2. ҮЙЛЭ ҮГЫН ГАРАЛГА

Үйлэ үгэнүүд, суффикснуудай хүсөөр юумэнэй, тэмдэгэй, тоогой нэрэнүүдһээ, дайбар үгэнүүдһээ гү, али наречинүүдһээ гарадаг. Тэдэ суффикснууд ямар нэгэн үйлэ тэмдэглэһэн шэнэ үйлэ үгэ бии болгохынгоо хажуугаар, тэрэ үйлынгөө хайшан гээд үйлэдэгшэдэ хабаадаһыень харуулдаг.

Тэрээн дээрэһээ боложо, үйлэ үгэнүүд бодото, идхаһан, хамтадхаһан, угталдуулһан, хүлеэгдэһэн гээд илгарна:

-на: һам – һамна, ном-номно, хэм – хэмнэ г.м.

-ла: амтан – амтала, үзүүр – үзүүрлэ г.м.

-шала: һайн – һайшала, шэнэ – шэнэшэлэ г.м.

-аа: шата – шатаа, зохи-зохёо, эбдэ – эбдээ г.м.

-га: гара – гарга, оло – олго, хүрэ – хүргэ г.м.

-лга: бай – байлга, обой – обойлго, хүлеэ – хүлеэлгэ г.м.

-лса: гара – гаралса, оро – оролсо, ерэ – ерэлсэ г.м.

-лда: бари – барилда, оло – ололдо, хөөрэ – хөөрэлдэ г.м.

-да: дуула – дуулда, оло – олдо, диилэ – диилдэ г.м.

-гда: бари – баригда, оно – оногдо, үргэ – үргэгдэ г.м.

-на: суффикс залгахада, хэлэнэй узуурай н хашалганаар һүүлтэһэн үгэнүүдэй тэрэ н хашалганиинь г хашалганаар һэлгэгдэдэг: ан – агна, зан – загна, шан – шагна, ган – гагна, сэн – сэгнэ, зүн – зүгнэ г.м.

-ра, -жа, -ша г.м. суффикснуудые залгахада, нэрэ үгын һүүлэй тогтууригүй н хашалган унадаг: хүйтэн – хүйтэрэ, айлшан – айлшала, арьбан – арьбажа, баян – баяжа г.м.

Доро дурсагдаһан үгэнүүдтэ тэрэ тогтууригүй н урда тээхи түргэн аялгантаяа унадаг: уран – урла, дуран – дурла, үлэн – үлдэ, бэлэн – бэлдэ, хорон – хордо г.м.

-та, -да, -ра суффикснуудые залгахада, урдаа л, р хашалгантай түргэн а, о, э аялганууд унадаг: хирэ – хиртэ, шэрэ – шэрдэ, байра – байрла г.м.

-га, -аа суффикснуудые залгахада, һууриин һүүлэй түргэн а, о, э аялганууд унадаг: гара – гарга, шада – шадаа г.м.

Үйлэ болон байдал ямараар үнгэрнэб, тэрээнһээ боложо юрэнхы, шангадхаһан, дабтаһан, һуларһан, үргэлжэлһэн, эсэслэһэн байдаг.

-һууряараа: яба, ошо, ерэ, ногооро, бай, дуула г.м.

-ша, -шо, -шэ: байша, орошо, гүйшэ, харайша г.м.

-сагаа, -согоо, -сэгээ, -сэгөө: хараасагаа, һоросогоо, мэдэсэгээ, үгэсэгөө г.м.

: ялагад, ёлогод, елэгэд, хулмагад, гүбэд, шэбэд, гүхэгэд г.м.

-жай, -жэй, -жой: абажай, ошожой, ерэжэй, барилдажай г.м.

-жархи,- жорхи, -жэрхи: уншажархи, бэшэжэрхи, оложорхи, хашхаржархи г.м.

Дасхал 1

Анхан ба гараһан һууритай үйлэ үгэнүүдые илгаруулагты.


1) абагты
а) анхан һууритай б) гараһан һууритай
2) ерэхэ
а) анхан һууритай б) гараһан һууритай
3) харайлга
а) анхан һууритай б) гараһан һууритай
4) гүйлсэ
а) анхан һууритай б) гараһан һууритай
5) табиһан
а) анхан һууритай б) гараһан һууритай
6) олобо
а) анхан һууритай б) гараһан һууритай
7) һамна
а) анхан һууритай б) гараһан һууритай
8) хүхэрэ
а) анхан һууритай б) гараһан һууритай
9) һэрюусэбэ
а) анхан һууритай б) гараһан һууритай
10) ябаха
а) анхан һууритай б) гараһан һууритай
11) уншаа
а) анхан һууритай б) гараһан һууритай
12) ниидэбэ
а) анхан һууритай б) гараһан һууритай
13) гамна
а) анхан һууритай б) гараһан һууритай
14) ябалса
а) анхан һууритай б) гараһан һууритай
15) гарга
а) анхан һууритай б) гараһан һууритай


Дасхал 1

Үгтэһэн үгэнүүдһээ залгабаринуудай хүсөөр үйлэ үгэнүүдые бии болгогты.


1) баян
а) -лса б) -жа в) -рхэ г) -ро д) -да е) -ла ж) -лдо
2) ногоон
а) -лса б) -жа в) -рхэ г) -ро д) -да е) -ла ж) -лдо
3) яба
а) -лса б) -жа в) -рхэ г) -ро д) -да е) -ла ж) -лдо
4) хүйтэн
а) -лса б) -жа в) -рхэ г) -ро д) -да е) -ла ж) -лдо
5) сагаан
а) -лса б) -жа в) -рхэ г) -ро д) -да е) -ла ж) -лдо
6) уран
а) -лса б) -жа в) -рхэ г) -ро д) -да е) -ла ж) -лдо
7) оро
а) -лса б) -жа в) -рхэ г) -ро д) -да е) -ла ж) -лдо