсэб зохёожо шадаха дүршэлтэй болохо ёһотой. Үгэнүүдэй удхые, тэдэнэй холбоо, хэлэлгын уран аргануудые зүбөөр хэрэглэхэ. Оролто хубиһаа— шухала хубида, түгэсхэлдэ гуримтайгаар шэлжэн орожо, зохёолгоёо бэшэхэ.
Зохёолгын, найруулгын текстнүүд хүмүүжүүлгын олон таладань таараһан байха ёһотой. Хэрбэеэ һурагшадай сүлөө сэдэб гү, али өөрынгөө дуратай сэдэб, жэшээлбэл: «Үлзы Буряад оромнай», «Түрэл нютагайм байгаали», «Эрдэм бэлиг — эрхим баян», «Хани нүхэсэл», «Ном — хүнэй нүхэр» г.м. шэлэбэлнь, багша шабинартаяа түрэл нютагтаа дурлал, үнэн сэхэ ябадал, байгаалида гамтайгаар хандалга, даажа абаһан юумэндээ харюусалгатай байлга, эрдэм шудалха эрмэлзэл тухай һанал бодолоороо хубаалдаха хөөрэлдөө эмхидхэхэ ушартай.
Һурагшадай хөөрэлдэлгэдэ (монологическа гү, али нэгэ хүнэй; диалогическа гү, али хоёр хүнэй) тусхай анхарал хандуулха.
  Һурагша уншаһан номоо, һонирхоһон юумэеэ, шагнаһан, хараһан радио болон теледамжуулга тухай, өөрынгөө гү, али нүхэдэйнгөө, түрэлхидэйнгөө хабаадалсаһан элдэб ушар тухай һонирхолтойгоор хөөрэжэ шадаха ёһотой. Мүн тиихэдэ хоёр гү, али бүлэг һурагшад хоорондоо зохидхоноор хөөрэлдэжэ, һанал бодолоо андалдажа, хүнэй асуудалда хүсэд дүүрэнээр, ойлгосотойгоор харюусажа һураха. Эдэ шэглэлнүүд ба дүүргэгдэхэ хүдэлмэринүүд һурагшадай аман болон бэшэмэл хэлэлгэ үргэдхэхэ гэһэн зорилготой.
4. Уран гоёор уншалга ба хоолойн аялга зүбөөр хэрэглэлгэ.
Холбоотой текстые һурагшад ухаалдижа, ойлгосотойгоор, зүбөөр,
уран гоёор уншаха дадалтай, шадабаритай болохо ёһотой. Текст соохи үгэнүүдые тодоор үгүүлхэ, удаан ба түргэн үенүүдые илгаруулха, мэдүүлэлнүүдэй эхиндэ ба һүүлдэ дуугаа шангадхаха гү, али намдуу болгохо, удхын сохилто илган олохо, хэлэхэ гү, али уншаха юумэеэ хоолойнгоо аялгаар зүбөөр дамжуулан гаргаха шадабари, дадал хүгжөөлгэдэ анхарал хандуулагдаха ушартай.
Уранаар уншалгын дүй дүршэлнүүдые хүгжөөлгэдэ хоолойн аялга зүбөөр ашаглан гаргалга ехэ удха шанартай. Юуб гэбэл, мэдүүлэлэй гол удха даажа ябаһан үгые зүб аялгаар илган гаргажа, хэлэгдэһэн ойлгосо гү, али һанал бодол зүбөөр дамжуулгада һурагшадые caг үргэлжэ дадхаалга ехэ шухала. Удхын сохилто буруугаар хэгдэбэл, мэдүүлэл хэлэгдэһэн зорилгодоо тааруугүй, уншагшадашье, шагнагшадташье ойлгогдосогүй болодог.
Уранаар уншалгын дүршэл буряад хэлэнэй ба уран зохёолой хэшээлнүүдтэ нягта холбоотойгоор caг үргэлжэ бэхижүүлэгдэхэ ёһотой: дүүргэгдэхэ даабаринуудтай мэдүүлэлнүүд, текстнүүд үзэг— дэжэ байһан зохёолнуудһаа абтаһан байха зэргэтэй.
Һурагшадые эдэбхитэйгээр һурахыень һургалга
Буряад хэлэнэй хэшээлнүүдтэ һурагшадай материалаа ойлгон абалгые эдэбхитэй болгохо онол аргануудые хэрэглэхэ: хэшээл— нүүдээ заншалта ба заншалта бэшэ түхэлөөр, жэшээлбэл: хэшээл— лекци, хэшээл— харилсаан, хэшээл— конференци, хэшээл— наадан, «Хэзээ? Хаана? Юун?», дүхэриг— шэрээ ба бусад; һонирхоһон сэдэбээрнь шэнжэлэлгын ажалда хабаадуулха; прөөктнэ онол аргаар грамматикын зарим бүлэгүүдые гүнзэгырүүлэн үзэхэ г.м.
Буряад хэлэ шудалха хэшээлнүүдэй шухала хэрэгтэйе, үгэ хэлэнэйнгээ зүб хэлбэритэй, уян нугархай, улам бүри баян боложо байһыень, уранаар уншаха дүй дүршэлэйнгөө һайжаржа байһыень, холбоо хэлэлгынгээ хүгжэжэ байһыень һурагшад өөһэдөө мэдэрбэл, эдэбхи үүсхэлынь улам үргэдэхэ.
Хэшээлһээ гадуур хүдэлмэри
Буряад хэлэнэй багша хэшээлнүүдээ классһаа гадуур хэгдэдэг хүдэлмэреэр баяжуулдаг. Буряад хэлээр хэшээлһээ гадуурхи хүдэлмэри элдэб янзын байха ушартай: кружогууд, бүлгэмүүд (жэшээлхэдэ, түрэлхи хэлэндээ дуратайшуулай бүлгэм, аман зохёолой кружок г.м.), конкурснууд ба олимпиаданууд (уранаар уншагшадай, хөөрэгшэдэй, зохёолшодой, уран зохёол шүүмжэлэгшэдэй мүрысөөнүүд, грамматическа олимпиада г.м.), тусхай сэдэбтэ зорюулһан Баярай Үдэрнүүд, буряад хэлэнэй танхим байгуулга; буряад хэлэндэ, хэлэ шэнжэлдэг эрдэмтэдтэ, дурасхаалта һайндэрнүүдтэ зорюулагдаһан тусхай ханын сонин гү, али бюллетень гаргалга, сониндо үгүүлэл бэшэлгэ ба бусад.
I — IV классуудай программа дотор оруулагдаһан мэдээнүүд
Фонетика ба графикаһаа: абяан ба үзэгүүд; аялган ба хашалган абяанууд. Түргэн ба удаан аялганууд, дифтонгнууд; аялгануудай тааралдал. Түргэн, удаан аялгануудые, дифтонгнуудые а, о, э, у, ү, и, аа, оо, ээ, уу, үү, өө, ии, ы, ай, ой, эй, уй, үй үзэгүүдээр тэмдэглэлгэ; йотированна аялганууд. Аялгануудые зүб бэшэлгэ. Хонгёо ба бүдэхи хашалганууд. Хатуу ба зөөлэн хашалганууд; хашалганай зөөлэниие и, я, е, ё, ю, яа, еэ, ёо, юу, ь үзэгүүдээр тэмдэглэлгэ. Үгын үе. Абтаһан үгын сохилтотой ба сохилтогүй аялганууд; абтаһан үгэнүүдэй һүүлэй аялганиие зүб бэшэлгэ.
