4. ҮЙЛЭ ҮГЫН ХЭРЭГЛЭЛГЭ

Үйлэ үгэнүүд мэдүүлэл соо ехэнхидээ хэлэгшэ болоод байдаг. Мүн нэрлүүлэгшэшье, элирхэйлэгшэшье, нэмэлтэшье, ушарлагшашье болодог. Жэшээнь:

 

Бата Буда хоёр

Нэгэтэ Бата Буда хоёр номой дэлгүүртэ оробо. Тэндэ гоё зурагтай номые абаха гэжэ Бата шиидэбэ. Мүнгөө тоолоходонь, нэгэ мүнгэн дуташаба. Батын нүхэрһөөн нэгэ мүнгэ эрихэ гэхэдэнь, тэрэнь дуулаашагүй болоод, газаашаа шамдуухан гараадхёо һэн.

Худалдагша Батада ном үгөөд:

– Ном уншаха дуратай хадаа манай дэлгүүртэ ходо ерэжэ бай. “Муу гэдэг юун гээшэб” гэдэгые тэрьедэжэ ошоһон нүхэрһөөн асуугаарай, – гэжэ захиба (Д.Ошоров).

Энэ хөөрөөн соохи мэдүүлэлнүүдтэ үйлэ үгөөр гаргагдаһан хэлэгшэнүүд (оробо, шиидэбэ, дуташаба, гараадхёо һэн, ерэжэ бай, асуугаарай, захиба), ушарлагшанууд (абаха гэжэ, тоолоходонь, эрихэ гэхэдэнь, дуулаашагүй болоод, шамдуухан, үгөөд, уншаха, тэрьедэжэ, ошоһон), нэмэлтэ (гэдэгые) гэшүүд хэрэглэгдэһэн байна.

Дасхал 1

Мэдүүлэл соо илгагдаһан үйлэ үгэнүүд мэдүүлэлэй ямар гэшүүн болоод байнаб гэжэ заагты.


1) Дуун гээшэ хүнүүдые [зоригжуулдаг], [урмашуулдаг] ха юм.
а) нэрлүүлэгшэ б) хэлэгшэ в) ушарлагша г) нэмэлтэ д) элирхэйлэгшэ
2) Хэр зэргэ түрэлхи хэлэеэ [мэдэнэбта]?
а) нэрлүүлэгшэ б) хэлэгшэ в) ушарлагша г) нэмэлтэ д) элирхэйлэгшэ
3) Үхибүүдэй [зураһан] зурагуудые Улаан-Үдэ выставкэдэ абаашаба.
а) нэрлүүлэгшэ б) хэлэгшэ в) ушарлагша г) нэмэлтэ д) элирхэйлэгшэ
4) Номоо [бэдэрхэдэнь] олдобогүй.
а) нэрлүүлэгшэ б) хэлэгшэ в) ушарлагша г) нэмэлтэ д) элирхэйлэгшэ
5) Минии ахай — Содномые [диилээшэнь].
а) нэрлүүлэгшэ б) хэлэгшэ в) ушарлагша г) нэмэлтэ д) элирхэйлэгшэ
6) [Һураһан] далай, [һураагүй] балай.
а) нэрлүүлэгшэ б) хэлэгшэ в) ушарлагша г) нэмэлтэ д) элирхэйлэгшэ
7) Гоё һайханаар [түүрээдэгыень] нааданда уриба.
а) нэрлүүлэгшэ б) хэлэгшэ в) ушарлагша г) нэмэлтэ д) элирхэйлэгшэ


Дасхал 1

Деепричастяар гараһан ушарлагшануудые заагты.

Хоёршье, олоншье үхибүүд наадажа болохо. Хоргодохоор олон гэр байратай, малай хорёо хототой, үбһэ хулһатай газарта, хоргодогшодойнгоо мүр ажаглаха. Бэдэрэгшэ хоргодогшодойнгоо ошоһон зүг шэгынь харангүй һууха. Сагай хүсэхэдэ гаража бэдэрхэ. Бэдэрэгшэ хоргодогшодойнгоо мүр ажаглаха. Юумэнэй байраһаа хүдэлһые шэнжэлхэ, шагнаархаха, хоргодомо газарнуудые үзэхэ. Бэрхэ бэдэрэгшэ удаан зобонгүй, түргэн оложо, өөрөө хоргодохо эрхэ олодог.