3.3. ХАНДАҺАН ТҮЛЭБ

Хэлэгшэ нюурай хэлэһэн үйлэ болон байдал заабол бэелүүлэгдэхэ ёһотой гэһэн удхатай үйлэ үгын түхэлнүүд хамтаран, тусхай хандаһан түлэб болоно.

Хандаһан түлэбэй үйлэ үгэнүүд арбаад түхэлтэй:

  1. Зорин хандаһан гү, али 1-дэхи ганса нюурта хандаһан. Залгалтануудынь ‑һуу, ‑һүү: ябаһуу, ерэһүү, ошоһуу г.м.
  2. Дурадхан хандаһан гү, али 1-дэхи ганса болон олон нюурта хандаһан. Залгалтануудынь ‑я, ‑е, ‑ё: һурая, үзэе, олоё г.м.
  3. Захиран хандаһан гү, али 2-дохи ганса нюурта хандаһан: һууряараа – яба, ошо, ерэ, гүй, харай г.м.
  4. Уряалан хандаһан гү, али 2-дохи олон нюурта хандаһан. Залгалтануудынь: ‑гты: баригты, орогты, үзэгты г.м.
  5. Заан хандаһан гү, али 2-дохи ганса болон олон нюурта хандаһан. Залгалтануудынь
    ‑аарай, ‑ээрэй, ‑оорой, ‑өөрэй, ‑аарайгты, ‑ээрэйгты,
    ‑ооройгты, ‑өөрэйгты:
    наадаарай, хэлээрэй, зорёорой, үгөөрэй, ябаарайгты, нэхээрэйгты, ооглооройгты, үргөөрэйгты г.м.
  6. Гуйн хандаһан гү, али 2-дохи ганса болон олон нюурта хандаһан. Залгалтануудынь ‑ыш, ‑ыт, ‑гыш, ‑гыт:
    байгыш, заагыт, гүйгыш, хүсыт г.м.
  7. Баалан хандаһан гү, али 3-дахи ганса болон олон нюурта хандаһан. Залгалтань ‑г: табиг, хориг, дуулаг, хөөрэг, ээллэг г.м.
  8. Зүбшөөн хандаһан гү, али 3-дахи ганса болон олон нюурта хандаһан. Залгалтануудынь ‑уужа, ‑үүжэ, ‑юужа, ‑уужан, ‑үүжэн,
    ‑гуужа, ‑гүүжэ, ‑гуужан, ‑гүүжэн
    : харуужа, оюужа, үжүүжэ, ойлгуужа, байгуужан, табюужан г.м.
  9. Хүсэн хандаһан гү, али 1-дэхи, 2-дохи, 3-дахи ганса болон олон нюурта хандаһан. Залгалтануудынь ‑һай, ‑һэй, ‑һой: айһай, дэмжэһэй, ороһой г.м.

Хандаһан түлэбэй үйлэ үгэдэ удаан аялганаар эхилһэн залгалтануудые нэмэхэдэ, һууриинь һүүлдэ байһан түргэн аялган унадаг: ерэ – ерыт, яба – ябыт г.м.

Хандаһан түлэбэй үйлэ үгэнүүд ‑б, ‑бди, ‑ш, ‑т гэһэн хэлэгшын нюурай зүйр үгэнүүдые абадаг: ябаһууб, ошоёбди, ерээрэйш, байһайт г.м.

Дасхал 1

Доро үгтэһэн үйлэ үгэнүүдтэ хандаһан түлэбэй 1-дэхи ганса нюурай залгалтануудые нэмэн бэшэгты.


Харюу
шагна
гүй
соносо


Дасхал 1

Хандаһан түлэбэй үйлэ үгын түхэлдэнь залгалтануудые тааруулагты.


1) зориһон
а) -я б) -аарай в) -гты г) -уужа д) -г е) -һай ж) -һуу
2) дурадхаһан
а) -я б) -аарай в) -гты г) -уужа д) -г е) -һай ж) -һуу
3) уряалһан
а) -я б) -аарай в) -гты г) -уужа д) -г е) -һай ж) -һуу
4) зааһан
а) -я б) -аарай в) -гты г) -уужа д) -г е) -һай ж) -һуу
5) зүбшөөһэн
а) -я б) -аарай в) -гты г) -уужа д) -г е) -һай ж) -һуу
6) баалаһан
а) -я б) -аарай в) -гты г) -уужа д) -г е) -һай ж) -һуу
7) хүсэһэн
а) -я б) -аарай в) -гты г) -уужа д) -г е) -һай ж) -һуу