Хятад гүрэнэй Үбэр Монголой Хүлэн-Бүйр хотын Эвенкэ хушуунда үлзы hайхан Шэнэхээн нютаг оршодог. Тэндэ ажаhуугшад түрэл хэлээ, ёhо заншалаа сагай эрхэдэ нэрбүүлэнгүй, урданайнь түхэлөөр абажа ябана. Хуушан монгол бэшэгтэй. Гол түлэб мал ажахы эрхилнэ. Гэбэшье мүнөө сагта үхибүүдээ эгээ бишыхан наhанhаань эрдэм шудалуулжа, hургуулида бэлэдхүүлхэ гэhэн асуудал шухала байна. Тиимэhээ энэ асуудалда Санжимитэбэй Жаргал Цыдендамбын Сэрсэгмаа нүхэртэеэ гэр бүлөөрөө онсо анхарал хандуулжа, нютаг дээрээ хүүгэдэй сэсэрлиг бии болгоһон байна.
Үмсын саад хүүгэдэй ашада
Санжимитэбэй Жаргалтанай бүлэ Япон орондо ажаhуухадаа, хоюулан хүүгэдэй сэсэрлигтэ ажаллаhан байгаа. Эгээл тэндэ ябахадаа, «Шэнэхээндээ иимэ сэсэрлиг байгуулжа, буряад яhанай хүүгэдые хүмүүжүүлжэ, hургуулиин урда тээ hайн бэлэдхэл ябуулаа hаа, ямар һайхан байгааб, сэсэрлигтэ ябаагүй хүүгэд hургуулида ороходоо бэшэнээ хүсэнэгүй ха юм» гэжэ бодоо. Япониhоо бусахадаа, нэгэтэ сэдьхэлдэнь ороhон hанал бодолоо заатагүй бэелүүлхэ гэжэ шиидээ. Эгээл тэрэ үедэ Сэрсэгмаагай нүхэр, Хайлаарта Хүлэн-Бүйрэй дээдэ hургуулиин монгол хэлэнэй таhаг дүүргэhэн Болодой Сэндэ зунай гурбан hарада hургуулида ороогүй хүүгэдые суглуулжа, түрүүшын эрдэм мэдэсэ олгуулдаг байгаа. Тиин тэдэнэр hаналаа нэгэдүүлжэ, түрүүлэн нэгэ айлай гэр абажа, багахан сэсэрлиг нээгээ.
Саашань улам үргэдхөө. Иигэжэ найман жэлэй саада тээ Шэнэхээнэй баруун hомондо байгуулагдаhан энэ сэсэрлиг гүрэнэй бэшэ, үмсын түхэлтэй юм. 774 дүрбэлжэн метр талмайтай байшан соо хоертойhоо зургаатай болотор хүүгэд, тэрэ тоодо хүдөөгэй малшадайшье хүүгэд хүмүүжүүлэгдэнэ. Зарим хүүгэд 4 хоногоор ябана, тэдэнэр үдэрэй 6 дахин эдеэлнэ, амаралтын үдэрнүүдтэ гэртэхиниинь абана. Тэдэнэрэй түлөө гэртэхин hарын 400 юань түлэнэ. Үнжэдэг хүүгэдэй түлөө түлбэри 230 юаньда хүрэдэг. Тэдэнэр 4 дахин эдеэлнэ.
Үхибүүд «Мүшэр», «Улаалзай», «Мойhон», «Үлир», «Алтаргана» гэжэ 5 бүлэгтэ хубаардаг. Хятад, монгол, буряад, англи хэлэнүүдые заагдана, тоо бодолгын, уран зурагай, дуу хүгжэмэй, хатар бүжэгэй хэшээлнүүд ябуулагдана. Дүй дүршэлтэй, шадамар бэрхэ багшанарай хүтэлбэри доро үхибүүд ганса үзэг бэшэгтэ hурана бэшэ, түрэhөөр дамжуулагдаhан талаан бэлигээ хүгжөөнэ.