Лексикэһээ: удхаараа дүтэрхы ба харша үгэнүүд.
Үгын бүридэлһөө: үндэһэн ба залгабари, һуури ба залгалта, анхан ба гараһан һуури; түрэл үгэнүүд.
Морфологиһоо: хэлэлгын хубинууд: юумэнэй, тэмдэгэй, тоогой ба түлөөнэй нэрэнүүд, үйлэ үгэ.
Юумэнэй нэрэ: юумэнэй нэрын удха шанар, тэрэнэй харюусадаг асуудалнууд; нэгэнэй ба олоной тоо, зохилдол; падежнүүдэй залгалтануудые зүб бэшэлгэ.
Тэмдэгэй нэрэ: тэмдэгэй нэрын удха шанар; тэрэнэй харюусадаг асуудалнууд; юумэнэй шанар тэмдэг харуулһан тэмдэгэй нэрэнүүдые юумэнэй нэрэтэй хэрэглэлгэ.
Түлөөнэй нэрэ: 1— дэхи, 2— дохи, 3— дахи нюурай түлөөнэй нэрэнүүд, тэдэнэй падежнүүдээр хубилалга (юрэнхы танилсалга).
Үйлэ үгэ: үйлэ үгын удха шанар, тэрэнэй харюусадаг асуудал— нууд; уйлэ үгын залгалтанууд; үйлэ үгын саг, нюур харуулалга.
Дайбар үгэ: үргэнөөр хэрэглэгдэдэг зарим дайбар үгэнүүд, тэдэнэй асуудалнууд.
Дахуул үгэ: юумэнэй нэрын хойно үргэнөөр хэрэглэгдэдэг дахуул үгэнүүд.
Холболто үгэ: зарим холболто үгэнүүдтэй танилсалга (ба, болон).
Зүйр үгэнүүд: үргэнөөр хэрэглэгдэдэг зүйр үгэнүүд.
Синтаксисһээ: мэдүүлэлэй шухала гэшүүд — нэрлүүлэгшэ ба хэлэгшэ; мэдүүлэлэй юрын гэшүүд, тэдэнэй асуудалнууд; ба, болон холболто үгэнүүдээр холболдоһон ба холболто үгэгүй нэгэ түрэл гэшүүдтэй мэдүүлэлнүүд.
Орфографиһаа: түргэн, удаан аялгануудые ба дифтонгнуудые зүб бэшэлгэ; аялгануудай тааралдал; үгын эхиндэ, дунда, һүүлдэ у ү, уу үү, уй— үй, э— и, ы— ии, өө— ээ, ээ— эй аялгануудые зүб бэшэлгэ; абтаһан үгын һүүлдэ сохилтотой ба сохилтогүй аялгануудые зүб бэшэлгэ; үндэһэн буряад ба абтаһан үгэнүүдэй дунда, һүүлдэ хонгёо ба бүдэхи хашалгануудые зүб бэшэлгэ; юумэнэй нэрын олоной тоогой залгалтануудые зүб бэшэлгэ; дахуул үгэнүүдые юумэнэй нэрын хойно зүб бэшэлгэ; юумэнэй нэрын падежнүүдэй залгалтануудые зүб бэшэлгэ;
үгын һууриин тодо бэшэ түргэн аялганиие зүб бэшэлгэ; һуурида — ги,
— гяа, — гёо, — геэ үенүүдые зүб бэшэлгэ; һууриин һүүлэй түргэн аялганай хоёрдохи үеһөө саашаа унаха ушар; буряад үгын дунда ба һүүлдэ зөөлэн тэмдэг хэрэглэлгэ; абтаһан үгын дунда, һүүлдэ зөөлэн тэмдэг ба илгаһан ъ тэмдэг зүб бэшэлгэ;
үгэ үенүүдээрнь таһалалга; хүнэй нэрэ обог, хото тосхоной, гол мүрэнэй, нуур далайн, газар нютагай нэрэ ехэ үзэгөөр эхилжэ бэшэлгэ;
юумэнэй нэрын хойно дахуул үгэнүүдые амяарнь бэшэлгэ; үйлэ үгын хойно баталһан зүйр үгэнүүдые амяарнь, нюурай ба буруушааһан зүйр үгэнүүдые сугтань бэшэлгэ.
Сэглэлтын тэмдэгүүдые хэрэглэхэ дүримүүдһээ: мэдүүлэлэй хойно точко, асуудалай, шангадхалай тэмдэгүүд; нэгэ түрэл гэшүүдэй хоорондо запятой табилга.
Энээнһээ гадна 1—4— дэхи классуудай һурагшад удхын сохил¬тотой (мэдүүлэлэй гол удха дааһан үгые дуугаараа илгажа һурана), үгын холбоотой (мэдүүлэл доторхи үгэнүүдэй хоорондохи холбоо тогтооно; удхаараа холбоотой паарна үгэнүүдые илгана), дэлгэрэнгы ба хуряангы мэдүүлэлнүүдтэй (мэдүүлэл дэлгэрүүлнэ), хоолойн аялгатай (юрэ хөөрэһэн, асууһан ба шангадхаһан мэдүүлэлнүүдэй хойно байһан сэглэлтын тэмдэгүүдтэ тааруу хоолойн аялга, нэгэ түрэл гэшүүдые үгүүлхэ аялга) танилсана.
4— дэхи класс дүүргэжэ байһан һурагшад уншаһан зохёолойнгоо түсэб табижа (асууһан ба юрэ хөөрэһэн мэдүүлэлнүүдэй түхэлтэйгөөр), текстын удхые (60—80 үгэтэй) өөрынгөө зохёоһон түсэбөөр дэлгэрэнгыгээр ба хуряангыгаар дамжуулжа, уншаһан зохёолойнгоо формо (саг, нюур) хубилгажа, хэдэн зурагаар ба хараһан видео болон теледамжуулгын, зүжэгэй ондо ондоо эпизодоор багашаг хөөрөө, өөрынгөө хараһан, ажаглаһан юумэн (наадан зугаа, ажал хүдэлмэри, сэнгэлгэ г.м.) тухай, мэндын бэшэг (нүхэртөө, түрэлхидтөө), һургуулиингаа ханын сониндо, аймагайнгаа сониндо багашаг тэмдэглэл (класс соогоо, һургуулидаа, гэр бүлэдөө, нютагтаа болоһон үйлэ тухай) бэшэжэ шадаха болоһон байха ёһотой. Эдэ бүгэдэ һурагшадай саашадаа бүри гүнзэгыгөөр буряад хэлэ шудалха хүдэлмэридэнь хүсэд һайн үндэһэ һуури боложо үгэхэ зэргэтэй.
Программын бүридэл
V класс
1. Эхин классуудта үзэһэнөө дабталга.
2. Хэлэн тухай тобшо ойлгосо.
3. Фонетикэ, графика, орфоэпи, бэшэгэй дүрим.
4. Лексикологи.
5. Үгын бүридэл ба үгын бии бололго.
6. Синтаксис, хоолойн аялга ба сэглэлтын тэмдэгүүд.
7. Дабталга.
8. Холбоо хэлэлгэ хүгжөөлгэ.
VI класс
1. Дабталга.
2. Хэлэн ба тэрэнэй удха шанар тухай хөөрэлдэлгэ.
3. Лексикологи. Фразеологи.
