6.4. ХОЛБОЛТОГҮЙ ОРЁО МЭДҮҮЛЭЛ

Холболтонуудаар бэшэ, харин удхын болон үгүүлбэриин хүсөөр холболдоһон хоёр гү, али хэдэн юрын мэдүүлэлнүүдэй хабсаралые холболтогүй орёо мэдүүлэл гэнэ.
Холболтогүй орёо мэдүүлэлнүүд удхаараа ниилэлдэһэн болон дахалдаһан холбоотой аад, дотороо зургаан янзын харилсаатай юрын мэдүүлэлнүүдһээ бүридэнэ:
а) тоолоһон харилсаатай: Хүнгэн зөөлэн далитайхан хүбэн саһан бударна, харгы дээгүүр зурыһан хүнэй мүрнүүд баларна. (Ч.-Р.Намжилов).
б) һубариһан харилсаатай: Һорниие һугадана, тэрэнь гэдэргэ буляалдана. (Ц.Шагжин).
в) зүрилдэһэн харилсаатай: Та хоёрой хөөрэлдэһые би мэдэнэб – хоюулаа намһаа нюунат. (Н.Балдано).
г) тайлбарилһан харилсаатай: Дэлхэйн жама ёһо иимэ юм: үршөөл хайраар энээниие хубилгахагүйш! (Б.Ябжанов).
д) шалтагаанай харилсаатай: Малшын хасар сахалайтаа: урин һалхин таалажархёо. (Ш.Нимбуев).
е) хойшолонгой харилсаатай: Булсуудань хүрэтэр булхайтар татаба, зэбэдэнь хүрэтэр зэлдытэр татаба: зэбэһээнь дүлэ нособо, зэнгһээнь утаа гараба. (Ж.Балданжабон).

Тоолоһон, һубариһан харилсаатай байбалнь, юрын мэдүүлэлнүүдэйнь хоорондо таһалал, дэлгэрэнгы ушарта сэг таһалал табигдана: Үйлсөөр автомобиль, автобус гүйлдэнэ; тэдэнэй хажуугаар сар хүллэһэн хүнүүд хонгёо омог хоолойгоор хашхаралдана; баһа элжэгэ унаад, газарһаа дээхэнүүр хоёр хүлөө һэнжэлзүүлһэн хүнүүд булад тахын ярьяса хатаралдана. (Х.Намсараев). Зүрилдэһэн харилсаатай байбалнь, юрын мэдүүлэлэй хоорондо зурлаа, шалтагаалһан, хойшолонгой харилсаатай байгаа һаань – дабхар сэг табина: Тэрэнэй гэртэнь телефоноор оло дахин хонходооб – хэншье харюусадаггүй байба. (Ц.-Ж.Жимбиев). Техник Жамбал яаруугаар тэндэ юушьеб заһажархёо: тэнгэриин мүшэдһөө хурсаар гэр бүхэниинь яларшоо. (Ч.-Р.Намжилов).

1. Шэнжэнь

а) удхаараа ниилэлдэһэн гү, али дахалдаһан харилсаатай хэдэн бодол хамтаруулан тэмдэглэһэн;

б) байгуулгаараа холболто болон холболто үгэнүүдээр бэшэ, харин үггүлбэриин хүсөөр холболдоһон;

в) хоёр гү, али хэдэн юрын мэдүүлэлнүүдһээ бүридэһэн.

2. Илгаань

Ниилэлдэһэн холбоотой:

а) тоолоһон:

__________, __________.

б) һубариһан:

__________, __________.

в) зүрилдэһэн:

__________ – __________.

Дахалдаһан холбоотой:

а) тайлбарилһан:

__________ __________.

б) шалтагаалһан:

__________ __________.

в) хойшолонгой:

__________ __________.

Дасхал 1

Тоолоһон харилсаатай холболтогүй орёо мэдүүлэлнүүдые ологты.

1) Аалихан хамсыень татабаб – хүдэлнэгүй.
2) Толгойнь үбдэнэ, аманиинь хатана, халуудана.
3) Дүрөөгүй эмээл байдаггүй, дүримгүй бэшэг байдаггүй.
4) Харгынь шабартай гээшэнь аргагүй – арай шамай хүлөө татажа ябабаб.
5) Уһа горход мэлмэрнэ, уула тала уняартана.


Дасхал 1

Холболтогүй орёо мэдүүлэлнүүдэй илгаа элирүүлэгты.


1) Шинии эсэгэ айхабтар сэхэ һайхан һанаатай, хэлэһэн хэһэн хоёроо бүтээжэ шададаг нүхэр агша бэлэй: ши, хүбүүниинь, тиимэ хүн болохо ёһотойш.
а) тоолоhон; б) һубариhан; в) зүрилдэhэн; г) тайлбарилhан; д) шалтагаалhан; е) хойшолонгой.
2) Станци дээрэ хүн зон үсөөншэг – үймөөн, шууяан таһарнагүй
а) тоолоhон; б) һубариhан; в) зүрилдэhэн; г) тайлбарилhан; д) шалтагаалhан; е) хойшолонгой.
3) Зунай зулгы дулаахан саг ерэжэ, таряалан соогуур бүднэнүүд бүбэнэлдэнэ, үбһэ ногоон соогуур таршаанууд олоороо һүрэлдэнэ.
а) тоолоhон; б) һубариhан; в) зүрилдэhэн; г) тайлбарилhан; д) шалтагаалhан; е) хойшолонгой.
4) Бидэ юушье харанагүйбди: газар дайда, хара утаан, сагаан манан хоёроор бүрхөөгдэшэбэ.
а) тоолоhон; б) һубариhан; в) зүрилдэhэн; г) тайлбарилhан; д) шалтагаалhан; е) хойшолонгой.
5) Хонхо жэнгиржэ, хэшээл дүүрэбэ ха: шууяан гүйлдөөн, энеэлдээн боложо эхилшэбэ.
а) тоолоhон; б) һубариhан; в) зүрилдэhэн; г) тайлбарилhан; д) шалтагаалhан; е) хойшолонгой.
6) Пагмын гэртээ ороходонь, басагад hонирхолтой ном уншана, хүбүүд үнгын шэрээр зураг зурана, гансал нарай үхибүүниинь унтана.
а) тоолоhон; б) һубариhан; в) зүрилдэhэн; г) тайлбарилhан; д) шалтагаалhан; е) хойшолонгой.

Холбуулал

1. Ойлгомжо тэмдэглэдэг

2. Хоёр хубиһаа бүридэдэг:

Дулдыданги үгэ - Асуудал - Гол үгэ

3. Илгаань:

а) Сүлөө

Хонидоо ниилүүлэн

Тогтомол

Ганзага ниилүүлэн

б) Нэрэ холбуулал

Юум. н.
Түл. н.
Тоогой н.
Тэмд. н.

Үйлэ үгын:
Мэдүүлһэн түлэб
Хандаһан түлэб
Причастна түлэб
Деепричастна түлэб
Дайбар үгэ