Үнгэрэгшэ хабар Хүхэ хотодо Үбэр Монголой «Одон» телевидениин эмхидхэhэн концертдэ аша зээнэрэй дуу гүйсэдхэжэ, харагшадай hайшаалда хүртөө hэн. «Нютаг» сэсэрлиг 8 жэлэй туршада 350-яад хүүгэдые хүмүүжүүлжэ гаргаа. Тэрэ нютаг дэбисхэртэ олон сэсэрлигүүд хүдэлжэ байдаг ааб даа, теэд тэдэнэр хятад хэлэ соёл баримталдаг. «Нютаг» сэсэрлиг ори ганса үндэһэн буряад сэсэрлиг юм.
Олзо оршын түлөө бэшэ
«Сэсэрлигhээ зөөриин талаар олзо байхагүй, гаршань ехэ болодог» гээд саадые эрхилэгшэд хэлэхэ байна. Тус сэсэрлигтэ 12 хүн ажаллана: 6 хүмүүжүүлэгшэ, 2 няни, 2 тогоошон, эрхилэгшэнь – Цыдендамбын Сэрсэгмаа, ябуулгашан, ажахые даагша – Санжимитэбэй Жаргал. Һүүлшын хоерынь өөhэдтөө салин хаадаггүй. Бэшэ ажалшадтаа заабол саг соонь салингыень түлэдэг. Салин, хүүгэдэй хоол гэртэхинэй түлбэриин мүнгөөр даагдана. Теэд бэшэ гаршань хэды шэнээн бэ? Зайн гал, заhабарилга, шэрдэлгэ… Мяханиинь үмсын малаар даагдадаг, ганса дулаасуулха түлишэ – шулуун нүүрhэндэнь жэл соо 100 толгой хурьганиинь гарадаг байна.
Жаргалтан үмсын ажахы үргэнөөр эрхилдэг. Һүрэг адуун, эбэртэ бодо мал, хони ямаан ами аминдаа харууhалагдана.
Залуудаа наймаашье ябуулаа. «Олзогүй hаань, юундэ сэсэрлиг нээгээ болонот?» гэhэн асуудалдамни, «Сэсэрлигтэ ябаагүй манай буряад хүүгэд саашадаа эрдэм олохо талаар хожомдоно. Буряад угсаатан эрдэмтэй ябаhай гэжэ энэ хэрэг эрхилээ hэмди, эдэл хүүгэднай эрдэмтэй болоод, удаан болонгүй сэсэрлигээ эрьехэнь лабтай» гэжэ удаан бодонгүй тодо харюу үгөө hэн. «Олзо бэдэрхэеэ hанаа hаа, ямаршье ондоо олзын хэрэг эрхилхэдэ болохо, саадhаа олзо үгы, гансал буряадуудай ерээдүйдэ найдал манай сэдьхэл ханаадаг», - гээд нэмээ hэн.
Сэсэрлигые эрхилэгшэд хүгжэлтын ажалда онсо анхарал хандуулдаг. Энэ удаашье хүмүүжүүлэгшэдээрээ Ага ерэжэ, тосхоной, хүдөө нютагуудайшье саадуудта хүрэжэ, байдалтайнь танилсажа, дүршэлыень хубаалдан бусаhан байха юм.
Уг удамынь хаанаһаа юм?
Харин энэ бүлэ хаанаhаа гарбалтай аад, ямар ушараар Япон гүрэндэ ажаhуугааб гэхэдэ, уг гарбалайнь намтар ехэ hонирхолтой байба.
Улаантан сагаантанай үедэ, 1930-аад онуудай хатуу хамалганай үедэ алишье байдал шэлэхэеэ мэдээгүй хүдөөгэй ажалша бүхэриг зомнай ами наhаяа аршалжа гү, али хамалган, сүлэлгэhөө зайсажа, урагшаа гараhаниинь мэдээжэ. Ажалшал зон зөөритэй байдагынь эли. Теэд зөөриин хэмжүүр тэрэ үедэ хүнэй, айл бүлын, түрэл гаралай хуби заяа шиидхэдэг байhаниинь харамтай.