4. Хэлэлгын хубинууд тухай ойлгосо.
5. Юумэнэй нэрэ. Тэрэнэй морфологическа гол шэнжэнүүд ба синтаксическа үүргэ.
6. Тэмдэгэй нэрэ. Тэрэнэй морфологическа гол шэнжэнүүд ба синтаксическа үүргэ.
7. Тоогой нэрэ. Тэрэнэй морфологическа гол шэнжэнүүд ба синтаксическа үүргэ.
8. Түлөөнэй нэрэ. Тэрэнэй морфологическа гол шэнжэнүүд ба синтаксическа үүргэ.
9. Дайбар үгэ. Тэрэнэй морфологическа гол шэнжэнүүд ба синтаксическа үүргэ.
10. Дабталга.
11. Холбоо хэлэлгэ хүгжөөлгэ.
VII класс
1. Дабталга.
2. Үйлэ үгэ.
3. Дахуул үгэ.
4. Холболто үгэ.
5. Зүйр үгэ.
6. Аянгалһан үгэ.
7. Дабталга.
8. Холбоо хэлэлгэ хүгжөөлгэ.
VIII класс
1. Дабталга.
2. Холбуулал.
3. Мэдүүлэл.
4. Юрын мэдүүлэл. Юрын мэдүүлэлэй бүридэлөөрөө илгарал. Нэгэ бүридэлтэ мэдүүлэлнүүдэй илгаа.
5. Мэдүүлэлэй шухала гэшүүд.
6. Мэдүүлэлэй юрын гэшүүд.
7. Нэгэ түрэл гэшүүдтэй мэдүүлэл.
8. Мэдүүлэлэй гэшүүдтэй грамматическа холбоогүй үгэнүүд.
9. Тусгаарлагдаһан гэшүүдтэй мэдүүлэл.
10. Дахуулалтай мэдүүлэл.
11. Дабталга.
12. Холбоо хэлэлгэ хүгжөөлгэ.
IX класс
1. Дабталга.
2. Хэлэн тухай шухала мэдээн.
3. Орёо мэдүүлэл.
4. Ниилэлдэһэн орёо мэдүүлэл.
5. Дахалдаһан орёо мэдүүлэл.
6. Холболтогүй орёо мэдүүлэл.
7. Сэхэ ба өөршэлэн хэлэлгэ. Сэхэ хэлэлгэтэй орёо мэдүүлэл.
8. Холилдоһон орёо мэдүүлэл.
9. Текст ба тэрэнэй байгуулга.
10. Найруулал.
11. Дабталга. Лексикээр, фонетикээр, грамматикаар, бэшэгэй дүримөөр, сэглэлтээр үзэгдэһэн сэдэбүүдые хамтадхалга ба гуримшуулга.
X класс
1. Буряад хэлээр 5— 8— дахи классуудта үзэгдэһэн хүшэр сэдэ— бүүдые дабталга, һурагшадай мэдэсэ гуримшуулга:
а) фонетика ба орфоэпи;
б) лексикологи, фразеологи;
в) морфологи;
г) синтаксис.
2. Буряад бэшэгэй дүримүүд.
3. Монгол хэлэнүүдэй бүлэ coo буряад хэлэнэй һуури. Мүнөөнэй буряад хэлэн; тэрэнэй нютаг аялга ба фонетическэ, лексическэ, морфологическа онсо илгаанууд; буряад хэлэнэй үгын санда боложо байгаа һүүлэй үеын хубилалтанууд.
4. Буряад хэлэн тухай эрдэмэй хүгжэлтын түүхэһээ. Мэдээжэ эрдэмтэд ба сэхээтэд: Д. Банзаров, А. Доржиев, Г. Цыбиков, Б. Ба— радин, Ч— Лх. Базарон, Ц. Жамцарано, Э— Д. Ринчино ба бусадай монгол хэлэнэй хүгжэлтэдэ үзүүлһэн нүлөөн ба габьяа. Вагиндара үзэг (Агвагийн Сагаан толгой) ба тэрэнэй удха шанар.
5. Эрдэм соёлой хүгжэлтэдэ Буддын шажанай нүлөөн. Буддын соёл болон удха шанар.
6. Хуушан монгол хэлэн. Тэрэнэй хүгжэлтын шатанууд. Эртэнэй дурасхаал бэшэгүүдэй удха шанар.
7. Буряад хэлэнэй хүгжэлтэдэ ниигэм дээрэ боложо байгаа шэнэ хубилалтануудай нүлөөн. Үндэһэ яһатанай ажабайдал, соёл, хэлэ хүгжөөхэ шэнэ прөөктнүүд ба хараа бодолнууд тухай.
8. Буряадууд. «Буряад» гэһэн үгэ тухай. Буряад орондо, Халха Монголдо, Үбэр Монголдо ажаһуужа байгаа буряадууд, тэдэнэй ажабайдал ба хэлэнэйнь онсолиг.
9. Буряад арадай ёһо заншалнуудай ба соёлой хүгжэлтын асуудалнууд.
10. «Буряад Республикын арадуудай хэлэнүүд тухай» Хуули, тэрэнэй удха шанар. Буряад хэлэнэй саашанхи хүгжэлтэдэ тус хуулиин нүлөөн.
XI класс
1. Буряад хэлээр 8— 9— дэхи классуудта үззгдэһэн хүшэр сэдэ— бүүдые дабталга, һурагшадай мэдэсэ гуримшуулга.
2. Стилистикэ гү, али найруулал тухай ойлгосо.
3. Найруулалай хэрэгсэлнүүд (стилистические средства), тэдэнэй илгарал ба янзанууд.
4. Найруулалай янзанууд (стилистические различия) тухай ойлгосо:
а) ниитын найруулал (публицистический стиль);
б) эрдэмэй найруулал (научный стиль);
в) хэрэгэй найруулал (деловой стиль);
г) яряанай найруулал (разговорный стиль);
д) уран зохёолой найруулал (художественный стиль).
5. Найруулалай хэм (стилистическая норма).
6. Найруулалай ажал (стилистическая практика).
7. Найруулалай янзануудые зүбөөр илгаруулха, хэрэглэхэ, олохо даабаринуудтай хүдэлмэринүүдые дүүргэлгэ. Тэдэнэй сэгнэлтэ, һурагшадай һанамжанууд.
8. Оршуулганууд.
9. Ажал хэрэгэй (деловые) нааданууд.
10. Риторико.
Һурагшадые бэлдэхэ эрилтэнүүд
Буряад хэлэн тухай эрдэмэй гол бүлэгүүдые 5—11— дэхи классууд¬та удаа дараалан үзэлгын шухала заршам (принцип последова¬тельности) баримталагдаа.
5— дахи класста фонетика, графика, орфоэпи, орфографи шудалан үзэлгэ хадаа буряад хэлэнэй абяанай системын онсо зүйлнүүдые харуулха, абяан үзэг хоёрые худхахагүй, литературна үгүүлбэриин хэм баримталха, зүб бэшэлгын дүримүүдые хэрэглэжэ шадаха болохо ёһотой. Үгэнүүдые, мэдүүлэлнүүдые, үгүүлэлнүүдые зүбөөр галиглажа һурабал, фонетическэ шүүлбэри зүбөөр хэгдэхэ.
