Содномов Сономбал Цыденович,
Буряад республикын габьяата багша
 
«АРАДАЙ БААТАР ГЭСЭР»
гэһэн үльгэр үзэлгөөр жэшээтэ хэшээлнүүд
 
Үльгэр уншалгын методико бэшэ жанрай зохёолнуудые уншалгын методикоһоо тиимэ ехэ һэлгээтэй бэшэ, тиимэһээ тэдэ методүүдые болон аргануудые хэрэглэжэ болоно. Үльгэрнүүдэй удха хөөрэлгэ мүн лэ онсо шэнжэнүүдтэй. Нэгэдэхеэр, үльгэр гээшэ шүлэглэмэл зохёол хөөрөөн хоёрой нэгэдэл болоно. Хоёрдохёор, үльгэр хөөрэлгэ гэхэ гү, али түүрээлгэ хүгжэмөөр дэмжэгдэдэг. Гурбадахяар, үльгэрнүүдэй хэлэн тусгаар онсо, баян, гоёоһон маягтай. Эдэ мэтэ шэнжэнүүдыень ямаршье үльгэр түүрээлгэдэ ойлгомоор, анхармаар. Энээнһээ уламжалан, энэ жанрта табигдадаг эрилтэнүүдтээ зохилдуулан тэрэнэй удха хөөрэлгэ гол зорилго болоно.
Үльгэрэй удха хөөрэлгэдэ һонирхол түрүүлхын тула миндаһан дээрэхи буулгабаринуудые шагнуулаа һаа зохид байха. Энээнэй удаа асуудалнуудые табижа, һурагшадай һанамжа элирүүлхэ шухала: "Үльгэр шагнахада, һонин байгаа гү?", "Юун шамда ехээр һайшаагдааб?", "Үльгэршэн яагаад үльгэр түүрээжэ эхилнэб?", "Үльгэр түүрээжэ байхадаа ходо хуур хэрэглэнэ гү?" г.м. Удаань үльгэрэй удха һурагшадта өөһэдын үгөөр хөөрүүлжэ туршаха.
Үльгэрэй тус хэһэгэй удха хөөрэлгын үедэ онтохонуудые шудалалгатай холбоотой онол аргануудые хэрэглэхэдэ болохо. Хөөрөөнэй өөрсэ шэнжэнүүдые тодоруулгада һурагшадай бэеэ даагаад, өөһэдөө удха хөөрэлгэдэ гол анхарал хандуулагдаха. Үльгэр хөөрэлгын онсо шэнжые ойлгон абалгада багшын жэшээтэ хөөрэлгэ ехэ үүргэ дүүргэнэ. Жэшээдэ үндэһэлэн, һурагшад үльгэрэй сэгнэмээр зүйлнүүдые зүбөөр тодорхойлхо аргатай, тиимэһээ энэ аргануудые хэрэглэхэ.
 
Дүрбэдэхи класста "Арадай баатар Гэсэр" гэһэн үльгэрһөө хэһэгүүдэй удха хөөрэлгэ удаадахи түхэлөөр эхилхэ:
а) Тус хэһэгэй бодол элирүүлхэ;
б) үльгэрэй тус хэһэг дүүрэһэн удхатай хубинуудта хубааха;
в) түсэб табиха;
г) гүйсэдхэхэ зорилго хараалалга, мүн тус хэһэгэй гүйсэдхэхэ шэнжэлэл үнгэргэхэ;
д) уншалгын тодорхой гурим ойлгуулха;
е) удхыень хөөрүүлхэ;
ж) хөөрөө шагнаха, зүбшэн хэлсэхэ.
 