Санжимитэбэй Жаргалай хүгшэн абань Гомбын Шүлтэм гээшэ Зэдын аймагай Енхор нютагhаа гарбалтай байhан. 1920-ёод онуудта урагшаа нүүжэ, Шэнэхээн нютагта hуурижаhан. Харин хүгшэн эжынь Гомбын Бутит Ага нютагhаа гараhан юм. Хүбүүниинь Шүлтэмэй Санжимитэб гэжэ байгаа. Һургуулишье хэхээр hонор хүбүүн байhан аабза, теэд эжынь эртэ наhа бараhан, абань гансаараа үндылгөө. Үбэр Монголой дээдэ hургуулида ороод байтараа, мүнгэн зөөриин дуталдаhан ушараар орхиhон. Санжимитэб түрэhөөрөө япон шуhанай, үргэмэлөөрөө Хориин Дижүүтэнэй хүбүүн Дондогой (алдаршаhан нэрэнь Хори Дондог) Бүмүү гэжэ басагаар наhанай нүхэрые хэхэ хуби заяатай байгаа. Тиихэдээ энэл Бүмүү гээшын төөригдэhэн хуби заяан гэхэ гү, али амиды мэндэ ябаха аза талаан тухай намтар гол hонирхол татаха байна.
Бүмүүгэй аба эжынь япон яhанай зон байhан гээд дабтая. Энэ айл Хайларта эдеэ хоол баридаг өөрын столовотой hэн гэхэ. Бүмүү дүрбэн хүүгэдэйнь одхон, 1943 ондо түрэhэн. Тиихэдэ Уку Яма гэжэ обогтой, Томоко гэжэ нэрэтэй hэн. Хүүгэдыень 14-тэй Кане басаган харалсадаг байгаа. Япон милитаристнууд 1945 ондо диилдэжэ эхилхэдээ, абыень сэрэгтэ татаа. Удангүй дайншье дарагдажа, абань плендэ абтаад, Шэтын түрмэдэ хаагдаа. Харин тэрэнэй бүлын бэшэ гэшүүдынь боомбын тэhэрээн, гал дүлэн соогуур тэрьедэжэ ябатараа, hомондо дайрагдажа наhа барана. Гансал бишыхан Томоко Канен гар дээрэ үлөө. Гартаа ехээр шархатаhан, соходоо шулгарhан хоёртойхон Томокые буугай hомонhоо зайсуулжа, хотогор газарханда нюун hагад орхёод, өөрөө шархатаhан Кане саашаа тэрьедэбэ. «Энэ багта хүндэ мууе хэдэггүй буряад-монгол арад ажаhуудаг, амиды үлөө hаань, тэжээжэ магад» гэжэ тэрэ зуура hанаhан байгаа. Канешье плендэ абтажа, Шэтын түрмэдэ оруулагдаа.
Харин Томоко үүрээр абяагаа мэдүүлжэ, адуушанай анхарал татаа. Адуугаа бэдэржэ ябаhан Батын Сэдэн хүүгэдэй бархирхые дуулаад, Өөлэд гэжэ газарта олоо. Энэ басагые үбэртэлжэ, Хори Дондогой газаагуур гарахадаа, унда ууха гэжэ бодоо. Дондогой Долгор басагаар уhа асаруулаад, үхибүүе тэбэрюулхэдэнь, тэрэнь баряад, гэртээ оробо. Долгор хадамгүй, хүүгэдгүй байгаа. Хори Дондогой хүгшэн Рыгжыдма абгай «Хүүгэд өөрөө ерээд байхадань, юундэ hөөргэнь үгэхэеэ hанаабши» гээд тэрэ хүүгэдыень үгөөгүй. Иигэжэ Бүмүү гэжэ нэршээд, Дондогоошье, Сэдэнээшье аба гээд үндыгөө бшуу.
Томо болоходоо, Санжимитэбтэ хадамда гараад, 5 хүүгэдтэй болоо (4 хүбүүн, 1 басаган), нэгэ хүбүүгээ Санжимитэбэй ахында үгэhэн. Өөhэдынь дүрбэн хүүгэдэй одхониинь басаган.