Тус программа coo лексикологи ба фразеологи гэһэн сэдэбүүдтэ онсо һуури үгтэнэ. Буряад хэлэнэй үгын баялиг, тэрэниие баяжуулха гол арганууд, хэлэнэй уран аргануудые: эпитет, мета¬фора, синекдохэ, гиперболэ — эдэ бүгэдые һурагшад эдэбхитэйгээр хэрэглэжэ һураха ёһотой. Лексикологёор мэдэсэнүүд морфологи, синтаксисшье шудалха үедөө нэмэгдэхэ, бэхижүүлэгдэхэ. Буряад литературын хэшээлнүүдтэ зохёолой хэлэнэй шүүмжэлгэ хэхэдэ, лексикээр хүдэлмэри ябуулагдаха болоно. Түрэл хэлэнэйнгээ арга боломжые, тодо, хурса, ураниие улам бүри дүүрэнээр хэрэглэжэ һургаха шухала. Һурагшадые лексическэ шүүлбэридэ һургаха хэрэгтэй.
Морфологи шудалан үзэхэдөө, һурагшад үгын бүридэл ба үгын бии болодог аргануудтайнь танилсана. Үгын удхата хубинууд — үндэһэн ба залгабаринуудай үүргэ тухай, үгэнүүдые холбодог арга зэбсэгынь болохо залгалта тухай ойлгосо һурагшадта үгэхэ, үгые ганса бүридэлөөрнь шүүлбэрилжэ һураха бэшэ, мүн баһа ямар үгэһөө яагаад бии болоһыень ойлгуулха шухала юм. Үгын бүридэлөөр ба үгын бии бололгоор шүүлбэридэ наринаар хандаха, зүб бэшэлгэтэйнь холбоотойгоор хараха. Хэлэлгын хубинуудай морфологическа шэнжэнүүдые ойлгон, тэдэнэй хоорондохи адли ба ондоо зүйлнүүдые мэдэжэ абаха зорилго табигдана.
Синтаксис шудалан үзэхэдөө, һурагшад үгэнүүдэй холбоо, мэ— дүүлэл, мэдүүлэл доторхи үгэнүүдэй холбоо, мэдүүлэлэй шухала ба юрын гэшүүд, мэдүүлэлэй тусгаарлагдаһан гэшүүд, причастна ба деепричастна дахуулалтай мэдүүлэлнүүд, юрын ба орёо мэ— дүүлэлнүүдэй гол янзанууд тухай мэдэсэ, хэрэглэхэ шадабари бата бэхеэр ойлгожо абаха ёһотой. Мэдүүлэлнүүдые уншахадаа, хоолойн аялга ашагладаг байха хэрэгтэй. Һурагшадые сэглэлтын тэмдэгүүдые зүбөөр табиха дүй дүршэлтэй болгохоһоо гадна, мүн баһа уран уншалгыень хүгжөөхэ байна. Морфологи синтаксис хоёрой хоорондохи холбоо хараада абаха шухала юм. Зүб бэшэлгын дүримүүд, сэглэлтын тэмдэгүүдээр дүримүүд, шалгахань бэрхэтэй орфограммануудта анхарал хандуулагдаха ёһотой.
Грамматикын тодорхойлолгонуудые ба дүримүүдые сээжэлдэхэ гэһэн зорилготой бэшэшье һаань, тэдэниие сохом тодоор, удхыень ойлгожо, найруулан хэлэхэ эрилтэ һурагшадта табиха.
Лингвистическэ шүүлбэринүүдые caг үргэлжэ үнгэргэжэ байхада, һурагшадай мэдэсэ, шадабари, дадал гуримшаха ёһотой.
10— 11— дэхи классуудта буряад хэлэ үзэлгэ тон ехэ удха шанартай. Гол һургуулида буряад хэлэнэй грамматика шудалжа дүүргэнхэй, бэшэгэй, сэглэлтын дүримүүдые мэдэхэ болонхой, түрэл хэлэнэйнгээ үгын баялиг эдлэнхэй, аман ба бэшэгэй хэлэлгын дүй дүршэлтэй болоһон һурагшадые аха классуудта энэ бүхы мэдэсэ шадабарияа нарибшалан, хэлэлгэеэ зүбөөр найруулжа шадаха дадалтай болгохо. Аха классуудта һурагша бүхэндэ тусгаар хандалга хэрэгтэй. Түрэл хэлэеэ мэдэсэдэнь ямар алдуунууд, дутуу юумэн байнаб, үгы һаа, хэниинь үлүү һонирхол буряад хэлэ шудалалгада харуулнаб, саашадаа шудалалгаяа үргэлжэлүүлхэб гэжэ хараадаа абаха шухала. Дунда һургуули дүүргэгшэдэй хэлэ мэдэсэ, шадабари ба дадал «Буряад хэлэнэй» стандартын эрилтэнүүдтэ харюусаха ёһотой.
Программануудай байгуулга ба удха
V класс (102 час)
Эхин классуудта үзэһэнөө дабталга (5 час) Абяан ба үзэгүүд. Аялган ба хашалган үзэгүүд. Түргэн ба удаан аялганууд. Дифтонгнууд ба йотированна аялганууд.
Хэлэлгын хубинууд: юумэнэй нэрэ, үйлэ үгэ, тэмдэгэй нэрэ. Падежнүүдэй залгалтануудые зүб бэшэлгэ.
Юрэ хөөрэһэн, асууһан ба идхаһан мэдүүлэлнүүдые зүбөөр уншалга.
Хэлэн тухай тобшо ойлгосо (2 час)
Литературна буряад хэлэн. Хэлэнэй үүргэ. Нютаг хэлэнүүд.
Фонетикэ, графика, орфоэпи, бэшэгэй дүрим (30 час)
Эхин классуудта үзэһэнөө дабталга. Буряад хэлэнэй алфавит.
Хэлэлгын абяанууд. Аялган абяануудай илгаа: эмэ (хэлэнэй урдуурхи), эрсэ (хэлэнэй дундуурхи), эрэ (хэлэнэй хойгуурхи). Түргэн, удаан аялганууд, дифтонгнууд. Аялгануудай тааралдал.
Аялгануудые зүб бэшэлгэ. Ээ, эй, уй, үй, ы, э, и аялгануудые бэшэхэ дүримүүд.
Хашалганууд, тэдэнэй илгаа: хонгёо ба бүдэхи хашалганууд. Хатуу ба зөөлэн хашалганууд. Йотированна аялганууд. Фонетическэ шүүлбэри.
Буряад хэлэнэй орфоэпи. Орфоэпиин гол дүримүүд. Хэлэлгын
абяануудые, үгэнүүдые ба тэдэнэй дүрсэнүүдые, абтаһан үгэнүүдые зүбөөр үгүүлэлгэ. Илгаһан ь тэмдэг. Үе, үгэ нүүлгэлгэ. Абтаһан үгэнүүдые зүб бэшэлгэ. Буряадаар бэшэгдэдэг абтаһан үгэнүүд.
Абтаһан үгэнүүдэй һүүлэйнь аялганиие буряадшалан бэшэхэ дүрим.
Орфографическа толи хэрэглэлгэ.
Лексикологи (10 час)
Буряад хэлэнэй үгын баялиг.
Олон удхатай үгэнүүд ба омонимууд.
Сэхэ ба шэлжэһэн удха. Синонимууд ба антонимууд.
Үндэһэн буряад ба ондоо хэлэнһээ абтаһан үгэнүүд. Мэргэжэлтэдэй үгэнүүд. Нютаг үгэнүүд. Хуушарһан үгэнүүд.
