Нютагаа магтан дуулагшад
 
Түрэһэн нютаг тоонтомни
Түрэл дэлхэй дээр ганса юм,
Түрэһэн нютаг тоонтомни
Эгэтын-Адаг нэрэтэй юм
Марина Галсанова
 
    Ямаршье яһанай хүн түрэл нютагаа, түрэһэн тоонтоёо, аба эжыгээ нэгэшье мартангүй һанажа ябадаг. Түрэл дайдынгаа зөөлэн хүрьһэн дээрэ хүльбэрэн, түрэл арадайнгаа дундаршагүй баялиг болохо, һургаал, эрдэм, соёлдо һуража ябахада, ямар ехэ зол жаргал гээшэб! Түрэл нютаг, түрэлхи хэлэнһээ үлүү юумэн хаанашье олдодоггүй:
    Зүүдэн соомни үзэгдэдэг,
    Зүрхэн соомни һанагдадаг.
    Минии түрэһэн нютаг – Эгэтын-Адаг.
    Нютагнай онсо һайхан юм, жэлэй алишье дүрбэн сагта һайхан байгаалитай, арюун сэбэр агаартай.
    Урагша, хойшоошье харахада,
    Уняартан манаран байнал даа,
    Үнгын сэсэгүүдэй ургахада,
    Уужам нютагни гоёхон даа
    —гэжэ манай нютагай шүлэгшэн Цыдып Дымчиков «Түрүүшын хабар» гэжэ шүлэг соогоо бэшэһэн байдаг. Иимэ гоё байгаалитай, һайхан зураг мэтэ нютагайнгаа шарай хаража ябахадаа, зосоомни баяр түрэдэг. Үлгы тоонтомни гансашье урин байгааляараа бэшэ, мүн хэдэн суута нютагаархинаараа омогорхоно: Эгэтын-Адаг нютагта бултанда мэдээжэ үльгэршэн Рыгзен Эрдынеев, Маарагта нютаг тоонтотой, нютагайнгаа омогорхол болохо Буряадай мэдээжэ поэт Шираб Нимбуев, уг нютагни Эгэтын-Адаг гэжэ зүрхэндөө дулааханаар абажа ябадаг шүлэгшэн, журналист, публицист, оршуулагшан Цырен-Дулма Дондогой. Элдин һайхан Эгэтын-Адаг нютагни үргэмжэтэй, өөрын онсо шэнжэтэй юм. Залуу шүлэгшэн Эрдэм Дымчиков нютагаархинаараа омогорхожо, «огторгойн бэшэ газарай баатарнууд нютагайнгаа шарайе шэнэлэн хубилгаһан нютагайм зон» гэжэ гайхалтай зохидоор бэшэнэ.
    Уран зохёол улад зоной сэдьхэл харуулдаг гэһэн һанамжа тон зүб гэжэ һанагдана. Дуушан бүхэн өөрын онсо хэлэтэй. Эрдэм соёлой гуламта болоһон Эгэтын-Адагай дунда һургуулиин 75 жэлэй ойдо зорюулан, «Нютагаа магтан дуулагшад» гэжэ ном бэлэг болгон гаргаһан байнабди. Тус номтой та бүгэдэниие танилсуулха зорилготойб. Буряадай ахамад поэдүүдэй нэгэн болохо Шираб Нимбуевай «Илалтын үдэр» гэһэн шүлэг энэ ном шэмэглэбэ. Минии һанахада, Шираб Нимбуевай наһанайнь намтар, зохёохы ажалайнь зам һурагшадта, мүнөө үеын залуу үетэндэ тон ехэ һонирхолтой, хүмүүжүүлхы удха шанартай баймаар.
    Үндэр наһатай, зондоо хүндэтэй, үльгэршэн Рыгзэн Эрдынеевэй «Ярууна» шүлэг сооһоо иимэ мүрнүүд танай анхарал татажа байха:
    Үдэ Эгэтын үзэсхэлэн байгаалитай
    Үлзы зоной нютагта орон лэ.
    Үни холын үльгэр түүхэтэй
    Үбгэд хүгшэдынь сэсэн зугаатай.
    Энэ хүнэй үндэр наһан, һургаал заабари, ухаан бодол, үльгэр түүхэтэ жэшээ болоно.
    Дайнай ба ажалай ветеран, мүн эдэбхитэй хүдөө бэшэгшэ, үндэр наһатанай нэгэн Цыден-Еши Тулмачеевич Цыренов өөрынгөө тоонто Тулдун нютагаа магтан бэшэнэ:
    Бадма сэсэгүүдые надхуулһан
    Бархан үндэр Баян-Уула,
    Басагад хүбүүдые жаргуулһан
    Баян нютаг Тулдун.
 
