4.1. НИИТЭ ХЭРЭГЛЭЛГЫН ҮГЭНҮҮД

Мүнөөнэй буряад хэлэнэй олонхи үгэнүүдынь бүхы арадта мэдээжэ байһан тула, тиимэ үгэнүүдые ниитэ хэрэглэлгын үгэнүүд гэнэ. Буряадууд юрэ хоорондоо хөөрэлдэхэдөө, тэдэл үгэнүүд дээрэ үндэһэлэн харилсана. Жэшээнь: хүн, газар, таряан, байдал, саг, эдеэн, наран, үдэр, гоё, хоёр, урда г.м.

Дасхал 1

Буряад дэгэлнүүдэй илгааень элирүүлэгты.


1) хурьган дэгэл
а) зунай б) хабар, намарай в) үбэлэй
2) хүдэһэн дэгэл
а) зунай б) хабар, намарай в) үбэлэй
3) нэхы дэгэл
а) зунай б) хабар, намарай в) үбэлэй
4) һарьмай дэгэл
а) зунай б) хабар, намарай в) үбэлэй
5) даалин тэрлиг
а) зунай б) хабар, намарай в) үбэлэй
6) хүбэнтэй дэгэл
а) зунай б) хабар, намарай в) үбэлэй
7) унаган дотортой
а) зунай б) хабар, намарай в) үбэлэй
8) сээжэ дэгэл
а) зунай б) хабар, намарай в) үбэлэй

123

Дасхал 1

Мэдүүлэлнүүдые уншаад, энгэрэй үнгэнүүдые тэмдэглэһэн үгэнүүдые илгагты.

Бүһэтэй хүнэй дэгэлдэ энгэрыень дахуулан газаа талаһаань гурбан үнгын хоргой байдаг. Энгэрэй тон дээдэ талын һаруул үнгэтэй хоргой сагаалса гэжэ нэрэтэй, тэрэнэй хүхэ үнгэ тэнгэриин үнгэтэй сасуулмаар, дундахи хара үнгэнь эхэ дэлхэйе тэмдэглэнэ, доодо талын улаан үнгэнь хүнэй зүрхэ сэдьхэлэй могойлиг, тахяалиг, гахайлиг гурбан хорото һанаае һуга доогуураа хойшонь гаргана гэһэн удхатай.


Уг гарбалаараа илгарал

1. Үндэһэн буряад     үгэнүүд

Наран, уһан, үүлэн

2. Абтаһан үгэнүүд

Парта, клуб

3. Хуушарһан үгэнүүд

Үхэг, эргэнэг, туйба

4. Шэнэ үгэнүүд

Луноход, космонавт, хубилган шэнэдхэлгэ

5. Нэмэмэл үгэнүүд

Һайндэр, агууехэ