Ивахинова Янжима Цыдендамбаевна,
Буряадай 1-дэхи үндэһэн лицей-интернадай
буряад хэлэ бэшэгэй багша
 
Темэ: "Найруулга – зохёохы ажал"
 
    Хэшээлэй зорилго:    
    Сочинени бэшэлгэ тон харюусалгатай ажал гэһэн ойлгосо гүнзэгырүүлхэ.
    Хүгжөөхэ зорилго:
    Найруулгынгаа темэ зүбөөр шэлэхэ, хэрэглэхэ материал зүбөөр гуримшуулха, һанал бодолоо удаа дараалан уранаар, жэшээнүүдээр баримталан бэшэхэ аргыень хүгжөөхэ.
    Хүмүүжүүлхэ зорилго:
    Һурагшадай уран үгын удха дээрэ бодомжолхо, үгэ сэгнэхэ, тодо хурсаар хэрэглэхэ дадалынь бэхижүүлхэ. Бүлэг соо хүдэлхэдөө, хүнэй һанал бодол шагнаха, сэгнэхэ, өөрынгөө һанамжа баталжа шадаха дүршэл бэелүүлхэ;
    Хэшээлэй түхэл: Бүлэгөөр хүдэлмэри.
    Хэшээлэй арга: Шэнжэлхы.
    Хэшээлэй шэнжэ: Темэ онсодхон хүгжөөхэ.
    Хэшээлэй хэрэгсэл: Ж.Д. Жамбуева, Я.Ц. Ивахинова "Сочинени яажа бэшэхэб?” гэһэн методическа пособи.
 
    Хэшээлэй ябаса
    I. Эмхидхэлэй үе
    II. Багшын оролто үгэ
    Хэшээлэй зорилго дамжуулга. Найруулга бэшэлгэ гээшэ тон харюусалгатай ажал. Багша литератураар бэшэһэн найруулгануудыетнай сэгнэхэдээ, иимэ эрилтэнүүдые хүтэлбэри болгон абадаг:
    - һурагшын темэеэ зүбөөр ойлголго;
    - найруулгынгаа түсэб баримталалга;
    - найруулгынгаа темэдэ хүсэд, дүүрэн харюу үгэлгэ;
    - һанаһан бодолоо, жэшээгээр баримталга;
    - үгын баялиг, удха зүбөөр хэрэглэлгэ;
    - литературна материалаа эблүүлжэ, тобшолол гаргалга.
 
    Бүлэгүүдтэ найруулгын һэдэбүүдые (темэнүүдые) дурадхаха:
    1-дэхи темэ: "Эхэнэрэй хуби заяан түүхэдэ ба Чимит Цыдендамбаевай "Буряад басаган" гэһэн повесть соо".
    2-дохи темэ: "Үе сагаймнай үнэн дуушад" (буряад шүлэгүүдэй удхаар).
    3-дахи темэ: "Инаг дуран — диилэшэгүй хүсэн" (Х. Намсараевай “Цыремпил" гэһэн повестиин болон бэшэшье уран зохёолнуудай удхаар).
 
    Найруулга бэшэхэдээ, нэн түрүүн темэ шэлэхэ зорилго бэелүүлнэбди.
    I-дэхи шата. Темэ шэлэлгэ
    1. Темэ шэлэлгэдэ тон шухалань – найруулгынгаа темэ хэр мэдэхэ байһанаа элирүүлхэ — мэдэсэ.
    2. Шэлэһэн темэтнай хэр һонин бэ, юугээрээ танай анхарал татааб? – һонирхол.
    З. Найруулгын темэ элирүүлхэдэтнай ямар үгэ ойлгосо танда дүтэ шэнги байнаб? Үгтэһэн темын гол бодол ямараар ойлгонобта? – ойлгосо.
    4. Иимэрхүү түхэлэй, дүтэрхы удхатай найруулга бэшэжэ үзэһэн гүт? – дүршэл.
    Эдэ 4 асуудал элирүүлхэдээ, найруулгын темэ шэлэлгэдэ ехэ анхарал хандуулхаар гэжэ ойлгонобди. Найруулгын темэ шэлэлгэдэ танай мэдэсэ һонирхол, ойлгосо, дүршэл тон хэрэгтэй зүйлнүүд боложо үгэхэ зэргэтэй.
 
    II-дохи шата. Темэ бодомжолго
    Бүлэгөөр хүдэлмэри.
    Үгтэхэ асуудалнууд ба даабаринууд.
    Үгтэһэн найруулгануудайнгаа темэнүүд дээрэ бодомжолходоо, гол үгыень оложо шалгагты. Юун тухай бэшэхэ тухайгаа ухаалдигты. Темэ дээрээ бодомжолходоо, найруулгынтнай гаршагай ямар үгэниинь тон ехэ үүргэ даажа абанхайб, юундэ гэжэ зүбшэгты.
 