    Буряадай, Россин соёлой габьяата ажал ябуулагша, Ярослав Гашегай нэрэмжэтэ шангай лауреат, журналист, шүлэгшэн, оршуулагшан Цырен-Дулма Дондогой уг нютагаа шүлэгүүд соогоо магтан дууладаг заншалтай. Эгэтын-Адаг нютаг поэдэй һанаан сэдьхэл, ухаан бодолдо онсохон һуури эзэлдэг. Энэньшье гайхалгүй. Дуунайнь эхинэй аялга болоһон түрэһэн дайдынгаа баян түүхээр поэт омогорхохо дүүрэн эрхэтэй:
    Родилась я в далеком краю,
    Где так ласково солнце большое,
    Где, сливаясь, Уда с Эгитою
    Бесконечную песню поют.
    Родилась я в далеком краю,
    В том краю моя память не спит,
    И тревожат забытые годы
    Детство, полное снов и свободы,
    Что промчалось, как конь по степи,
    В том краю моя память не спит…
    Намжил Нимбуевай уянгата шүлэгүүд угаа сэнтэйл даа. Тусхай бэлигтэй, тон өөрын харасатай, манай дуратай поэт болоно. Эгээл орёо, эгээл харюусалгатай шүлэгэй маягаар, тодорхойлбол, верлибрээр бэшэдэг уран шүлэгшэн байһан юм гэжэ та бүгэдэндэ һануулая. Мэдээжэ уран шүлэгшэн Шираб Нимбуевай бүлэдэ түрэһэн тула, бага балшар наһанһаа уянгата үгэдэ мээхэй, уран шүлэгтэ дуратай байнгүй яаха бэлэй. Шүлэгүүдэйнгээ дээжые эхэ һайхан орондоо, эрдэмтэ буряад дайдадаа, түрэл Ярууна нютагтаа, тэнюун Маарагта гуламтадаа зорюулһан байдаг. «Осень в Еравнинских лесах» (« Намар Яруунын ой соо») шүлэг:
    Как сильна материнская кровь!
    Словно зверя в родную берлогу,
    Гонит в край,
    Где моя колыбель не качалась.
    О, Еравна
 
    «Досоогоо нюугдаһан голтой, ошотой, таагдамагүй оньһон хурса бодол», — гэжэ Мэри Хамгушкеева тэмдэглэнэ. Шүлэгүүдынь буряадшалха гээшэ хэсүү хүндэ гэжэ һайсахан ойлгооб гэжэ поэт һанамжаара хубалдана.
    Эхын шуһан ямар шанга юм?
    Эшээндээ арьяатаниие татаһандал
    Намаяа иишэ тэгүүлүүлнэ –
    Нарайдаа эндэ үлгыдүүлэйшьегүй һаам
    Оо, минии Ярууна.
    Шүлэг найруулагшад сэдьхэлээрээ нимгэн, уян бодолтой, һайхан мэдэрэлтэй түрэдэг гэжэ һанагдана. Шүлэгшэн нэгэл ондоохон маягтай байдаг.
    «Хүн бүхэнэй хүбшэргэй дайража,
    Хүлэг шүлэгшэн мүндэлдэг».
    Булад Доржиевай шүлэгүүд ямар нэгэн онсо бодол түрүүлдэг. Хүнэй һанаа сэдьхэлэй доторой байдал харуулдаг. Жэшээ харуулая:
    Сэлгеэхэн Маарагта нютагни
    Сэнхиигээд байна юундэшьеб,
    Шэмэрүүн үбэлэй болохыень
    Сэхыень мандаа дуулгана гү?
    Сээжэ алагхан зүрхэмни
    Сохилоод байнал юундэшьеб,
    Шэнэлэн гансам ондоотой гэжэ
    Шэбэнэн намдаа дуулгана гү?
    Хүнэй наһан мүнхэ бэшэ. Сагһаа урид энэ дэлхэйтэй хахасан ошоһон бэлигтэй журналист, багша Санжа Баторович Банзаракцаев Зэдын аймагай Бургалтай нютаг тоонтотой. Манай дунда һургуулида олон жэлэй туршада буряад хэлэ ба литература зааһан намтартай. «Бү мартаарай» гэжэ шүлэгөө хани нүхэрт Полина Цыбиковнадаа захяа болгон зорюулһан гэжэ һанамаар:
 
