5.3.3. УШАРЛАГША

Үйлын болоһон арга, саг, байра, шалтагаан, зорилго, хэмжээ, болзоо тодорхойлжо, Хайшан гэжэ? Яажа? Хэзээ? Хаана? Юундэ? Яахаяа? Хэр зэргэ? Яабал? г.м. асуудалнуудта харюусаһан мэдүүлэлэй юрын гэшүүниие ушарлагша гэнэ. Жэшээнь: Үглөөгүүр, тэрээнэй арай шамай аяга сай уужа үрдеэд байтарнь, агнуурида гараһан Бата хүрэжэ ерэбэ (Ж.Тумунов). Бидэнэр танда зорюута ерээлди (Ц.-Ж. Жимбиев). Гэр соо ойро зуура шэмээгүй болоно (Ц.-Ж. Жимбиев).


Ушарлагша

а) аргын: хайшан гэжэ? яажа? ямараар? г.м.
б) сагай: хэзээ? хэдыдэ? хэды болотор? г.м.
в) байрын: хаана? хайшаа? хаагуур? г.м.
г) шалтагаанай: юундэ? яахадаа? г.м.
д) зорилгын: яахаяа? ямар зорилгоор? г.м.
е) хэмжээнэй: хэр зэргэ? хэды шэнээн? г.м.
ж) болзоогой: яабал? хайшан гэбэл? г.м.

Дасхал 1

Эдэ мэдүүлэлнүүд соо ямар ушарлагшанууд байнаб?


1) Шадаал һаа нюураараа уулзажа, гараараа барижа үзөөрэй.
а) аргын б) сагай в) байрын г) шалтагаанай д) зорилгын е) хэмжээгэй ж) болзоогой
2) Улан-Үдэһөө Байгал хүрэтэр зуугаад модо ябанабди.
а) аргын б) сагай в) байрын г) шалтагаанай д) зорилгын е) хэмжээгэй ж) болзоогой
3) Үндэр ургаса абахын тула, бидэ оролдоно гээшэбди.
а) аргын б) сагай в) байрын г) шалтагаанай д) зорилгын е) хэмжээгэй ж) болзоогой
4) Үүр сайхын урдахана, аалиханаар нэгэ хүнэй хоолойгоо заһаха абяан дуулдаба.
а) аргын б) сагай в) байрын г) шалтагаанай д) зорилгын е) хэмжээгэй ж) болзоогой
5) Хорёошо залхуугаар хусана.
а) аргын б) сагай в) байрын г) шалтагаанай д) зорилгын е) хэмжээгэй ж) болзоогой
6) Хада уулаарнь ан гүрөөл яһала баян юм.
а) аргын б) сагай в) байрын г) шалтагаанай д) зорилгын е) хэмжээгэй ж) болзоогой
7) Яараһандаа хамаг юумэеэ хуу мартажархёоб.
а) аргын б) сагай в) байрын г) шалтагаанай д) зорилгын е) хэмжээгэй ж) болзоогой


Дасхал 1

Илгагдаһан дахуулалнууд, холбуулалнууд ямар ушарлагшанууд бэ?


1) [Бороогой ороходо], ногоон һэргэбэ.
а) аргын б) байрын в) сагай г) шалтагаанай д) зорилгын е) хэмжээнэй ж) болзоогой
2) Һалхин хүрилжэ, [хаана холо] ойн шууяха дуулдана.
а) аргын б) байрын в) сагай г) шалтагаанай д) зорилгын е) хэмжээнэй ж) болзоогой
3) [Һүүлэй үедэ], хубилган шэнэдхэлгын һэбшээнэй үзэгдэхэлөөр, түрэлхи хэлэнэй үүргые үндэр хэмжээндэ гаргаха асуудал табигдана.
а) аргын б) байрын в) сагай г) шалтагаанай д) зорилгын е) хэмжээнэй ж) болзоогой
4) Галшын [гэртэ] үргэһэ нойр алдажа аяшарһан хүнүүдэй хурхиралдахань дуулдана.
а) аргын б) байрын в) сагай г) шалтагаанай д) зорилгын е) хэмжээнэй ж) болзоогой

Холбуулал

1. Ойлгомжо тэмдэглэдэг

2. Хоёр хубиһаа бүридэдэг:

Дулдыданги үгэ - Асуудал - Гол үгэ

3. Илгаань:

а) Сүлөө

Хонидоо ниилүүлэн

Тогтомол

Ганзага ниилүүлэн

б) Нэрэ холбуулал

Юум. н.
Түл. н.
Тоогой н.
Тэмд. н.

Үйлэ үгын:
Мэдүүлһэн түлэб
Хандаһан түлэб
Причастна түлэб
Деепричастна түлэб
Дайбар үгэ