Зандынова Лхамажап Баировна,
Эрхүү можын Багшанарай мэргэжэлээ
дээшэлүүлгын институдай
этнопедагогикын кафедрын методист
 
 
«НАРАН-ЭРДЭМ БАНК»
Дидактическа наадан-хэшээл
5 класс
 
Хэшээлэй зорилго:
1. «Синтаксис» гэһэн темээр мэдэсэ, шадабари, дадал онсодхохо;
2. Һурагшадай мэдэлгын һонирхол хүгжөөхэ, эмхитэйгээр, тэсэмгэйгээр нааданай гурим сахижа һургаха;
3. Һурагшадые хүдэлжэ, өөрынгөө хэһэн ажал шалгажа, сэгнэжэ һургаха.
 
Хэшээлэй түхэл: бүлэгөөр хүдэлмэри.
 
Хэрэгсэл: компьютернууд, медиапроектор, самбар дээрэ экран «Эрдэмэй банк», Эрхүү можын хотонуудай нэрэнүүдтэй хабтаһанууд (карточканууд), өөрыгөө шалгалгын — харюунуудай саарһануудтай тусхайта нюурай хабтаһанууд, «нараханууд», бүлэг бүхэнэй стол дээрэ ажалай дүнгэй экранууд.
 
ХЭШЭЭЛЭЙ ЯБАСА:
1.     Эмхидхэлэй үе:
 
Үхибүүд, бидэ мүнөөдэр «Синтаксис» гэһэн темээр наада үнгэргэхэбди. Хэшээлдээ энэ темээр мэдэсэнүүдээ шалгахабди, хэр зэргэ бүлэг соогоо эбтэйгээр хүдэлжэ шадахыетнай элирүүлхэбди, хэр зэргэ өөрыгөө шалгажа хабтаһануудар ажал хэнэбта гэжэ тодорхойлхобди.
 
— Зай, үхибүүд, мүнөө «Наран-Эрдэм банкын» клиентнүүд болобот, битнай энэ банкын президент гээшэб. Манай банк «Наран» гэжэ компанида ородог, тиихэдэ үшөө манай һургуулиин республикэ баһал «НАРАН» гэһэн нэрэтэй).
 
— Наадандаа иимэ юумэ бэлдээбди: танай мэдэсэнүүдэй экран, стол дээрэтнай бүлэг бүхэнэй ажалай дүнгүүдэй экран, өөрыгөө шалгаха харюунуудай саарһануудтай тусхайта нюурай карточка — хабтаханууд, «нараханууд» — танай мэдэсэнүүдэй түлөө үгтэхэ.
 
— Наран-Эрдэм банкын эдэбхитэй клиентнүүд энэ хэшээлдэ оруулһан “нарахануудтнай” гай тодхорто ороһон Коля Спиридоновой эмнэлгэдэ зорюулагдаха. Ухаан бодолоо гүйлгэжэ олоһон “нарахануудтнай” тон хэрэгтэй һайхан үйлэ дүүргэхэнь ха юм даа. Энэмнай арбан сагаан буянай дээдэ шатада бэшэгдэдэг үргэл, үгэлигын буян болоно. Амжалта таанадтаа хүсэнэб, наадаяа эхилхэе даа.
 
2.     Нааданай ябаса.
Банкдаа счет нээе гэжэ дурадханаб. Харин нэн түрүүн хэр найдамтай клиентнүүд гээшэбта гэжэ шалгахамни. Тиихын түлөө гурбан даабари дүүргэхэ ёһотойт, тиигэбэл өөрын нөөсэ — вклад банкда оруулһан болохот.
 
