4.3. МЭДҮҮЛЭЛЭЙ БАЙГУУЛГААРАА ИЛГАРХАНЬ

Мэдүүлэлэй бүридэлдэ ороод, ямар нэгэн асуудалда харюусаһан үгые мэдүүлэлэй гэшүүн гэнэ. Жэшээнь: Хэрмэн һамартай хушата ой соо байрладаг юм. Эндэ үгтэһэн: Хэрмэн (юун?) һамартай (юутэй) хушата (ямар?) ой соо (хаана?) байрладаг юм (яадаг бэ?) гэһэн мэдүүлэл соохи үгэнүүд гэшүүниинь болоно.

Мэдүүлэлэй байгуулгада туһалагша үүргэ дүүргэдэг, нэрлүүлэгшэ хэлэгшэ хоёрые элдэб талаһаань тодорхойлдог гэшүүдые юрын гэшүүд гэнэ. Элирхэйлэгшэ, нэмэлтэ болон ушарлагша мэдүүлэлэй юрын гэшүүд болоно.



ЮРЫН БОЛОН ОРЁО МЭДҮҮЛЭЛНҮҮД

Мэдүүлэлнүүд байгуулгаараа хоёр янза байдаг: юрын болон орёо.

Ямар нэгэн ганса бодол тэмдэглэжэ, нэрлүүлэгшэ хэлэгшэ хоёрһоо гадуур бусад юрын гэшүүдһээ бүридэһэн мэдүүлэлые юрын мэдүүлэл гэнэ.

Хоёр гү, али хэдэн бодол нэгэдүүлэн тэмдэглэжэ, хоёр гү, али хэдэн шухала болон юрын гэшүүдһээ бүридэһэн мэдүүлэлые орёо мэдүүлэл гэнэ.

Жэшээнь: Тэрэнэй хойто жэл болобо. Хабарай тарилга эхилбэ. Хада гүбээгэй оройгоор хара түмэр буханууд бүрхирэлдэжэ, улабар хүрин шоройтой уужам талые оглошон ябана. (Х. Намсараев)

Жэшээнь: Мүнөө һайнаар һурагты, тиигэбэл бэшэнтнай хуу һүүлдэнь, хаһа соогоо ерэхэ. (Ц. Галсанов). Эрхим һайнаар һуралга гээшэ тэсэмгэй ажалай үрэ гэжэ зүб хэлсэдэг байна. (Ж.Балданжабон). Үргэн талын альган дээрэ Улаан-Үдэм хүльбэрнэ, һаруул һайхан ордонгууд һархайлдажа ургана. (В. Петонов)


Мэдүүлэлэй гэшүүдэй асуудалнууд

Илгаань

Асуудалнуудынь

1. Шухала гэшүүд:

а) нэрлүүлэгшэ

Хэн? Юун?

б) хэлэгшэ

Яанаб? Яажа байнаб? Юу хэнэб? Хэн бэ? Юун бэ? Ямар бэ? Хэдыб? Хайшан гэнэб? г.м.

2. Юрын гэшүүд:

а) элирхэйлэгшэ

Ямар? Али? Хэды? Хэдыдэхи? г.м

б) нэмэлтэ

Хэнэй? Юунэй? Хэндэ? Юундэ? Хэниие? Юуе? Юу? Хэнээр? Юугээр? Хэнтэй? Юунтэй? Хэнһээ? Юунһээ?

в) ушарлагша

Хайшан гэжэ? Яажа? Хэзээ? Хаана?
Юундэ? Яахаяа? Яабал? г.м.

 

Дасхал 1

Эдэ мэдүүлэлнүүд соо ямар гэшүүд байнаб? Тааруулан табигты.


1) Мүнөөдэр бороо ороо.
а) шухала + юрын б) шухала
2) Үдэр болобо.
а) шухала + юрын б) шухала


Дасхал 1

Мэдүүлэлэй шухала гэшүүдые олоод, ямарынь нэрлүүлэгшэ, ямарынь хэлэгшэ болоноб гэжэ тэмдэглэгты.

1. Наранай орохо зүгые зорижо, гэрһээ мордооб. 2. Наранай орохо зүгтэ минии дайсан. 3. Наран ородог. 4. Наран дахин гарахын тула ородог. 5. Дайсад дарагдаха. 6. Дайсад гай тодхор ушаруулхагүй. 7. Бидэ илалтын түлөө урагшаа дабшанабди. 8. Саг ошохо. 9. Саһан дээрэхи мүр һалаха. 10. Бидэнэй илалта мартагдахагүй.

а) нэрлүүлэгшэ
б) хэлэгшэ


Холбуулал

1. Ойлгомжо тэмдэглэдэг

2. Хоёр хубиһаа бүридэдэг:

Дулдыданги үгэ - Асуудал - Гол үгэ

3. Илгаань:

а) Сүлөө

Хонидоо ниилүүлэн

Тогтомол

Ганзага ниилүүлэн

б) Нэрэ холбуулал

Юум. н.
Түл. н.
Тоогой н.
Тэмд. н.

Үйлэ үгын:
Мэдүүлһэн түлэб
Хандаһан түлэб
Причастна түлэб
Деепричастна түлэб
Дайбар үгэ