3.4.1. ПРИЧАСТНА ТҮЛЭБ

Нэрэ болон үйлэ үгэнүүдэй шэнжэнүүдые абаһан бүлэг үйлэ үгэнүүдые причастинууд гү, али нэрэтэ үйлын түлэб гэнэ.

Причастинууд нэрэ үгэнүүд шэнги зохилдодог байхын хажуугаар, үйлэ үгын үнгэрһэн сагай, үни үнгэрһэн сагай, ерээдүй сагай, дабтаһан, дахиһан, шэнжын түхэлнүүдээр гү, али формонуудаар илгарна.

  1. Үнгэрһэн сагай причасти үйлэ хэлэгшэ нюурай хэлэжэ байха үедэ үнгэрһэн гү, али үнгэрөөд байха ёһотой үйлэ болон байдалые тэмдэглэнэ. Залгалтануудынь: ‑һан, ‑һон, ‑һэн: ябаһан, ошоһон, ерэһэн г.м.
  2. Үни үнгэрһэн сагай причасти үйлын хэлэгшэ нюурай хэлэжэ байһан үеһөө холо урда үнгэрһэн үйлэ болон байдал тэмдэглэнэ. Залгалтануудынь: ‑нхай, ‑нхэй, ‑нхой: ябанхай, ерэнхэй, ошонхой г.м.
  3. Ерээдүй сагай причасти үйлэ хэлэгшэ нюурай хэлэжэ байха үеын һүүлдэ болохо үйлэ болон байдал тэмдэглэнэ. Залгалтануудынь: ‑ха, ‑хо, ‑хэ: ябаха, ошохо, ерэхэ г.м.
  4. Дабтаһан причасти үйлэ юрэ мэдээжэ саг соо оло дахин дабтагдан болохо үйлэ болон байдал тэмдэглэнэ. Залгалтануудынь ‑даг, ‑дэг, ‑дог: ябадаг, ерэдэг, ошодог г.м.
  5. Дахиһан причасти үйлэ юрэ мэдээжэ саг соо үшөө дахин болоһон үйлэ болон байдал тэмдэглэнэ. Залгалтануудынь: ‑гша, ‑гшэ, ‑гшо: ябагша, ерэгшэ, ошогшо г.м.
  6. Шэнжын причасти үйлэ ходо бэлээр үргэлжэ боложо байдаг үйлэ болон байдал тэмдэглэнэ. Залгалтануудынь: ‑ааша, ‑ээшэ, ‑оошо, ‑гааша, ‑гээшэ, ‑гоошо: ябааша, ерээшэ, болоошо, байгааша, гүйгөөшэ, болгоошо г.м.
Дасхал 1

Ямар һанамжань зүб бэ?

а) Гол үйлые дахаһан болон ушарлаһан туһалагша үйлэ үгые причасти гэдэг.
б) Нэрэ болон үйлэ үгэнүүдэй шэнжэнүүдые абаһан бүлэг үйлэ үгэнүүдые причасти гэдэг.
в) Шанар, шэнжэ тэмдэглэжэ, ямар? гэһэн асуудалда харюусадаг үгэнүүдые причасти гэдэг.


Дасхал 1

Текст соо причастинуудые заагты.

Эртэ урдын монголшууд Ерэн юһэн тэнгэриин бурхашуулда мүргэдэг бэлэй. Элинсэг хулинсагнай энэ дэлхэйн эгээл томо Ази түбиин аласые тойроһон гадаадын далайнуудые туласа эзэлдэг һэн. Тиихэдээ Хойто Мүльһэтэ далай, зүүн зүгэй агууехэ Номгон тэнгис, урагшаа Энэдхэг далай тэнгисэйшье эрьеэр эшэгы гэрнүүдээ табиһан түүхэтэй. Тэрэ үедэ хори-түмэд түрүүтэй буряад зомнай Арын арбан гурбан ноёдто шүтэдэг байгаа. Тэдэмнай Хинган, Хэнтэй, Хангай, Саяан, Алтай агууехэ дабаануудай арын дайдаар нэмжыһэн Баргажан-Түхэм орондо нүүдэлээр ажаһуугаа. Арбан гурбан ахамад ноёднай баян дэлгэр байгаалиин тэг дунда оршоһон Байгал далайн, уһа мүрэн голнуудай, һарьдаг үндэр мундаргануудай сахюусан болоо бшуу. Жэшээлхэдэ, Хан Хото баабай Ойхон аралай эзэн мүн. Ама Сагаан ноён Ангар мүрэнэй эзэн. Ажарай Бүхэ урдын сагта Зүлхэ нэрэтэй байһан, мүнөөнэй Ленэ мүрэниие эзэлэнхэй. Бардам Хара ноён Баргажан голой, хан Заргаша ноён Эрхүү дайдын, Буха ноён баабай буурал уулануудай эзэд юм. Ноёдой хатан абгайнар: Сарма Сагаан хатан, Зулман хатан, Дуулим алтан хатан, Бардам хатан эжы, Алмай Хонгор хатан, Эрхэ Сагаан хатаниие дурдаха хэрэгтэй (Ц-Ж.Жимбиев).