БАСАГАНАЙ ЭНЖЭ



Эхэнэр хүн гал гуламтын, һаба һуулгын эзэн болоно. Гэр тойронхи байдалаа ёһотой зохидоор түхеэрхэ, эдеэ хоолоо шанартайгаар бэлдэхэ, оро дэбидхэрээ, хубсаһа хунараа нарин нягтаар заһажа, эблүүлжэ байха шадабари басаган хүн баабайндаа байхадаа олодог. Хадамда гараһан басаган эдэ бүхы юумэндэ һуранхай байгаа һаа, бэри болоһон түрүүшынгээ үдэрнүүдһээ хадамуудайнгаа һайшаалда хүртэхэнь эли.

Урдань басаганай энжэдэ унаха мори, һааха үнеэ заатагүй заадаг байгаа. Мүнөөшье басаганай энжэдэ мал ородог. “Басаган хүн харида жаргалтай” – гэдэгэй ёһоор, үхинэйнгөө заяата нүхэртэеэ гал гуламтаяа түхеэрхэ хэрэгтэ туһалалсаха гээшэ бүхы түрэлхидэй нангин уялга болоно. “Басаган үридэ энжэ хэрэгтэй, хүбүүн үридэ зөөри хэрэгтэй” – гэжэ араднай хэлсэдэг. Тэрэнэй ёһоор, хадамда ошохо басаганайнгаа заһал түхеэрхэ, энжэ нэрлэхэ гэжэ түрэлхидынь, аха дүүнэрынь ехэтэ оролдодог.

Мүнөө сагайхяар “заһал”, “энжэ” гэһэн үгэнүүднай ямар удхатай болоноб? Түрэлхидынь басагандаа унтари хэбтэриин зүйл, тогооной гэртэ эдеэ хоолоо бэлдэхэ хэрэгсэл заһал болгон бэлдэдэг. Басагаяа хүргэжэ ошохын урда эжы, баабайнь, түрэл гаралынь заһалай модон ханза бэлдэнэ. Энэмнай ехэнхидээ 80х60х40 см хэмжүүртэй ханза байдаг, энээнһээ багашье, томошье абдарнууд байжа болоно. Ханза соо залуу бэриин хэрэглэжэ байха элдэб зүйл: оёдолой, унтариин, хубиин хэрэгсэл ородог. Басаганай оро дэбдихэр хадамуудтань абаашахадаа, ханзаяа абаашалсаха. Түрын үнгэрһэнэй үглөөдэрынь ханзаяа нээхэ, бэриин сай ууха гэһэн ёһо бии.

Заһалай ханза бэлдэхэдээ, түрэлхидынь басаганайнгаа шэнэ түрэлхидөө хүндэлхын тула бэлэгүүдые, эдеэ хоолой, сэржэмэй зүйлнүүдые хэдэг: сай, һү, конфетэ, саахар, печени, шара тоһо, ханзынгаа дүрбэн буландань архи, дүтын түрэлхидтэнь гарай бэлэг г. м.

Анхандаа элдэб янзын угалза хээнүүдээр гоёогдоһон һэеы шэрдэгүүдые, зэд, сад тоборюулгатай дэрэнүүдые бэлдэдэг байгаа һаань, мүнөө үедэ дэлгүүрһээ ямаршье түхэлэй унтари абажа болохоор байна. Тиибэшье түрэһэн эхын, өөрын гараар оёжо бэлдэһэн унтари гээшэ гүнзэгы удхатай байха.