    Сэдьхэлээр сагааем бү мартаарай,
    Сэсэгэй хагдаржаш байхада,
    Намайгаа бүхэн мартаарай,
    Набшаһанай шарлаад унажа байхада…
    Манай хамтын ажахыда олон жэлдэ амжалтатай хүдэлһэн түрүүлэгшэ, «Ярууна» ансамблиин түрүүшын гэшүүн, олоной эсэгэ, үбгэн аба Чимит Дымчиковэй «Наһанайм нүхэр хайратай» гэһэн шүлэгые бэлигтэй композитор Пурбо Дамиранов дуун болгон, олондо бэлэглээ:
    Наһанайм намар ерээл даа,
    Наһанайм нүхэр хайратайл.
    Абынгаа уг залгаһан
    Аша зээнэрни хайратайл…
    Минии һанахада, Санжи Банзаракцаевай ба Чимит Дымчиковэй шүлэгүүд хани нүхэртэеэ хахасахын һүүлшын дуунууд болоно. Һургуулиимнай эгээл хүндэтэй багша, Буряад Республикын габьяата багша, РСФСР-эй, СССР-эй Гэгээрэлэй отличник Цырен-Ханда Жамсуевна Жамьянова олон жэлдэ оролдосо ехэтэйгээр хүдэлмэрилжэ, амжалта туйлажа, саг үргэлжэ «Буряад үнэн», «Ярууна» газетэнүүдтэ толилогдожо байдаг.
    Амгалан, Алдар ашанартаа зорюулһан «Ашанар амтатай» гэһэн шүлэг соо аша гушанар хүгшэн эжы абын энхэрэл, дуран, найдал, энэ дэлхэйн баяр, бэлэг болоно гэжэ хэлэгдэнэ:
    Ашын амтан гээшые
    Алинтай, юунтэй жэшэлтэйб?
    Алим жэмэс гэхэдэмни,
    Жэмэс наршын хагдарна.
    Ая гангатай жэшэхэдэм,
    Үнэрынь ууяад үнгэрнэ.
    Ашын амтан гээшэмнай
    Амилха арюун агаар гү?
    Эхын һүнэй хангал гү?
    Эрьехэ наранай элшэ гү?
    Юунтэйш, юрэдөө, жэшэшэгүй
    Юртэмсын эрдэни зэндэмни гү?
    Марина Галсанова — нютагаймнай басаган, багша, журналист, «Аха» газетын редакторай орлогшо, харюсалгата секретарь. Марина эгэшын шүлэгүүдые сэдьхэлээ хүдэлгэн уншахаар, тоонто нютаг, түрэһэн эхэ эсэгэ түрүүшын һуурида табяатай байна.
    Эжымни! Ямар һайхан үгэб даа.
    Ямаршье үгэдэ энээн шэнгеэр
    Этигэхэгүй байнаб даа!
    Энэ минии дуран.
    Эжымни хоёр ульгам гарнуудынь,
    Сэхэ сэбэр харасань
    Намда юунһээш үлүү лэ.
    Харамтай даа, сагһаа урид энэ дэлхэйһээ хахасан ошоһониинь «Талын сэсэгтэл һалбараад мүнхэрбэш» гэһэн шүлэгэйнь согсолбориие Марина Галсановагай богонихон наһантайнь сасуулмаар. Манай сэдьхэлдэ Марина эгэшэ арюуханаар мүнхэрэн үлэхэ.
    Виктор Митыпович Цыренов — олоной эсэгэ, нютагайнгаа бэлигтэй хүбүүдэй нэгэн, олон жэлдэ түрэл колхоздоо экономистаар амжалтатай хүдэлөө. Хоёр хүбүүдтээ «хүбүүн бэе бэелжэ, хүдэр томонууд болохот, борьбо дээрээ бордойлдохот» гэжэ найдан бэшэһэн байна.
    Баян сэдьхэлдэм баяр асарһан,
    Бата найдалайм эхин болоһон
    Балшар жаахан хүбүүдни,
    Борьбо дээрээ бордойлдонот!
        …
    Хамагтаа нэрээ нэрлүүлжэ,
    Хүбүүд түрэһэнөө гэршэлхэт!
    Минии һанамжа иимэ байна. Һургуулиин шабинар, залуушуул, уншагшад ба түрэлхид сүлөө сагтаа уншажа байха номтой болобо.
    Хэшээлнүүдтэ хэргэлжэ болохо. Һайхашааһан шүлэгүүдээ сээжэлдэжэ, сэдьхэлдээ хадуужа ябаха юм.
    Сэдьхэлэй дуунууд, зүрхэнэй шэмшэрэлгын долгисолго, ажабайдалай элдэб үйлэнүүд, һанаанай зоболго, жаргал болон бэшэшье ушар үйлэнүүд «нютагаа магтан дуулагшадай» шүлэгүүд соо зэдэлжэл байхань болтогой!

Цыжип БАЗАРОВА,
Эгэтын-Адаг

гаршаг