Уласхоорондын (интернациональна) үгэнүүд. Буряад хэлэнэй толинууд.
Үгын бүридэл ба үгын бии бололго (15 час)
Үндэһэн. Үгын һуури.
Үгын залгабари ба залгалта.
Залгабаринуудай хүсөөр үгэнүүдэй бии бололго.
Орёо ба хуряамжалһан үгэнүүд. Тэдэниие зүб бэшэлгэ.
Үгэтэй суг бэшэгдэдэг зүйр үгэнүүд.
Анхан һууриин дундахи тодо бэшэ аялгануудые зүб бэшэлгэ. Үгын бүридэлөөр шүүлбэри.
Синтаксис, хоолойн аялга ба сэглэлтын тэмдэгүүд (15 час) Холбуулал. Холбуулалай гол ба дулдыданги үгэнүүд. Мэдүүлэл. Хэлэгдэһэн зорилгоороо мэдүүлэлнүүдэй илгаа: юрэ хөөрэһэн, асууһан, идхаһан.
Аянгалгаараа мэдүүлэлнүүдэй илгаа: шангадхаһан ба шан— гадхаагүй мэдүүлэлнүүд, тэдэнэй аянгалга.
Мэдүүлэлэй шухала гэшүүд: нэрлүүлэгшэ ба хэлэгшэ. Мэдүүлэлэй юрын гэшүүд: нэмэлтэ, элирхэйлэгшэ ба ушарлагша.
Хуряангы ба дэлгэрэнгы мэдүүлэлнүүд.
Нэгэ түрэл гэшүүдтэй мэдүүлэл, тэрэнэй сэглэлтын тэмдэгүүд ба аялга.
Хандалга, тэрэнэй сэглэлтын тэмдэгүүд ба аялга. Причастна ба деепричастна дахуулалнуудтай мэдүүлэлнүүд, тэдэнэй аялга ба сэглэлтын тэмдэгүүд (юрэнхы танилсалга).
Авторай үгын урда ба хойно байһан сэхэ хэлэлгэ, тэдэнэй сэглэлтын тэмдэгүүд ба аялга.
Үгэ андалдалга (диалог), сэглэлтын тэмдэгүүд. Текст (юрэнхы ойлгосо). Найруулал тухай юрэнхы ойлгосо.
Хэлэлгын янзанууд: юрэ хөөрэлгэ, зураглалга, бодомжолго.
Үзэһэнөө дабталга (5 час)
Абяан үзэг хоёрой хоорондохи илгаа. Аялган ба хашалган абяанууд. Синонимуудые, антонимуудые, олон удхата үгэнүүдые, омонимуудые мэдүүлэл соо хэрэглэлгэ.
Мэдүүлэлэй шухала ба юрын гэшүүд. Нэгэ түрэл гэшүүдтэй мэдүүлэл.
Диалог тухай дабталга.
Хэлэлгын найруулал, тэрэнэй янзануудые дабталга.
Холбоо хэлэлгэ хүгжөөлгэ (20 час)
Текстые абзацнуудта хубааха шадабари бэелүүлхэ хүдэлмэри.
Түсэб табилга.
Текстын сэдэб элирүүлгэ.
Яряанай ба уран зохёолой найруулга илгаха шадабари бэелүүлгэ.
Юрэ хөөрэлгэ, зураглалга ба бодомжолго гэһэн үгүүлэлэй янзануудта хүдэлмэринүүдые үнгэргэлгэ.
Уран зохёол, кинофильм, радио болон теледамжуулгануудай удхаар өөрынгөө һанамжа, бодомжолго бэшэхэ шадабари бэелүүлгын хүдэлмэринүүдые үнгэргэлгэ.
Зураг хэрэглэжэ гү, али өөрынгөө ажабайдалда болоһон үйлэ хэрэгүүд тухай зохёолго бэшэлгэ.
Юрэ хөөрэһэн, зураглаһан текстын удхаар найруулга (дэлгэрэнгы) бэшэлгэ.
Найруулга, зохёолгонуудые бэшэлгэ.
Ород хэлэнһээ буряадта оршуулга.
Үзэһэн зохёолой удхаар асуудалнуудта тобшо ба дэлгэрэнгы харюунуудые үгэлгэ.
Шухала шадабари ба дадалнууд
Һурагшад 5— дахи класс дүүргэхэдээ, иимэнүүд шадабари ба дадалтай болохо ёһотой:
үгэ соохи үзэгүүд ба абяануудые зүбөөр илгаруулха, шүүлбэрилхэ, үгэнүүдые бүридэлөөрнь, мэдүүлэлнүүдые байгуулгаарнь шүүмжэлхэ, юрын болон орёо мэдүүлэлнүүдые зохёохо; буряад болон абтаһан үгэнүүдэй бэшэгэй дүрим мэдэхэ, тэрэниие баримталан, үгэнүүдые болон мэдүүлэлнүүдые зүб үгүүлхэ, бэшэхэ; юрэ хөөрэһэн, бодомжолһон, зураглаһан найруулгануудые бэшэхэ түсэб табижа шадаха.
VI класс (68 час)
Табадахи класста үзэһэн хүшэр сэдэбүүдые дабталга (4 час)
Дабтагдаха жэшээтэ сэдэбүүд:
1. Аялгануудые зүб бэшэлгэ. Аялгануудай һубарил, нугарал, тааралдал. Анхан һууриин дундахи тодо бэшэ аялгануудые зүб бэшэлгэ.
2. Абтаһан үгэнүүдэй һүүлэй аялганиие буряадшалжа бэшэлгэ.
3. Үгэнүүдые абяануудаарнь, бүридэлөөрнь; мэдүүлэлнүүдые байгуулгаарнь шүүлбэрилгэ.
4. Причастна ба деепричастна дахуулалнуудтай, сэхэ хэлэлгэтэй мэдүүлэлнүүд. Тэдэниие зүб аялгаар уншалга; бэшэлгэдэ сэглэлтын тэмдэгүүдые зүбөөр табилга.
Түрэлхи хэлэнэй удха шанар тухай хөөрэлдөөн (1 час)
Фразеологи (4 час)
Буряад хэлэнэй үгын сан дабталга; тэрэнэй хүгжэлтын тобшо түүхэһээ. Буряад хэлэнэй үгын санда боложо байгаа һүүлэй үеын хубилалтанууд.
Буряад хэлэнэй үгэнүүдэй хэрэглэлгээрээ илгарал.
Фразеологи (тогтомол холбоо үгэнүүдые шэнжэлдэг эрдэм) тухай юрэнхы ойлгосо. Фразеологизмууд (тогтомол холбоо үгэнүүд), тэдэнэй шанар шэнжэ ба гол түлэбүүд. Сүлөө бо тогтомол холбоо үгэнүүд, тэдэнэй илгарал; аман ба бэшэмэл хэлэлгэдэ хэрэглэлгэ. Тогтомол холбоо үгэнүүдэй толи.
Оньһон, хошоо ба хурса мэргэн үгэнүүд.
Морфологи тухай юрэнхы ойлгосо (2 час)
Морфологиин шэнжэлдэг гол зүйл — үгэ. Үгын бүридэл. Үгын үндэһэн. Түрэл үгэнүүд. Һуури. Үгэ бии болгодог залгабаринууд. Орёо үгэнүүд. Хэлэлгын хубинууд. Бэеэ дааһан ба туһалагша хэлэлгын хубинууд. Тэдэнэй илгарал, хэлэлгэ coo дүүргэдэг үүргэ. Бэхижүүлгын даабаринуудые дүүргэлгэ.
