1. ЛЕКСИКЭ ТУХАЙ ОЙЛГОСО

Лексикэ гээшэ хэлэлгын үгэнүүд, тэдэнэй удхаараа, бүридэлөөрөө болон хэрэглэлгээрээ илгарал тухай һургаал болоно.

Буряад хэлэн үгынгөө баялигаар мүнөөнэй ямаршье хэлэнһээ дутахагүй юм. 1951 ондо хэблэгдэһэн толидо 25 мянган үгэ ороһон байгаа һаань, 1973 ондо хэблэгдэһэн толидонь 44 мянган үгэ ороһон байна, харин саашадаа буряад хэлэнэй үгын баялигые һайнаар суглуулха ажалаа улам һайжаруулхадань, бүри олон тоото үгэ толидо абтаха юм.

Дасхал 1

Лексикэ юу үзэнэб?

а) хэлэлгын абяануудые
б) үгын бүридэл
в) хэлэлгын үгэнүүдые


Дасхал 1

Буряад дэгэлэй илгарха шэнжыень оложо шэлэгты.

Буряад дэгэл жэлэй дүрбэн сагай ямар сагта үмдэхөөр хараалагданаб, тэрээнһээ боложо зунай, хабарай, намарай, үбэлэй гэжэ илгарна. Хүйтэнэй сагта үмдэгдэхэ дэгэл элдэб нооһотой — ута, богони, дунда зэргын – арһаар оёгдодог юм. Тэрээнһээ боложо, дэгэлэй доторнууд хуулидха, һагса, нэхы гэжэ илгарна. Мүн доторынь үргэлжэдөө арһаар оёгдоһон гү, али ганса сээжынь дотор арһаар оёгдоһонһоо боложо, хүжэ дотор, сээжэ дотортой дэгэл гэжэ илгарна. Дэгэлнүүд гэр тойронхи ажалдаа үмдэхөөр, үгышье һаа гоёжо, талаар гарахадаа үмдэхөөр хараалагдаһанһаа боложо, гэрэй ба гоёлой гэжэ илгарна. Буряад дэгэл түхэлөөрөө эрэ хүнэй, эхэнэр хүнэй гэжэ илгарна: эхэнэрэй дэгэл залгамал хормойтой юм. Үхибүүдэй һомон дэгэл басагадай гү, али хүбүүдэй гэжэ илгаагүй. Эхэнэрэй үмдэхэ дэгэл хадамда ошоогүй басагадай болон һамган хүнэй гэжэ илгаатай.


Уг гарбалаараа илгарал

1. Үндэһэн буряад     үгэнүүд

Наран, уһан, үүлэн

2. Абтаһан үгэнүүд

Парта, клуб

3. Хуушарһан үгэнүүд

Үхэг, эргэнэг, туйба

4. Шэнэ үгэнүүд

Луноход, космонавт, хубилган шэнэдхэлгэ

5. Нэмэмэл үгэнүүд

Һайндэр, агууехэ