Жэшээнь: "Арадай баатар Гэсэр" гэһэн үльгэрһөө "Баатарай газар дээрэ түрэлгэ" гэһэн хэһэгээр хүдэлмэри. Энэ хэһэг уншажа, һурагшадай танилсаһан хойно иимэ асуулта үнгэргэжэ болохо:
Багша: "Баатарай газар дээрэ түрэлгэ" гэһэн хэһэг соо юун тухай хэлэгдэнэб?"
Һурагша: Энэ хэһэг соо Сэнгэлэн-Ноён Наран-Гоохон хоёрой хүбүүтэй болоһон тухай хэлэгдэнэ.
Багша: Энэ хэһэгэй гол удхань юун тухай болоноб?
Һурагша: Энэ хэһэгэй гол удхань хадаа, баатарай газар дээрэ түрэлгэ болоно.
Багша: Тиимэһээ энэ хэһэг хөөрэжэ байхадаа, ямар юумэндэ гол анхаралаа хандуулха болонобди?
Һурагша: Энэ хэһэг хөөрэхэдөө, эгээ түрүүн Саргал-Ноёной зүүдэн тухай хөөрэхэ болонобди. Хара-Зутанай абхай һайхан Наран-Гоохоной гар хүлыень мушхан гэмтээжэ, нюдэ нюурыень нюдаргадажа, түхэл шэгыень гутааһан тухай хөөрэхэбди. Үшөө Наран-Гоохон абхай басаганай Сэнгэлэн-Ноён хоёрой гэрлэһэн тухай, тиигээд хүбүүтэй болоһон тухайнь, Хаан-Хюрмас тэнгэриин тээли хүбүүн Бүхэ-Бэлигтэ баатарай түрэһэн тухай хөөрэжэ үгэхэ болонобди.
 
Иигэжэ асуулта үнгэргэһэнэйнгээ удаа энэ хэһэгэйнгээ удха хөөрэхэ түсэб табиха болонобди. Тэрэ түсэб иимэрхүү байха:
1. Саргал-Ноён хаанай зүүдэн.
2. Һомоороо харбажа, булжамуурые буулгаба.
3. Хара-Зутан Наран-Гоохониие гутааба.
4. Сэнгэлэн-Ноён Наран-Гоохон хоёр гэрлэбэ.
5. Наран-Гоохон хүбүү түрэбэ.
6. Бүхэ-Бэлигтэ баатар газар дээрэ түрэбэ.
 
Табигдаһан түсэбэй ёһоор текстын гүйсэдхэхы шэнжэлэл үнгэргэгдэнэ. Тиигээд пункт бүхэндэ юун гэжэ хэлэгдэхэ ёһотойб, тэрэнэй гүйсэдхэхы зорилго табигдаха. Асуулта үнгэргэлгын арга хэрэглэжэ, ажалаа иимэ аргаар эмхидхэхэ:
Багша: Юундэ түрүүшын пункт "Саргал-ноён хаанай зүүдэн" гэжэ нэрлэгдээб?
Һурагша: Юундэб гэхэдэ, эндэ Саргал-Ноён хаанай зүүдэн тухай хэлэгдэнэ.
Багша: Саргал-Ноён тухай юун гэжэ хэлэгдэнэб?
Һурагша: Саргал-Ноён хаан булжамуурай жэргэн ниидэхые зүүдэндээ харана. Тиигээд тэрэ булжамуурые доошонь буулгажа шадаа һаань, газар дээрэ мүнөө боложо байһан үхэл тахал, гай тодхор сухариха байна гэжэ зүүдэниинь мэдүүлнэ.
Багша: Зай, энэ хэһэг хөөрэхэдөө ямар юумэндэ гол анхаралаа хандуулха болонобибди?
Һурагша: Уншагшадта энэ зүүдэн тухай ойлгосотойгоор дамжуулха болонобди.
Багша: Тиихэдээ, ямар үгэнүүдтэ гол анхаралаа хандуулха болонобибди?
Һурагша: Энэ хэһэг хөөрэхэдөө гол түлэб "зүүдэ зүүдэлбэ", "булжамуур жэргэнэ", "доошонь буулгаха", "үхэл тахал", "гай тодхор", "сухариха", "дарагдаха", "һомоороо харбажа", "гайхамшаг һайхан" гэхэ мэтэ үгэнүүдтэ анхаралаа хандуулнабди.
Багша: Энэ хэһэг уншахадаа ямар үгэнүүд үгүүлэгдэхэ болон бэшэгдэхэ талаараа илгаатай байнаб гэжэ элирүүлэе.
Үхибүүдээр хамта аман болон бэшэгэй хэлэлгын һэлгүүтэй үгэнүүдые тодорхойлхо. Тиигэһэн хойноо текстын партитура табижа, удхын сохилто абажа ябаһан үгэнүүдые элирүүлнэ. Текст иимэ түхэлтэй болохо:
"Түгэшын гурбан хаашуулай аха түрүүнь болохо Саргал-Ноён хаан зүүдэ зүүдэлбэ. "Сүгтэ һүмбэр уулын хойто хаяада, тэнгэриин жэрьеэхэйдэ боро эреэхэн булжамуур жэргэнэ. Тэрэ булжамуурые доошонь буулгажа шадаа һаа, газар дээрэ мүнөө боложо байһан үхэл тахал, гай тодхор сухариха, дарагдаха байна!" – гэжэ зүүдэниинь мэдүүлээ.
"Хара-Зутан хангай хара һомоороо харбажа, тэрэ булжамуурые буулгаба. Буун гэхэдээ, тэрэ булжамуурынь Наран-Дулаан тэнгэриин Наран-Гоохон абхай басаган байшоо. Гайхамшаг һайхан басаган бэлэй".
 