Юумэнэй нэрэ (20 час)
Эхин классуудта үзэһэнөө дабталга.
Юумэнэй нэрын удха шанар. Тэрэнэй морфологическа шэнжэнүүд ба синтаксическа үүргэ. Юумэнэй нэрые хандалга болгон хэрэглэлгэ.
Юумэнэй нэрын хүниие ба бусад юумэнүүдые тэмдэглэлгэ.
Тусхайта ба юрын юумэнэй нэрэнүүд. Тусхайта нэрэнүүдые бэшэхэ дүримүүд: географическа (түби дэлхэйн, нуур далайн, хада уулын, орон нютагай, хото тосхоной, талмай ба гудамжануудай, түүхын ушаралнуудай, һайндэрнүүдэй, дурасхаалта үдэрнүүдэй) нэрэнүүдые ехэ үзэгөөр бэшэлгэ.
Ном, дэбтэр, сонин, сэтгүүл, зураг, кинофильм, радио болон теледамжуулга, зүжэг, уран зохёолой ба хүгжэмтэ зохёолнуудай нэрэнүүдые ехэ үзэгөөр эхилжэ бэшэлгэ. Эдэ нэрэнүүдые кавычкаар үгүүлэл coo илгалга.
Юумэнэй нэрын хубилалга: тоо, зохилдол, хамаадал.
Юумэнэй нэрын нэгэнэй ба олоной тоо. Олоной тоогой залгал— тануудые бэшэхэ дүримүүд.
Зохилдол. Падежнүүдэй залгалтануудай һууриин зөөлэн хашал— ганай, дифтонгын, удаан аялганай, хэлэнэй узуурай — н хашалганай удаа түхэлөө хубилгадаг ушарнууд. Падежнүүдэй залгалтануудые залгахада, зарим юумэнэй нэрэнүүдэй һуурида болодог хуби— лалтанууд. Падежнүүдэй залгалтануудые зүб бэшэлгэ.
Юумэнэй нэрын нюурта ба өөртэ хамаадал. Падежэй ба хамаа— далай — эй ба — ээ; — тэй ба — тээ; — гэй ба — гээ г.м. залгалтануудые зүб бэшэлгэ.
Юумэнэй нэрын сэгнэлтын залгалтанууд.
Юумэнэй нэрын бии бололго; тэрэнэй залгабаринууд. Юумэнэй нэрын морфологическа шүүлбэри.
Падежнүүдэй ба хамаадалай залгалтануудые зүбөөр хэлэхэ, бэшэхэ шадабари, дадал бэхижүүлхэ даабаринууд.
Тэмдэгэй нэрэ (6 час)
Тэмдэгэй нэрын удха шанар. Тэрэнэй морфологическа шэнжэнүүд ба синтаксическа үүргэ.
Тэмдэгэй нэрын илгарал. Шанарта ба харилсаата тэмдэгэй нэрэнүүд. Шанарта тэмдэгэй нэрэнүүдэй сэгнэлтын залгалта. Сасуулгын зэргэнүүд.
Тэмдэгэй нэрын бии бололго. Тэмдэгэй нэрэ бии болгодог залгабаринууд ба һуурида болодог хубилалтанууд.
Юумэнэй нэрын удхатай болоһон тэмдэгэй нэрэ.
Тэмдэгэй нэрын зохилдол, хамаадал.
Тэмдэгэй нэрэ дабтаха, бэхижүүлхэ даабаринууд. Дүтэрхы удхатай тэмдэгэй нэрэнүүдые хэлэлгэ соогоо хэрэглэжэ һуралга.
Тоогой нэрэ (6 час)
Тоогой нэрэ тухай юрэнхы ойлгосо. Тэрэнэй морфологическа шэнжэнүүд ба синтаксическа үүргэ. Тоогой нэрын илгарал.
Тоолоһон тоогой нэрэ. Тоолоһон тоогой нэрын һүүлэй н хашал— ган. Дугаарлаһан, баглуулһан, суглуулһан тоогой нэрэнүүд. Тэдэниие бии болгодог залгабаринууд.
Юрын ба бүридэмэл тоогой нэрэнүүд.
Тоогой нэрын зохилдол, хамаадал.
Тоолоһон, дугаарлаһан, баглуулһан тоогой нэрэнүүдые элирхэй— лэгшэ, суглуулһан тоогой нэрые нэрлүүлэгшэ болгон хэрэглэлгэ.
Тоогой нэрэнүүдые зүбөөр үгүүлэлгэ.
Тоогой нэрэнүүдые хэлэлгэдээ зүбөөр хэрэглэхэ, бэшэхэ шада— баритай болголго.
Түлөөнэй нэрэ (6 час)
Түлөөнэй нэрэ тухай юрэнхы ойлгосо. Тэрэнэй морфологическа гол шэнжэнүүд ба синтаксическа үүргэ.
Түлөөнэй нэрын илгарал.
Түлөөнэй нэрые мэдүүлэлэй элдэб гэшүүдэй үүргээр хэ¬рэглэлгэ.
Түлөөнэй нэрын хубилалга ба ондоо үгэнүүдтэй холболдолго.
Нюурай түлөөнэй нэрын хуряамжалагдан хубилалга, нюурай зүйр үгэнүүдые зүбөөр хэрэглэлгэ. Түлөөнэй нэрэнүүдэй олоной тоо. Зохилдол. Түлөөнэй нэрэнүүдэй хамаадал.
Түлөөнэй нэрэнүүдые хэлэлгэдээ зүбөөр хэрэглэлгэ.
Дайбар үгэ (5 час)
Дайбар үгэнүүдэй удха шанар. Тэрэнэй морфологическа шэнжэ— нүүд ба синтаксическа үүргэ.
Дайбар үгэнүүдэй удхаараа илгарал.
Дайбар үгэнүүдэй бии болодог арганууд. Тэдэнэй сэгнэлтын залгалтанууд.
Дайбар үгэнүүдэй хамаадал.
Дүтэрхы удхатай дайбар үгэнүүдые мэдүүлэлнүүд ба хэлэлгэ coo зүбөөр хэрэглэхэ дадал шадабари бэхижүүлгэ.
Жэлэй һүүлдэ дабталга (4 час)
«Буряад хэлэнэй сахим һураха ном» сооһоо һонирхолтой үгүүлэлнүүдые, хэһэгүүдые хэрэглэн, хэлэлгын хубинуудые даб¬талга. Тус ном сооһоо хэлэлгын хубинуудые бэхижүүлхэ тестнүүдые дүүргэлгэ.
Хэлэлгын хубинууд тухай дүримүүдые хүсэнэг болгон дабталга.
Хэлэлгын хубинуудаар морфологическа шүүлбэринүүдые хэлгэ.
Холбоо хэлэлгэ хүгжөөлгэ (10 час)
Үгүүлэл, тэрэнэй янзанууд: зураглалга, юрэ хөөрэлгэ, бодомжолго (тус— тустань жэшээнүүдээр баримталха). Юрэ хөөрэһэн, зураглаһан, бодомжолһон үгүүлэлнүүдые зохёолгодо бэлэдхэл, даабаринууд.
Байгаалиие гү, али ямар нэгэн бодото байдалые тодорхойлон харуулһан удхатай юрэ хөөрэһэн текстээр найруулга бэшэлгэ.