    III-дахи шата. Гол бодол элирүүлгэ
    Найруулгынгаа гол бодол элирүүлхэдээ, өөрын шэглэл абаха шухала. Жэшээлхэдэ, үгтэһэн найруулгануудай хоёрдохи темэ анхарагты: "Үе сагаймнай үнэн дуушад". Һүүлэй үедэ бэшэгдэһэн буряад шүлэгүүдэй удхаар бэшэгдэхэ энэ найруулга соо юун тухай бэшэлтэйб? Буряад шүлэгшэдэй бүтээлнүүдэй тематика үргэн, баян. Тиимэһээ найруулгынгаа гол бодол элирүүлгэдэ өөрынгөө дуратай нэгэ шэглэл абаха зэргэтэй: инаг дуран, тоонто нютаг, байгаали, хүнэй үриин үүргэ, эхэ эсэгын нангин захяа г.м. Темэ бодомжолходоо, найруулгынгаа гол бодол юрэнхы дээрэнь гарганат. Ямар, юундэ, яахадаа г.м. түхэлэй асуудалнуудта харюу бэдэрхэдэтнай бодол түрэхэ зэргэтэй.
 
    IҮ-дэхи шата. Хэрэглэхэ материал бэлдэлгэ
    Темэдээ хабаатай материал суглуулхадаа, өөрынгөө һанал бодол баталха, һонин бодолтой танилсуулха, авторай хэлэнэй онсо маяг дамжуулха зорилго бэелүүлхэ гэжэ оролдохо. Иимэ түхэлэй таблица зуража хэрэглэбэл, тааруу байха.
    "Эхэнэрэй хуби заяан түүхэдэ ба Ч. Цыдендамбаевай "Буряад басаган" гэһэн повесть соо” гэһэн темээр найруулга бэлдэхэдээ хэрэглэһэн таблицаһаа хэһэг жэшээлэн харуулалга.
 
Гол ойлгосо
Уран зохёол сооһоо хэрэглэхэ хэһэгүүд: 
Нэмэри материал
Литература
1
Жаргалмаагай
портретнэ зураглал
"Хорёо соо нариихан гулдагар бэетэй, сэбэр улаахан шарайтай, ехэл залуу..."
"Жаргалмаа уян, зөөлэн сэдьхэлтэй басаган. Теэд энэ уян, зөөлэн соо хатуу эбхэсэ байлсана..." (Н.20).
"Манай һайхан Жаргалма" статьяһаа
2
Бэри
"Яаһан уран шуран бэритэй болоо гээшэбиб даа..."
"Хариин газарта бүдэржэ унахада бэлэншье һаа, гэдэргээ бодоходо бэрхэ гээ һэмнай...
Харида үгтэһэн бэри гээшэ бишыхан шулуунһаа тородог, нариихан гадаһанһаа бүдэрдэг" юм гээ һэн" г. м.
"Бэри басаганай хадам эхэдээ өөгөөлгэхэ гээшэ хомор дайралдадаг хэрэг.
Жаргалмаагай үнеэ һаахадаа шадамарые... (Н.7.). "Бэрхые һурахада, бэедэ амар, залхууе һурахада, зондо зоболон”.
Э. Бальжинимаев "Сагаймнай хуудаһан". У-Ү., 1983.
"Буряад үнэн"???
"Оньһон үгэ оностой" ном г. м.
 
    Литература:”Манай һайхан Жаргалма” статья.
 
    Ү-дахи шата. Сочинениин түсэб табилга
    Багшын тобшолол гаргалга
 
    Удхаараа түсэб ямар байха ёһотойб? Түсэб гээшэ бэшэхэ, зохёохо ажалайтнай гол хүтэлбэригшэ болохо ёһотой. Юун тухай бэшэгдэхэб, ямар һубарилаар үгтэнэб, яажа һанаһанаа баталхабта, юугээр дүүргэхэбта г.м. асуудалнууд түсэб соо оруулагдаһан байха зэргэтэй.
    Найруулгын түсэб гурбан ехэ хубиһаа бүридэдэг: оролто, гол, түгэсхэл.
    Оролто хуби найруулгын гол бодол, шэглэл тодорхойлжо, юун тухай бэшэхэ байһыетнай элирүүлхэ үүргэтэй. Тодорхойлбол, темэдээ оруулха зорилготой байха. Гол хуби найруулгын бодол задалжа, зохёолой гол асуудалнуудые тодорхойлон, өөрын тобшололдо асарха, харин түгэсхэл хадаа бэшэһэн материалытнай согсолон онсолхо, өөһэдынтнай хандаса элирүүлхэ, сэгнэлтэ хүүлэхэ зэргэтэй.
     “Сочинени яажа бэшэхэб?” гэһэн методическа пособи сооһоо нэгэ сочинени уншаад, түсэбэй гурбан хуби илгаруулжа ойлгохоор байгаа гү гэжэ хөөрэлдэхэ, ойлгоогүй ушарта тодорхойлхо. (3 бүлэг һурагшад өөһэдынгөө шэлэһэн темээр найруулга яажа түсэблэхэ тухайгаа зүбшэн хэлсэхэ). 

гаршаг