Гүйсэдхэхы зорилгынгоо эрилтые баримталан һурагшад текст ураар уншана. Тиигэһэн хойноо текст хөөрэжэ эхилнэ. Энэ текст сээжээр хөөрэхэ эрилтэ оройдоошье табигданагүй, харин тэрэниие хөөрэхэ маяг ойлгожо абаһан байха. Тиимэһээ тэрэ гүйсэдхэхы зорилгонуудаа аргагүй наринаар баримталжа һургаха. Текст хөөрэлгын түсэб иимэ гуримтайгаар табигдаха:
 
БААТАРАЙ ГАЗАР ДЭЭРЭ ТҮРЭЛГЭ
 
Хаан-Хюрмас тэнгэриин тээли хүбүүн Бүхэ-Бэлигтэ баатар
газар дээрэ хүн боложо түрэһэн тухай
 
Текстын түсэб
Гүйсэдхэхэ зорилгонууд
 
1. Саргал-Ноёной зүүдэн
 
1. Саргал-Ноёной зүүдэн тухай
2. Хара-Зутан һомоороо харбаба
 
2. Хара-Зутан һомоороо харбажа, булжамуурые буулгаһан тухай
3. Сэнгэлэн-Ноёной һамга абалга
3. Наран-Гоохонай тэнгэриин һайхан шарай үнгэ тологүй болгожо, үлгэн газарай хүн зонтой эрхыень адлидхаһан тухай
4. Сэнгэлэн-Ноён Наран-Гоохон хоёр хүбүүтэй болобо
4. Сэнгэлэн-Ноён Наран-Гоохон хоёрой баяртайгаар хүлеэһэн хүрин улаахан хүбүүхэнэй эхэһээ түрэжэ гараһан тухай
5. Нялха хүбүүнэйнь ухаатай сэсэн үгэ
 
5. Бүхэ-Бэлигтэ баатарай газар дээрэ хүн боложо түрэһэн тухай
 

Энэ түсэбтэ үндэһэлэн, үльгэрэй удха хөөрэлгэ эхилхэ. Иигэжэ түсэб табижа, үльгэрэй удха хөөрүүлхэдэ, бага наһанай һурагшад үльгэр соо болоһон үйлэ хэрэгүүдые аргагүй һайнаар һанажа, хөөрэхэдөө хэлэниинь ульгам болохо байна. 


гаршаг