Шудалан үзэжэ байгаа уран зохёолой хэһэгээр дэлгэрэнгы ба хуряангы найруулга бэшэлгэ.
Хараһан фильмын, зүжэгэй, радио болон теледамжуулгын удхаар өөрынгөө һанамжа оруулалсан, дэлгэрэнгы ба хуряангы найруулга бэшэлгэ.
Хараһан гү, али дуулаһан һонирхолтой ушар тухай юрэ хөөрэһэн үгүүлэл бэшэлгэ.
Ямар нэгэн юумые гү, али байгаалиие ажаглан, хадуужа абаһанаа зураглалга.
Уран зохёолой һайн ба муу талын үйлэдэгшэ нюурнуудта характеристикэ үгэлгэ.
Уншаһан хөөрөөн, шүлэг, үгүүлэл тухай һанамжаяа бэшэлгэ.
Нүхэртөө бэшэг ба сониндо үгүүлэл бэшэлгэ.
Юрын байгуулгатай мэдүүлэлнүүдһээ бүридэһэн багахан хөөрөөе ородһоо буряад хэлэн дээрэ оршуулга.
Элитэ уран зохёолшодой, поэдүүдэй (А.С. Пушкин, М.Ю. Лер¬монтов, JI.H. Толстой ба бусадай) оршуулагдаһан зохёолнуудһаа хэһэгүүдые, шүлэгүүдые уран гоёор сээжээр ород ба буряад хэлэнүүд дээрэ хөөрэлгэ.
Шухала шадабари ба дадалнууд
Һурагшад 6— дахи класс дүүргэхэдээ, иимэнүүд шадабари ба дадалтай болохо ёһотой:
1—5— дахи классуудта үзэһэн хүшэр үгэнүүдэй зүб бэшэлгын дүри— мүүдые мэдэхэ, толи хэрэглэжэ, алдуу гаргахаар орфограммануудай тайлбари хэжэ шадаха.
Юумэнэй, тэмдэгэй, тоогой ба түлөөнэй нэрэнүүдэй, дайбар үгэ— нүүдэй грамматическа шэнжэнүүдые эли тодоор мэдэхэ, хэлэлгэдээ зүбөөр хэрэглэжэ шадаха.
Юрын ба орёо түсэб табиха. Зохёолго бэшэхэ материалаа суглуулха, зүбөөр һанал бодолоо удаа дараалан бэшэхэ шадабаритай болохо.
Байгаалиин үзэгдэл, һонирхолтой ушар, уран зохёолой гү, али бодото геройн сэдьхэлэй байдал г.м. зураглаһан, бодомжолһон, юрэ хөөрэһэн үгүүлэл бэшэжэ шадаха.
Һурагшадай аман хэлэлгэ тодо, зүб дикцитэй, хоолойн аялгаар (интонаци) авторай гү, али өөрынгөө һанал бодол зүбөөр дамжуулжа шадаха.
VII класс (68 час)
Дабталга (4 час)
Юумэнэй нэрын морфологическа шанар шэнжэнүүд. Юумэнэй ба түлөөнэй нэрэнүүдэй нюурта, өөртэ хамаадал. Шанарта ба харилсаата тэмдэгэй нэрэнүүдэй илгаа. Тоогой нэрэнүүдые хэлэлгэдээ хэрэглэлгэ.
Дайбар үгэнүүдэй үйлэ, шанар тодорхойлолго. Тэдэниие мэдүүлэлнүүд соо хэрэглэлгэ.
Үйлэ үгэ (30 час)
Эхин класста үйлэ үгэ тухай үзэһэнөө дабталга.
Үйлэ үгын удха. Тэрэнэй морфологическа шэнжэнүүд ба синтаксическа үүргэ. Үйлэ үгые мэдүүлэлэй хэлэгшэ болгон хэрэглэлгэ.
Үйлэ үгын һуури. Үйлэ үгын мэдүүлһэн, хандаһан, причастна, деепричастна түлэбүүд. Үйлэ үгын нюурай зүйр үгэнүүдые абалга. Үйлэ үгын бии бололго.
Причастинуудай зохилдол, хамаадал.
Причастна ба деепричастна дахуулалнуудтай мэдүүлэлнүүд. Тэдэнэй сэглэлтын тэмдэгүүд (юрэнхы ойлгосо). Туһалагша үйлэ үгэнүүд.
Элдэб янзын үйлэ үгэнүүдые, причастна болон деепричастна дахуулалнуудтай мэдүүлэлнүүдые хэлэлгэдээ зүбөөр хэрэглэлгэ. Үйлэ үгэ— синонимуудые хэлэлгэдээ олоор хэрэглэжэ һуралга.
Дахуул үгэ (3 час)
Туһалагша хэлэлгын хубинууд тухай юрэнхы ойлгосо.
Дахуул үгэнүүд тухай ойлгосо.
Дахуул үгэнүүдэй бии бололго.
Дахуул үгэнүүдэй дахаһан үгынгөө залгалтануудые абалга.
Холболто (4 час)
Холболто тухай ойлгосо. Юрын ба бүридэмэл холболтонууд.
Ниилэлдүүлһэн ба дахалдуулһан холболтонууд тухай ойлгосо. Дүтэрхы удхатай холболтонуудые хэрэглэхэ шадабаритай болголго.
Зүйр үгэ ( 6 час)
Зүйр үгэнүүд тухай ойлгосо, тэдэнэй илгарал.
Зүйр үгэнүүдые хамаатай үгэтэйнь сугтань ба амяарнь бэшэхэ дүрим.
Нюурай зүйр үгэнүүдые зүбөөр хэрэглэн, хамаатай үгынь хойно залгалга.
Зүйр үгэнүүдые хэлэлгэдээ зүбөөр хэрэглэлгэ.
Аянгалһан үгэ (3 час)
Аянгалһан үгэнүүдэй удха, тэдэнэй хэлэлгэ соохи үүргэ.
Абяа дууряаһан үгэнүүд.
Аянгалһан үгэнүүдые хоолойн аялгаар илгалга. Аянгалһан үгэнүүдэй хойно запятой ба шангадхалай тэмдэг хэрэглэлгэ.
Аянгалһан үгэнүүдые хэлэлгэдээ зүбөөр хэрэглэлгэ.
Жэлэй һүүлдэ дабталга (8 час)
Үйлэ үгэнүүдэй синтаксическа үүргэ.
Причастна ба деепричастна дахуулалнуудтай мэдүүлэлнүүд. Тэдэниие хэлэлгэдээ зүбөөр хэрэглэлгэ; нугалбаритайгаар хэлэлгэ, уншалга. Дахуул үгэнүүдые зүбөөр хэрэглэлгэ. Нюурай зүйр үгэнүүдые дабталга. Аянгалһан үгэнүүдтэй мэдүүлэлнүүдые зүбөөр хэлэлгэ ба уншалга
Холбоо хэлэлгэ хүгжөөлгэ (10 час)
Текст ба тэрэнэй хубинуудые дабталга. Яряанай хэлэнэй, эрдэм шэнжэлгын, тусхайта хэрэг дансын, уран зохёолой найруулал тухай дабтаха. Ниитын найруулал тухай юрэнхы ойлгосо үгэхэ.
Кинофильмын, радио болон теледамжуулгын удхаар хуряангы найруулга бэшэлгэ.
