БЭРИИН АЙЛШАЛГЫН ЕХЭ ХУРИМ

Тахил табилган, мэдээ абалган дээрэ хөөрэлдэжэ зүбшөөл абалсаһанай ёһоор ехэ түрэ хуримаа хэдэг байһан юм. Тиимэ түрэ хурим хэхэдээ, хүрьгэн хүбүүнэй түрэлхид бэриеэ түрхэмүүдтэнь айлшалуулжа ошоходоо, түрүүн хэлсэһэн ёһоороо, тоото хүнүүдээрээ, бэлэг сэлэгтэй, сархын ундатаяа морилдог һэн. Тиимэ ехэ хуримай болоходо, хэдэн зуугаад хүн 70—80 мори тэргээр, тэды олон эмээл морёор ошодог бэлэй. Тэдэ ерэжэ ябаһан айлшадые дабаан дээрэ угтажа байһан урагууд сагаан эдеэ хоолтой, ундын дээжэтэй байха зэргэтэй юм. Харин тэрэ хуримда хүрьгэн хүбүүнэй аба, эжы өөһэдөө ошодоггүй заншалтай һэн. Бэриин айлшалалгын хуримда ошоһон хүнүүд аян замдаа дабаа, гүбээгэй үлэдэ сагаан эдеэ, ундын дээжэ юумэ хододоо үргэжэ ябаха. Айлшадай моридыень абаад, сэргэнүүдтэ уяжа, тэдэнээ гэртээ урижа, һү, сагаан эдеэнһээ ама хүрүүлээд, һуулгадаг ёһотой. Гэрэй эзэд айлшадтаа сай, эдеэ хоолоо барижа, «гүрөөһэнэй гуя» гэжэ жиирэй унда барина. Тэрэнэй удаа түрүү ураг бодожо, хэрэг зоригоо хэлэжэ, бурхандань зула бадараажа, сагаан эдеэ, сай, хадаг үргөөд, бэриингээ аба, эжы, аха ехэдэнь хадаг барижа, бэриингээ энжэ, эд барааень эрижэ айладхадаг. Тиимэ айладхалай жэшээ:


Наана ноён урагууд,

Алтан хайшата худагынар!

Һарын һайнда, үдэрэй үлзытэйдэ,

Хүлэг мориной хүлһэ гаргажа,

Агта мориной амыень татажа,

Уулые дабуулжа,

Уһа мүрэниие гаталжа,

Ураг эльгэн болохоёо

Танай нютаг ерэжэ,

Таанартаяа танилсажа,

Алтан сэргэдэтнай моридоо уяжа,

Айлшад боложо ерэбэбди гэжэ,

Үргэн сагаан үүдыетнай татажа,

Үндэр сагаан үргөөдэтнай орожо,

Бурхандатнай дээжэ үргэжэ,

Урдын зоной ёһо дахуулжа,

Үбгэд хүгшэдэй үреэл дуулажа,

Хүрьгэн хүбүүн ундатай гэжэ,

Хүүхэн хүн энжэтэй гэжэ,

Дэлитэ ехэ адуунһаатнай,

Дэлэнтэ ехэ үнеэнһээтнай,

Хабтагай сагаан хонинһоотнай,

Холбоолжон эбэртэй ямаанһаатнай,

Хоёр бүхэнтэ тэмээнһээтнай,

Хатуу зөөлэн эд бараанһаатнай эхилжэ,

Хамба торгон хубсаһатайнь

Айл болохо газартань,

Үнэр болохо нютагтань

Бэрииемнай хүргэжэ үгыта гэжэ

Хүрьгэн хүбүүнэйтнай асарһан

Бэлэгэй дээжэ, бэлин сарха

Хабтагай сагаан хадаг набсатайнь,

Хаан түрэтэ мүнгэтэйнь тогтоожо,

Үндэр үреэлээ айлдыта гэжэ,

Ураг худанартнай хүндэлжэ

Уян зүрхэнһөө гуйжа байнабди!


Худа урагуудай айладхал шагнажа һууһан гэртэхи басаганайнгаа энжэ, табан хушуу малыень дүүрэн үгэхэбди гэһэн харюу хэлээд, хүрьгэн хүбүүнэйнгээ асарһан һэрюун унда, сархын дээжые барижа, харюу үгэ-үреэл табидаг бэлэй. Сартуулай хурим түрын үреэлэй нэгэ жэшээ:


Гальбар ба зандан модон мэтэ

оройһоо дэлбэржэ,

Ганга мүрэн далай матэ

оёорһоо дэлгэржэ,

Хүхэ мүнгэн холбоотой хизааргүй

тэнгэри мэтэ,

Хүрьһэтэ алтан хушалгатай

замби түби мэтэ,

Айхын аюулгүй баатар мэтэ,

Алдахын гэнэгүй хубилгаан мэтэ,

Үреэгээ танихагүй адуун шэнги,

Үриеэ танихагүй эзэд шэнги,

Хотоороо дүүрэн малтай боложо,

Хоймороороо дүүрэн үхибүүдтэй боложо,

Хойгуураа гараһан хүниие хонуулжа,

Урдуураа гараһан хүниие ундалуулжа,

Бии билигтэй, дүүрэн хэшэгтэй,

Үнэр баян тэгшэ жаргалтай,

Аша, гуша, дүшэеэ хаража,

Амгалан тайбан жаргалые эдлэжэ,

Жаран жэлэй жаргалые үзэжэ,

Жэгэр алтан хурим хэжэ,

Үндэр наһа наһалжа,

Удаан жаргалые эдлэжэ,

Үбгэн буурал хүгшэд болохотнай болтогой!


Тиимэ үреэлые шагнажа һууһан хүнүүд бултандаа «Болтогой, болтогой» гэлдэн, унда духаряагаа барижа, найр наадаяа эхилжэ, хүхюу зугаа гаргажа, һайхан дуунуудые үргэжэ, сагаан эдеэ хоолоо барижа найрладаг һэн гэхэ.


Тимофей МЕНЖЕГИЙН


<< гэдэргээ гаршагсаашаа >>