Эсэгэтэеэ уулзаха хуби заяан
Харин Бүмүү хожомоо түрэhэн эсэгэтэеэ, Канетэйшье уулзаха хубитай байгаа. Шэтын түрмэдэ Кане эсэгэтэйнь уулзаад, уйдхарта мэдээсэл дуулгана. Одхон басаганайнь амиды үлэhэниинь эли бэшэ. Тэрэниие Хайларта хэншье хүлеэгээгүй. Шэтын түрмэдэ 2-3 жэлдэ байhан тухайнь Америкэдэ ажаhуудаг абга эгэшэ мэдэжэ, түрмэhөө сүлөөлөөд, Америкэ абаашаа. Тэндэ хорин табан жэлдэ мүн лэ эдеэ хоол барижа ажамидараа. Япон улад уг дамжажа, мэргэжэл шэлэдэгшүү байгаа ха. Эдээнэйшье угта 8-дахи үе тогоошон ябаа. Тэндээ япон яhанай эхэнэртэй ниилээ, хүүгэд- тэйшье болоогүй, hүүлээрнь Япониео бусаа.
Кане тухай хөөрэхэдэ, тэрэ үедэ оройдоол 14-тэй ябаа ха юм. Хэзээшье эхэнэрнүүд болон хүүгэдтэ хандаса нилээд зөөлэн hааб даа. Кане Япони эльгээгдэhэн байгаа.
Хитад Япон хоерой хоорондо 1972 ондо хани барисаан баталагдажа, хүн зоной хоорондо холбоон үргэдхэгдөө. Тиихэдэнь дайнай үедэ таhарhан зон олондо мэдээсэл тараадаг хэрэгсэлнүүдээр түрэл гаралаа бэдэрээ. Шэнэхээнэй эрдэмтэй доктор Албажан (обогынь мэдэгдэнэгүй), эрдэмтэн Цыренжабай Абида гэгшэд Шэнэхээндэ тиимэ газарта япон яhанай басаганай олдожо, буряад бүлэдэ үндыгөөд, Бүмүү гэжэ нэрэтэй болоhон тухай газетын нюурhаа 1972 ондо мэдүүлээ. Энэ мэдээсэлые Бүмүүгэй түрэhэн аба, Кане уншажа, Шэнэхээнhээ Япони айлшалhан зонтой уулзажа, хөөрэлдэhэн байна. Энэл мэдээсэлэй мүрөөр Бүмүү эгэшэ абатаяа уулзахаяа 1973 ондо Япони ошоо. Кане абаhаар хамсыень шамажа, hомоной шархаhаа үлэhэн hорьбыень хаража таняа. Иигэжэ эсэгэ басаган хоер ололсоhон намтартай. Иигэжэл хүүгэдыньшье эжыгээ япон яhанай гэжэ мэдэхэгүй аад, мэдэхэ болоо. Эсэгэнь хэзээшье Япони руу дуудаа hэн бэзэ, теэд үргэжэ тэнжээhэн Долгор эжыгээ үргөөдүйдөө ошохогүй тухайгаа Бүмүү хэлээ. Түрэhэн эсэгэнь Шэнэхээн руушье айлшаар ерэhэн юм. Долгор эжынгээ наhа барахадань, Санжимитэбтэн 1998 ондо гэр бүлөөрөө Япони зөөжэ ошоо.
Тоонто нютагай татаса
Дүрбэн жэлдэ Япондо ажаhуугаад, Жаргалтаниинь нютагаа бусаа. 2002 ондо абань Санжимитэб аха Япондоо наhа бараа. «Нютагhаа гараад ябанхаар, абынгаа нютаг, тоонто нютагаа бусаха шухала» гэжэ эрид шиидээ. Тиин нютаг дээрээ эгээ бишыхан эдиршүүлдэ эрдэм хүмүүжэлэй еhотойл уурхайхан бэлдэжэ, буряад зонойнгоо эрдэмтэй, бэлигтэй ябахын тулада дэмбэрэлтэ хэрэг эрхилнэ.
Цыжидма
Балдангомбоева.
«Толон» сонин.