I шата
1-дэхи ДААБАРИ. Теори-асуудалнууд.
1. Синтаксис юу үзэнэб? (холбуулал ба мэдүүлэлнүүдые үзэдэг).
2. Удхаарааа холбоотой үгэнүүдые... гэдэг.
3. Хэлэгдэһэн зорилгоороо мэдүүлэлнүүд ямар байдаг бэ? (хөөрэһэн, асууһан ба идхаһан).
4. Мэдүүлэлэй грамматическа һуури... (мэдүүлэлэй шухала гэшүүд).
5. Мэдүүлэлэй юрын гэшүүдые нэрлэгты (нэмэлтэ, элирхэйлэгшэ, ушарлагша).
 
Шалгалта: хабтаһан-харюу багша харуулна, үхибүүд зүб харюунуудаа тэмдэглэнэ. (Зүб харюугай түлөө 1 “нарахан”). Эгээл ехэ вклад – 5 “нарахан”, буруу харюугай түлөө 1 нараханиие хороонобди. Өөрыгөө шалгаад, дүнгүүдээ һурагша бүхэн бүлэгэй экран дээрэ бэшэнэ, хамтын дүнгүүдые самбарта үлгөөтэй экран дээрэ бэшэхэ.
 
2-дохи ДААБАРИ. Электронно тестировани.
“Буряад хэлэн” гэһэн сахим һураха бэшэгэй “Синтаксис” гэһэн бүлэгэй даабаринуудые багша шэлээд, һурагшадта хубаана. Сэгнэлтэнүүдыень бэшэжэ абана.
 
3-дахи ДААБАРИ. Оршуулга.
Энэ мэдүүлэлнүүдые электронно толи хэрэглэн ород хэлэн дээрэ оршуулагты:

Алтан һургаалнууд
1.     Һайхан хэрэгүүдээр хүн бүхэнэй сэдьхэл наран шэнгеэр дулаасуула.
2.     Түрэһэн нютагаа, уг гарбалаа хүндэлэ.
3.     Хүниие хүндэлхэдөө өөрыгөө хүндэлхэш.
4.     Хани барисаанай, түрэл холбооной ёһонуудые сахижа яба.
 
Хэжэ байһан хэрэгтээ этигэл досоого түрүүлжэ арбан сагаан буян дабтан харая.
 
Уран уншалга “Арбан сагаан буян”
Словарна ажал
 
Буян — һайн үйлэ – добро, добродетель. Буян олохо арга олон – хүндэ туһа хүргэхэ, хүн амитаниие хайрлаха, энэрхэ; илангаяа зобожо тулижа ябаһан хүнүүдтэ туһалха – помогать, сочувствовать нуждающимся людям, быть милосердным.
 
АРБАН САГААН БУЯН
 
Алтан дэлхэйн амитанай ами абаржа ябаа һаа – буян.
Ядаһан, тулиһан, үбшэн үлбэр хүнүүдтэ туһалжа үгэли (юумэ) үгэжэ ябаа һаа – буян.
Буруу хурисал юумэ хэнгүй, һальхайрангүй, арюун сэбэрээр ябабал – буян.
Зоной дунда худал хуурмаг үгэ хэлэнгүй ябабал – буян.
Хоёр хүнэй хоорондо хоб хэлэнгүй ябабал – буян.
Зальхай үгые тэбшээд, номой үгөөр үгүүлжэ ябабал – буян.
Хорото сэдьхэлээ орхижо, хүндэ туһалха сэдьхэлтэй ябабал – буян.
Хомхой хобдог сэдьхэлээ орхижо хүртэһэн хубияа хараад ябабал – буян.
Буруу буса үзэлтэй болонгүй, Буддын шажанай зарлиг һургаалаар ябабал – буян.
 
Бурханай урда буян хэжэ, Бурхан багшын һургаалые этигэн дүүргэжэ, арбан сагаан буян хэшээжэ, һайн һанаатай, һайхан сэдьхэлтэй ябаһан хүн наһан соогоо жаргалтай, юумэн урагшатай, хойтын түрэлдэ гурбан муу заяандаа унангүй, бурханай боди хутаг боложо түрэхэнь дамжаггүй. Бурхан шажанда һүзэгөө алдаһан, Бурхан багшын һургаал этигэн ядаһан, хомхой хобдог, худалша, хулгайша, хобууша, муу һанаатай, мушхуу сэдьхэлтэй ябаһан хүн арбан хара нүгэлэй харгыда орожо, арад зондоо хүндэгүй боложо, хойтын түрэлдэ гурбан муу заяанда унаха жэшээтэй болоно.
 
