6.2. НИИЛЭЛДЭҺЭН ОРЁО МЭДҮҮЛЭЛ

Ниилэлдэһэн холболтонуудаар холболдоһон хоёр гү, али хэдэн юрын мэдүүлэлнүүдэй хабсаралые ниилэлдэһэн орёо мэдүүлэл гэнэ.
Ниилэлдэһэн орёо мэдүүлэлнүүд юрын мэдүүлэлнүүдые холбоһон холболтонуудаараа холбоһон, илгаһан, зүрилдэһэн болон залгаһан харилсаатай гэжэ илгардаг. Жэшээнь: 1. Мүнөө һайнаар һурагты, тиигэбэл бэшэнтнай хуу һүүлдэнь, хаһа соогоо ерэхэ. (Ц.Галсанов). 2. Саһан орохонь ха гү, али һалхилаад сэлмэхэнь ха гү? (Ц. Шагжин). 3. Орден намда оройдоошье хэрэггүй, зүгөөр лаборатори ехэ хэрэгтэй даа. 4. Үсэгэлдэр ехэ бүрхэг үнжөө, баһа бага сага бороо ороо. (Б.Санжин).

1. Шэнжэнь

а) удхаараа адли эрхэтэй хэдэн бодол нэгэдүүлэн тэмдэглэһэн;
б) байгуулгаараа ниилэлдүүлһэн холбуулалнуудай хүсөөр харилсаһан;
в) хоёр гү, али хэдэн юрын мэдүүлэлһээ бүридэһэн;

2. Илгаань

а) холбоһон харилсаатай ниилэлдэһэн орёо мэдүүлэл __________, тиигэжэ (тиигээд, тиихэдэ, тиимэһээ, тиин г.м.) __________.
б) илгаһан харилсаатай ниилэлдэһэн орёо мэдүүлэл нэгэ һаа __________, үгы һаа (гү – али, нэгэ һаа – үгы гэбэл г.м.) __________.
в) зүрилдэһэн харилсаатай ниилэлдэһэн орёо мэдүүлэл __________, теэд, харин, зүгөөр __________, аад __________.
г) залгаһан харилсаатай ниилэлдэһэн орёо мэдүүлэл. __________, мүн (баһа) __________.

Дасхал 1

Ниилэлдэһэн орёо мэдүүлэлнүүдые ологты.

1) Унгигүй һүхөөр түлеэ бү хахала, уггүй хүнөөр ноё бү хэ гэжэ урданай сэсэн үгэ бии.
2) Бүхэ барилдаан гээшэ шуранаа, дүрэеэ, арга мэхэеэ, шамбайгаа харуулха гэһэн гуримтай наадан юм.
3) Уһанай шубуудай доогуур ниидэжэ ерэбэл, хүйтэн үбэл болодог гэжэ урданай үбгэд хэлсэдэг.
4) Жэлэй дүрбэн сагта бэлшээридэ ябажа, мал адууһан хоолойгоо тэжээдэг байһан, тиимэһээ сагай уларилһаа, тэнгэриин зарлигһаа хамаг юумэнэй дулдыдадаг байһаниинь эли.
5) Удангүй зүүн тээһээ тэнгэриин хаяагаар, үүрэй толоной хярын оройгоор хяазалан байхада, Галшын газаа хон жэн, харин ганса нэгэ үхэр, хониной иираглаха, үүгэнэхэ нойрмог абяан гарана.


Дасхал 1

Ямар харилсаатай орёо мэдүүлэлнүүд бэ?


1) Оршон тойрон абяа шэмээгүй, харин гансал ой модон оёорһоо аалиханаар дүнгинэжэ, аяшаранги дүмүүхэнээр амилна.
а) холбоһон б) илгаһан в) залгаһан г) зүрилдэһэн
2) Тэрэ баруугаар гол зубшаад, тоогүй олон адуун хумиржа харагдана, баһа талын борохон жэргэмэл огторгойдо бии болон жэргэнэ.
а) холбоһон б) илгаһан в) залгаһан г) зүрилдэһэн
3) Оройшог, боро хараан боложо байхада, эндэ тэндэ нохойнуудай хусалдаха дуулдаба, тиигээд жэн балай болошоно.
а) холбоһон б) илгаһан в) залгаһан г) зүрилдэһэн
4) Аарсан гээшэ хии дарадаг, халуу оруулдаг, ехэ һайн эдеэн, тиимэ хадань тэрэниие үдэшэ үглөө уужа байхада, хотодо ехэ һайн гэлсэдэг.
а) холбоһон б) илгаһан в) залгаһан г) зүрилдэһэн
5) Нохойн хусаха абяан намдаба, харин хаанашьеб хүнэй дуугарха дуулдана.
а) холбоһон б) илгаһан в) залгаһан г) зүрилдэһэн

Холбуулал

1. Ойлгомжо тэмдэглэдэг

2. Хоёр хубиһаа бүридэдэг:

Дулдыданги үгэ - Асуудал - Гол үгэ

3. Илгаань:

а) Сүлөө

Хонидоо ниилүүлэн

Тогтомол

Ганзага ниилүүлэн

б) Нэрэ холбуулал

Юум. н.
Түл. н.
Тоогой н.
Тэмд. н.

Үйлэ үгын:
Мэдүүлһэн түлэб
Хандаһан түлэб
Причастна түлэб
Деепричастна түлэб
Дайбар үгэ