Уран зохёолнууд сооһоо гол үйлэдэгшэ нюурнуудай (жэшээнь, «Хиртэһэн һараһаа» Радна үбгэнэй, «Нэгэтэ һүниһөө» Холхойн Хандын г.м.), мүн танил дүтэ хүнэйнгөө характеристикэ (тодор— хойлго) бэшэлгэ.
Юрэ хөөрэһэн текстээр үйлэдэгшэ нюурай характеристикэ харуулһан дэлгэрэнгы найруулга.
Газаа түхэлөөрнь хүниие ажаглан хадуужа абаһанаа харуулһан зохёолго, мүн зураг хаража зохёолго бэшэлгэ.
Ямар нэгэ юумые, байгаалиие, ажал хүдэлмэриие ажаглан хадуужа абаһанаа тодорхойлһон зохёолго.
Уран зохёолһоо һайн ба муу талын үйлэдэгшэ нюурнуудай характеристикэ зэргэсүүлэн хөөрэжэ үгэлгэ.
Уншаһан ном тухай һайшаал бэшэлгэ.
Шудалан үзэжэ байгаа уран зохёолой нэгэ хэһэгээр дэлгэрэнгы ба хуряангы найруулга бэшэлгэ.
Шухала шадабари ба дадалнууд
Һурагшад 7— дохи класс дүүргэхэдээ, иимэнүүд шадабари ба дадалтай болохо ёһотой:
хэлэлгэдээ олон янзын үйлэ үгэнүүдые зүбөөр хэрэглэжэ һураха;
причастна болон деепричастна дахуулалнуудтай мэдүүлэлнүүдые хэлэлгэдээ хэрэглэхэ;
дүтэрхы удхатай холболтонуудые зүбөөр хэрэглэхэ;
зүйр үгэнүүдэй илгаануудые мэдэхэ, зүбөөр хэрэглэжэ һураха;
аянгалһан үгэнүүдые хэлэлгэдээ зүбөөр хэрэглэхэ.
VIII класс (68 час)
Урда классуудта үзэһэнөө дабталга. (5 час)
Холбуулал (5 час)
Холбуулал тухай ойлгосо. Холбуулалай илгарал: тогтомол ба сүлөө холбуулалнууд. Холбоо үгэнүүд, тэдэнэй илгарал. Холбоо
үгэнүүдые хэлэлгэдээ зүбөөр хэрэглэжэ һургалга. Олон янзын (синонимична) холбоо үгэнүүдые хэлэлгэдээ хэрэглэхэ шадабаритай болголго.
Мэдүүлэл (4 час)
Олон янзын (юрэ хөөрэһэн, асууһан, идхаһан, шангадхаһан) мэдүүлэлнүүд. Тэдэнэй илгаанууд ба сэглэлтын тэмдэгүүд. Удхын сохилто. Удхын сохилто ба үгэнүүдэй һуури байра хэрэглэжэ, мэдүүлэлэй шухала үгэ илгаруулан хэлэжэ һургалга.
Юрын мэдүүлэл (4 час)
Юрын ба орёо мэдүүлэлнүүд тухай ойлгосо. Мэдүүлэл соохи үгэнүүдэй холбоо. Үгэнүүдэй нягта ба нягта бэшэ холбоонууд. Тааралдал, хүтэлбэри, шадарлал. Мэдүүлэлэй гэшүүд. Хоёр бүри— дэлтэ ба нэгэ бүридэлтэ юрын мэдүүлэлнүүд. Юрын мэдүүлэлэй илгарал. Дутуу мэдүүлэл.
Мэдүүлэлэй шухала гэшүүд (4 час)
Нэрлүүлэгшэ, тэрэнэй гаралга. Нэрлүүлэгшые заагша. Хэлэгшэ, тэрэнэй гаралга. Юрын хэлэгшэ. Бүридэмэл хэлэгшэ. Бүридэмэл нэрэ хэлэгшэ. Бүридэмэл үйлэ хэлэгшэ. Хэлэгшын холболто. Нэрлүүлэгшэ хэлэгшэ хоёрой хоорондо зурлаа табилга. Хэлэгшын зүйр үгэнүүд.
Мэдүүлэлэй юрын гэшүүд (6 час)
Элирхэйлэгшэ, тэрэнэй гаралга. Хабсаргалта, тэрэнэй илгарал. Нэмэлтэ. Сэхэ ба хазагай нэмэлтэ. Ушарлагша, тэрэнэй илгарал. Мэдүүлэл соохи үгэнүүдэй байра. Юрын гэшүүдые хэлэлгэдээ зүбөөр хэрэглэжэ һуралга. Нэмэлтэ, элирхэйлэгшын орондо таараха синонимуудые хэрэглэлгэ.
Мэдүүлэлэй нэгэ түрэл гэшүүд (4 час)
Нэгэ түрэл гэшүүд тухай ойлгосо. Нэгэ түрэл ба нэгэ түрэл бэшэ элирхэйлэгшэнүүд. Нэгэ түрэл гэшүүдэй холболто үгэнүүд. Хоолойн аялгаар холболдоһон нэгэ түрэл гэшүүд. Хэдэн зэргэлээ нэгэ түрэл гэшүүдтэй мэдүүлэлнүүд. Нэгэ түрэл гэшүүдтэй мэдүүлэл доторхи хамтадхаһан үгэ. Хамтадхаһан үгэтэй нэгэ түрэл гэшүүдтэй мэдүүлэлнүүдэй сэглэлтын тэмдэгүүд. Нэгэ түрэл гэшүүдтэй мэдүүлэлнүүдые зүб аялгатайгаар хэлэжэ һуралга. Эдэ мэдүүлэлнүүд соо сэглэлтын тэмдэгүүдые зүбөөр табиха шадабаритай болголго.
Мэдүүлэлэй гэшүүд болодоггүй үгэнүүд. Тэдэнэй илгарал (4 час)
Оролто үгэнүүдтэй мэдүүлэлнүүд. Оролто мэдүүлэлнүүд. Оролто үгэнүүдые ба оролто мэдүүлэлнүүдые хоолойн аялгаар илгалга. Оролто үгэнүүдэй сэглэлтын тэмдэгүүд. Оролто мэдүүлэлнүүдые запятой, зурлаа, хаалтаар илгалга. Хандалга. Мэдүүлэл дотор хандалгын һуури. Хандалгые хоолойн аялгаар илгалга ба хандалгын сэглэлтын тэмдэгүүд. Хэлэһэн һанал бодолдоо хандалгаяа оролто үгэнүүдэй туһаар гарган, харуулжа шадалга. Аянгалһан үгэнүүд ба үгэ мэдүүлэлнүүд. Хандалгатай, оролто үгэнүүдтэй, оролто мэдүүлэлнүүдтэй, аянгалһан үгэнүүдтэй мэдүүлэлнүүдые зүб аялгатайгаар хэлэхэ шадабаритай болголго. Эдэ мэдүүлэлнүүдтэ сэглэлтын тэмдэгүүдые табиха шадабаритай болголго.
Мэдүүлэлэй тододхоһон гэшүүд (4 час)
Тусгаарлалга тухай юрэнхы ойлгосо. Тусгаарлагдаһан гэшүүдые хоолойн аялгаар илгалга. Хабсаргалта тусгаарлалга, тэрэнэй сэглэлтын тэмдэг. Мэдүүлэлэй гэшүүдые тодо болгоһон үгэнүүдые тусгаарлалга. Тусгаарлалгын сэглэлтын тэмдэгүүд.