2. АНХАН БОЛОН ГАРАҺАН ТЭМДЭГЭЙ НЭРЭНҮҮД

Мүнөөнэй хэлэндэ ондоо үгэһөө гараһан гэжэ илгараагүй, үндэһөөрөө гү, али анхан һууряараа байһан тэмдэгэй нэрэнүүдые анхан гэнэ.

Жэшээнь: хара, сэсэн, амар, шуран, шэнэ, жэжэ, шанга, һайн, бэрхэ, дулаан, хурса г.м.

Мүнөөнэй хэлэндэ ямар нэгэн ондоо үгэһөө суффикснуудай хүсөөр гараһан тэмдэгэй нэрэнүүдые гараһан гэнэ.

Жэшээнь: уулата, зүрхэтэй, уһалиг, мяхаша, бэерхүү, хүсэрхэг, алтаншуу, хэрэггүй, ухаансар, арадахи, модохир, эрэлхэг, ядуу, аймхай, тулюур, малтамал, таамаг, булангир, шуурхай, биирхүү, мууса г.м. юумэнэй, тэмдэгэй, тоогой, түлөөнэй нэрэнүүдһээ, үйлэ, дайбар болон бусад үгэнүүдһээ элбэг суффикснуудай хүсөөр гараһан байдаг.

 

ТЭМДЭГЭЙ НЭРЭНҮҮДЭЙ ЗАЛГАБАРИНУУДЫЕ ЗҮБ БЭШЭЛГЭ

1. -та, -ша, -лиг г.м. суффикснуудай хүсөөр тэмдэгэй нэрэнүүдэй гарахада, юумэнэй нэрэнүүдэй һүүлэйнь н хашалган унадаг: хорон – хорото, дуун – дуута, модон – модолиг г.м.

2. Удаан аялганаар эхилһэн суффикснуудай хүсөөр тэмдэгэй нэрын гарахада, һууриин һүүлэй түргэн аялган унадаг: тойро – тойруу, яда – ядуу, були – булюу г.м.

3. Хоёрһоо дээшэ үетэй үйлэ үгын һуурида -ма, -хай суффикснуудые залгахада, урдаа р, л хашалгантай түргэн а, о, э һүүл унадаг: ногоороо – ногоормо, анхила – анхилма, бутара – бутархай, түүрэ – түүрхэй г.м.

4. -гар гэжэ суффиксын хүсөөр тэмдэгэй нэрэ гаргахада, үйлэ үгын һууриин һүүлэй удаан аялган болон дифтонгнууд түргэн аялган болошодог: нахии – нахигар, хотой – хотогор, һарбай – һарбагар г.м.

Дасхал 1

Эдэ тэмдэгэй нэрэнүүд ямар хэлэлгын хубиһаа гарааб?


1) дэлгэмэл, хайлама, удархай, будамал
а) юумэнэй нэрэнүүдһээ б) үйлэ үгэнүүдһээ
2) хатарша, модото, ажалша, шүүһэлиг
а) юумэнэй нэрэнүүдһээ б) үйлэ үгэнүүдһээ
3) үргэмэл, ядаруу, шааяма, шуурхай
а) юумэнэй нэрэнүүдһээ б) үйлэ үгэнүүдһээ
4) бэшэмэл, бутархай, шатаама, хэтэрхэй
а) юумэнэй нэрэнүүдһээ б) үйлэ үгэнүүдһээ
5) ургыта, намаалиг, зугааша, уһата
а) юумэнэй нэрэнүүдһээ б) үйлэ үгэнүүдһээ


Дасхал 1

Анхан ба гараһан тэмдэгэй нэрэнүүдые илгагты.


1) саһабхи
а) анхан тэмдэгэй нэрэнүүд б) гараһан тэмдэгэй нэрэнүүд
2) эрэлхэг
а) анхан тэмдэгэй нэрэнүүд б) гараһан тэмдэгэй нэрэнүүд
3) сэсэн
а) анхан тэмдэгэй нэрэнүүд б) гараһан тэмдэгэй нэрэнүүд
4) шуран
а) анхан тэмдэгэй нэрэнүүд б) гараһан тэмдэгэй нэрэнүүд
5) үгэнсэр
а) анхан тэмдэгэй нэрэнүүд б) гараһан тэмдэгэй нэрэнүүд
6) дууша
а) анхан тэмдэгэй нэрэнүүд б) гараһан тэмдэгэй нэрэнүүд
7) хурса
а) анхан тэмдэгэй нэрэнүүд б) гараһан тэмдэгэй нэрэнүүд
8) улаан
а) анхан тэмдэгэй нэрэнүүд б) гараһан тэмдэгэй нэрэнүүд
9) гэртэхи
а) анхан тэмдэгэй нэрэнүүд б) гараһан тэмдэгэй нэрэнүүд
10) домогтой
а) анхан тэмдэгэй нэрэнүүд б) гараһан тэмдэгэй нэрэнүүд
11) дулаан
а) анхан тэмдэгэй нэрэнүүд б) гараһан тэмдэгэй нэрэнүүд
12) жэнсэ
а) анхан тэмдэгэй нэрэнүүд б) гараһан тэмдэгэй нэрэнүүд