 
— Зай, даабаринуудаа шалгая, сэгнэлтын тэмдэгүүдые табия, экран дээрээ тэмдэглэе.
 
— Үхибүүд, гурбан даабари дүүргэбэ гээшэт ”Эрдэмэй банкын” экран харая. Бүлэг бүхэнһөө ороһон эгээл ехэ мүнгэн 60 “нарахан” байха ёһотой (даабари бүхэнэй түлөө 20 нарахан — 4 һурагша таба-табан “нараханаар”). Ямар бүлэг һайнаар даабринуудые дүүргээб? Хүн бүхэнэй нөөсэ-вклад 15 “нарахан” байха ёһотой (3 даабари таба-табан “нарахануудаар”). Иимэ үхибүүд бии гү? Бодогты! Зай, бэрхэнүүд! Таанар манай банкын филиалнуудай президент болохын түлөө тэмсэхэ аргатайт.
 
II шата
4-дэхи ДААБАРИ
 
Манай Эрхүү можын ямар хотонуудта банкымнай филиалнууд байна гээшэб? Мүнөө эгээл хүндэ даабари дүүргэе — мэдүүлэлнүүдэй синтаксическа шүүлбэри.
 
Зай, даабаринуудаа шалгая, сэгнэлтын тэмдэгүүдые табия, экран дээрээ тэмдэглэе.
 
Дүүргэһэнэй һүүлээр самбар дээрэхи тэдэнэй банкын филиалай нэрэтэй хотын нэрэ нээнэ.
— Үхибүүд, һүүлшын даабари дүүргээд, банкын филиал руу эхин капитал хэхэ аргатайт.
 
III шата
5-дахи ДААБАРИ
Холбуулалай шүүлбэри хэгты.
 
— Зай, иигээд, амяа шалгагты, сэгнэлтын тэмдэгүүдые табигты, хэды болооб оруулһан нөөсэ-вкладтнай тоологты, экран дээрэ бэшэгты (хүн бүхэнһөө эгээл ехэнь 5-5 нарахан, бүлэгһөө — 20 нарахан).
 
IV шата
Хэшээлэй дүн гаргалга
 
Хүндэтэ «Эрдэмэй банкын» вкладчигууд! «Наран» компани иимэ ехэ буянтай хэрэгтэ хабаадаһандатнай таанадтаа баяр хүргэнэ. Бүхы оруулһан мүнгэнтнай үншэн үхибүүдтэ спортивна инветарь, номуудые абахын түлөө эльгээгдэхэ. Бүхы вкладтнай …. болобо. Хэнтнай эгээл ехэ мүнгэ оруулааб?
 
Экранаа харая. 25 нараханиие абаһан һурагша банкын филиалнуудай президент болоно. Амаршалая эдэ үхибүүдые! Эдээнэй вклад «5» болоно.
20-24 нарахан – «4», филиалай агентнүүд болобо.
15-19 нарахан – «3», филиалай вкладчигууд.
 
15 нараханһаа доошоо – вклад конверсидэ ороногүй- мэдэсэнүүдээ дахин шалгаха хэрэгтэй. («2» табигданагүй, һурагша дахин даабаринуудые хэхэ эрхэтэй).
 
Мэдэсэнүүдэй экран.
 
Сэгнэлтын тэмдэгүүдые дневнигтэ, журналда табиха.
 

Зай, үхибүүд, энэ темээр һайн мэдэсэнүүдые харуулбат, өөрыгөө сэгнэжэ, эбтэйгээр хүдэлжэ шадахаяа харуулбат. 


гаршаг