6.3.4. УШАРЛАҺАН НҮХЭСЭЛ МЭДҮҮЛЭЛТЭЙ ДАХАЛДАҺАН ОРЁО МЭДҮҮЛЭЛ

Шухала мэдүүлэл соохи үйлын болоһон арга, саг, байра, шалтагаан, зорилго, болзоо г.м. тэмдэглэжэ, Яажа? Хайшан гэжэ? Хэзээ? Хаана? Юундэ? Яахаяа? Яагаа һаа? г.м. асуудалнуудта харюусаһан нүхэсэл мэдүүлэлнүүдые ушарлаһан нүхэсэл мэдүүлэлнүүд гэнэ.
Ушарлаһан нүхэсэл мэдүүлэлнүүдэй гэжэ, гээд холболтонуудта таһалал табинагүй, гэһэншүү, гэбэшье, гэбэл, гэһэн хойно г.м. холболто үгэнүүдэй хойто тээ, юундэб гэхэдэ, яахадааб гэхэдэ гэһэн холболто үгэнүүдэй урда тээ, хаана – тэндэ, хэзээ – тиихэдэ г.м. харилсаата холболто үгэнүүдэй дунда табиха. Жэшээнь: 1. Эндэ юушье хэжэ байхадамни минии хэрэг гэһэншүүгээр, хэмһээ хэтэрэн шангарба. (Ц.-Ж.Жимбиев). 2. Хаана хүндэ хүшэр ажал гаранаб, тэндэл энэ хүниие харахат. (К.Ильин). 3. Нэгэ юумэ хэлэхэм гэжэ байтараа, Цэпэлмаа дуугаа зогсооно. (Ц.-Б. Бадмаев). 4. Дондог Бааранхайе нилээдгүй гайхуулааб гэжэ урмашан һууна (Х.Намсараев). 6. Үшөө хүйтэн байна гэбэшье, агаарта хабарай амисхаал эли болонхой (К.Ильин).
Бүхы бусад ушарлаһан нүхэсэл мэдүүлэлэй шухала мэдүүлэлэйнгээ урда тээ табигдан, тэрээнээ гү, али тэрээнэйнгээ ямар нэгэн үйлэ болон байдал тодорхойлһон байхадань, шалтагаанай нүхэсэл мэдүүлэл шухала мэдүүлэлэйнгээ хойто тээ табигдана, нүхэсэл мэдүүлэлынь урда тээһээ таһалалаар тусгаарлагдана. Жэшээнь: Тэдэнэр Дагбатай хорёо соо наадаха илангаяа дуратай, юундэб гэхэдэ тэндэ ехэ сэбэрхэн добо бии. (Ц.Шагжин).


Дасхал 1

Ушарлаһан нүхэсэл мэдүүлэлтэй дахалдаһан орёо мэдүүлэлнүүдые ологты.

а) Хэдыдэ Ю.А. Гагарин замбуулин тээшэ ниидээ һэм бэ, тиихэдэл космическэ галаб эхилээ юм.
б) Түрөөгүй хүбүүндэ түмэр үлгы бү түхеэрэ гэжэ буряадууд хэлсэдэг.
в) Хүн хэды наһатайб, тэды хоног соо хухарһан яһаниинь эдэгэдэг
г) Уг гарбалаа мэдэхэгүй хүн үндэһэгүй модондол адли гэһэн оньһон үгэ бии.


Дасхал 1

Ямар нүхэсэл мэдүүлэлтэй дахалдаһан орёо мэдүүлэл бэ гэжэ заагты.


1) Дамдиндал адли зон Ширабоной урдаһаа тэмсэнэ, юундэб гэхэдэ үнэн сэхэ, ажалша хүн колхозой ажахын муугаар эмхидхэгдэһэндэ хороо бусална.
а) тайлбарилһан б) элирхэйлһэн в) ушарлаһан
2) Бишни хүдэлмэридөө тухашараад байхадаа, һургуулияа хэзээ дүүргэхэ юм гэжэ шамайгаа үе үе һанагшаб.
а) тайлбарилһан б) элирхэйлһэн в) ушарлаһан
3) Галша зэрлиг хүйтэн нюдөөр Цэрэнпил тээшэ хаража, минии басаганай хүл мүрые төөрюулһэн хүн энэл даа гэжэ тэрэниие хургаараа заана.
а) тайлбарилһан б) элирхэйлһэн в) ушарлаһан
4) Шубуудай дулаан орон уруу ниидэлгэ эртэ хүйтэрхын тэмдэг гэжэ байгаалиин үзэгдэлнүүдые шэнжэлэлгэ зүб байна.
а) тайлбарилһан б) элирхэйлһэн в) ушарлаһан
5) Хэн арад зондо туһатай юумэ хэнэб, тэрэ хэзээдэшье мартагдахагүй.
а) тайлбарилһан б) элирхэйлһэн в) ушарлаһан

Холбуулал

1. Ойлгомжо тэмдэглэдэг

2. Хоёр хубиһаа бүридэдэг:

Дулдыданги үгэ - Асуудал - Гол үгэ

3. Илгаань:

а) Сүлөө

Хонидоо ниилүүлэн

Тогтомол

Ганзага ниилүүлэн

б) Нэрэ холбуулал

Юум. н.
Түл. н.
Тоогой н.
Тэмд. н.

Үйлэ үгын:
Мэдүүлһэн түлэб
Хандаһан түлэб
Причастна түлэб
Деепричастна түлэб
Дайбар үгэ