5.3.2. НЭМЭЛТЭ

Үгын үйлэдэ ямар хабаатай байһыень харуулһан харилсаа тодорхойлжо, хазагай падежнүүдэй асуудалнуудта харюусадаг мэдүүлэлэй юрын гэшүүдые нэмэлтэ гэнэ. Үйлын падежээр гаргагдаһан Хэниие? Юуе? Юу? гэһэн асуудалнуудтай нэмэлтые сэхэ нэмэлтэ гэнэ, харин бусад хазагай падежнүүдэй асуудалнуудта харюусаһанииень хазагай нэмэлтэ гэнэ: Һургуулида һураһанһаа бүри нэтэрүүгээр ажалда һураха хэрэгтэй болобо. (Ц.-Д. Дамдинжапов). Эрхые һуранхаар, бэрхые һура. (О.үгэ).


Нэмэлтэ

а) сэхэ нэмэлтэ

Хэниие? юуе? юу? ямарые? алиниие?

б) хазагай нэмэлтэ

Хэндэ? юундэ? хэнээр? юугээр? хэнтэй? юунтэй? хэнһээ? юунһээ?

Дасхал 1

Мэдүүлэл соохи илгагдаһан нэмэлтэнүүд ямар хэлэлгын хубяар гаранхайб гэжэ тэмдэглэгты.

1) Хүбүүдэй үндэрһөөнь[1] һурая. 2) Нүхэрни шамһаа[2] набтаршаг. 3) Модонуудай сэхыень[3] тайрая. 4) Үглөө эдихэ өөхэнһөө[4] мүнөө эдихэ уушхан дээрэ. 5) Нялуунһаа[5] гашууниинь дээрэ.
юумэнэй нэрэ:
тэмдэгэй нэрэ:
түлөөнэй нэрэ:
тоогой нэрэ:
дайбар үгэ:


Дасхал 1

Илгагдаһан нэмэлтэнүүдэй илгааень заагты.

1. Мууһаа[1] муу, модонһоо[2] хөө гараха. 2. Сэнхир хүхэ, оёоргүй гүнзэгы тэнгэриин үндэр намайе[3] уряалан дуудана. 3. Яахабши даа, һураһан юумэ һураар[4] татуулхагүй ха юм даа. 4. Урда сагһаа хойшо буряадууд түмэрөөр[5] , мүнгөөр[6] , туулгаар[7] , алтаар[8] урлал[9] хэдэг байһан. 5. Нютаг нугаяа[10] , тала дайдаяа[11] , хизаар ороноо[12] аяншалан шэнжэлжэ, үхибүүд түрэл нютагаа[13] бүри гүнзэгыгөөр дурлан мэдэрнэ.
сэхэ:
хазагай:

Холбуулал

1. Ойлгомжо тэмдэглэдэг

2. Хоёр хубиһаа бүридэдэг:

Дулдыданги үгэ - Асуудал - Гол үгэ

3. Илгаань:

а) Сүлөө

Хонидоо ниилүүлэн

Тогтомол

Ганзага ниилүүлэн

б) Нэрэ холбуулал

Юум. н.
Түл. н.
Тоогой н.
Тэмд. н.

Үйлэ үгын:
Мэдүүлһэн түлэб
Хандаһан түлэб
Причастна түлэб
Деепричастна түлэб
Дайбар үгэ