4. ЮУМЭНЭЙ НЭРЫН ГАРАЛГА

Юумэнэй нэрэнүүд ехэнхидээ залгабаринуудай хүсөөр элдэб удхатай юумэнэй нэрэнүүдһээ, үйлэ үгэнүүдһээ болон бусад хэлэлгын хубинуудһаа гарадаг: ажал – ажалшан, мал – малшан, хүдэлмэри – хүдэлмэришэн, яба – ябадал, бари – барилга, хара – харагшан, залуу – залуушул г.м.

Юумэнэй нэрэнүүд буряад хэлэндэ залгабаринуудай хүсөөр гарахаһаа гадна, хоёр үгэ ниилүүлжэ, үгэ нэмэлгын аргаар гаргадаг: һайн үдэр – һайндэр, бүхы дэлхэйн – бүхэдэлхэйн, улас хоорондын – уласхоорондын г.м.

Юумэнэй нэрэнүүд хоёр үгэ удхаараа нэгэ ойлгосо тэмдэглэдэг аргаар гаргагдадаг: нохойн хоншоор, таба һалаа, үхэр шэхэн, түмэр харгы г.м.

 

ЮУМЭНЭЙ НЭРЫН ЗАЛГАБАРИНУУДАЙ ХҮСӨӨР ГАРГАЛГА

1. Суффикснуудай хүсөөр хүниие тэмдэглэһэн юумэнэй нэрэнүүдэй гаралга:

-шан: таряашан, хонишон, ажалшан;

-тан: эрдэмтэн, ухаатан, Бадматан, зуутан;

-шууд (-шүүд), -шуул (-шүүл): залуушуул, эдиршүүл.

2. Суффикснуудай хүсөөр амитаниие зүһөөрнь тэмдэглэһэн юумэнэй нэрэнүүдэй гаралга:

-гшан: харагшан, эреэгшэн, борогшон, сагаагшан.

3. Суффикснуудай хүсөөр үйлэ тэмдэглэһэн юумэнэй нэрэнүүд:

-дал: ябадал, оёдол, гүйдэл, байдал, һуудал;

-са: ябаса, татаса, ойлгосо, эрьесэ, нэрьесэ;

-лга: барилга, бодолго, хэлэлгэ, үзэлгэ, табилга;

- л: танил, бодол, үзэл, һанал, сэдьхэл, түрэл;

-лта: даралта, сохилто, ахилта, нэмэлтэ, гуйлта;

- аан: тулалдаан, носолдоон, барилдаан, хөөрэлдөөн.

4. Суффикснуудай хүсөөр зэбсэгүүдые тэмдэглэһэн юумэнэй нэрэнүүд:

-уур (-юур): хазуур, түлхюур, этүүр, бүһэлүүр;

5. Суффикснуудай хүсөөр бусад юумэнэй нэрэнүүдые гаргалга:

-г: зураг, шэмэг, зориг, тараг, айраг, гараг;

-лан: таряалан, сабшалан, зуһалан, хэршэлэн;

-ри: унтари, хэбтэри, зөөри, һуури, халдабари.

Дасхал 1

Алибаа юумэ тэмдэглэһэн юумэнэй нэрэнүүдые тааруулан хубаагты.


1) бодолго
а) хүниие б) амитадай зүһэ в) үйлэ г) зэбсэг д) элдэб юумэ
2) хараса
а) хүниие б) амитадай зүһэ в) үйлэ г) зэбсэг д) элдэб юумэ
3) зуһалан
а) хүниие б) амитадай зүһэ в) үйлэ г) зэбсэг д) элдэб юумэ
4) табюур
а) хүниие б) амитадай зүһэ в) үйлэ г) зэбсэг д) элдэб юумэ
5) аргашан
а) хүниие б) амитадай зүһэ в) үйлэ г) зэбсэг д) элдэб юумэ
6) һуудал
а) хүниие б) амитадай зүһэ в) үйлэ г) зэбсэг д) элдэб юумэ
7) барилдаан
а) хүниие б) амитадай зүһэ в) үйлэ г) зэбсэг д) элдэб юумэ
8) һүрэлгэ
а) хүниие б) амитадай зүһэ в) үйлэ г) зэбсэг д) элдэб юумэ
9) моришон
а) хүниие б) амитадай зүһэ в) үйлэ г) зэбсэг д) элдэб юумэ
10) хүригшэн
а) хүниие б) амитадай зүһэ в) үйлэ г) зэбсэг д) элдэб юумэ
11) ябадал
а) хүниие б) амитадай зүһэ в) үйлэ г) зэбсэг д) элдэб юумэ
12) үдэшэлгэ
а) хүниие б) амитадай зүһэ в) үйлэ г) зэбсэг д) элдэб юумэ
13) шэмхүүр
а) хүниие б) амитадай зүһэ в) үйлэ г) зэбсэг д) элдэб юумэ
14) һуури
а) хүниие б) амитадай зүһэ в) үйлэ г) зэбсэг д) элдэб юумэ


Дасхал 1

Гараһан һууритай юумэнэй нэрэ илгагты.

1) модон
2) таряан
3) тараг
4) эрдэм
5) нэмэлтэ
6) һуудал
7) нютаг
8) орон
9) һанал
10) зураг