Шэнэхээнэй буряадуудай энжэ

Үбэр-Монголой Хүлэн-Бүйрэй үргэн уужам талын Шэнэхээн нютагта ажаһуудаг буряадуудай заншалнуудһаа басаганай заһал энжэ яажа бэлдэдэг тухай Чимит-Цырен багша хөөрэжэ үгэбэ:

- Буряад заншалнууд ехэ гүнзэгы удхатай, залуу айлай бэхи бата холбоотой байха хэрэгтэ тон ехэ туһа болодог гээшэ. Үриеэ хүн болгожо байһан гэртэхиниинь басагандаа энжэ гэжэ мал нэрлэдэг һэн. Энэнь айл бүлын хэды шэнээн шадалтай байһанһаань дулдыдаха, юрэнхыдөө, басагандаа унаха мори, һааха үнеэ, эдихэ хонин гэжэ гурбан янзын мал нэрлэдэг. Морин эрдэни мүнгэн эмээлтэйнь, хазаар ногтотойнь, хударгатайгаар үгэдэг, һааха үнеэ гэжэ адагынь хоёр-гурбые нэрлэдэг, хонин һүрэгһөө хори-гушан толгой нэрлэн заадаг гээшэ.

Хүбүүнэй талынхидай шэнэ айлдаа гэжэ бэлдэһэн һэеы гэрые бэриин заһалай дэгэлнүүдээр бүрхөөхэ гэһэн заншал байһан юм. Хүрьгэн хүбүүнэй барюулһан шэнэ һэеы гэрэй үрхэ бэри боложо ерэһэн басаган асаржа тохохо гэһэн ёһо байха. Һайхан үнгэнүүдые бүридүүлэн, алта мүнгөөр хэһэн даруулга, хээ, мүрэй гуу (хээ, мүрэй гуу хоёрынь ганса басаган хүндэ байдаг шэмэглэл), һиихэ, туйба, бурханай гуу, хэтэ, хутага, хулхибша, шэгшэлүүр, хабшаг гэхэ мэтэ шэмэглэл басагандаа бэлдэдэг гээшэ. Басаганай хубсаһа зүүдхэлээрнь гэртэхинэйнь баян бүдүүнииень гэршэлхэ аргатай һэн. Хубсаһанай заһалда доторгүй дэгэл (халат), тэрлиг, сээжэ дэгэл, хурьган, һагса, һэхүүргэ, халсагай, хүрбэдхэ, үзүүр, нэхы, унаган, эшэгэн, ботогон гэхэ мэтын олон зүйлэй дотортой дэгэлнуудые оёжо Шэнэхээндэмнай бэлдэдэг.

Хубсаһа хунар, шэмэг зүүдхэлнүүдһээ гадна оро дэрын, гэр тойронхи хэрэгсэлнүүдые тон наринаар бэлдэдэг һэн. Нэн түрүүн улаан нарһан модоор хэһэн ханза, ханзын табюур бэлдээд, гоё үнгын шэрээр шэрдэдэг һэн. Бурханай шэрээ, гунгарбаатай бурха, угалзалтуулан шэрдэһэн оро, эмээлэй үхэг гэжэ тэбхэрхэн модон ханза (энэ баахан ханза соо бэри нарин хубсаһаяа хэхэ), дээрэнь мүнгэн эмээлынь табяатай байха ёһотой. Амһартын адяар, эргэнэг гэхэ мэтые басагандаа бэлдэдэг байгаа.

Басагандаа тогоогоо барихыень дүүрэн түгэсөөр амһартынь үгэлсэхэ шухала. Тоолобол, һаба, һиибэр, байлгуур, түйсэ, элюур, хайруул, аягын таар, тогооной барюул, зэд амһарта, гуулин амһарта гэхэ мэтые бүгэдынь мухалиг-тэргэдэ тээжэ абаашадаг һэн. Мухалиг – тэргэ дээрэ табиһан модон араг (каркас) сагаан түмэрөөр бүриһэн амбаар шэнги газаа байдаг амһарта болоно. Мухалиг соогоо гутал, хубсаһа, шэрдэг, хүнжэлһөө эхилээд, гар хэрэгсэлэй юумэ бултынь хадагалжа болодог.

Заһал бэлдэхэдээ, гол анхаралаа унтари дэбдихэр бэлдэлгэдэ хандуулдаг. Шэнэхээн буряадууд дэрэ соонь хүүгэдэй хубсаһа мэтын зүйл заатагүй хэдэг. Дэрэ яажа хэнэб гэхэдэ, нэн түрүүн һэеыгээ тэбхэрээр эсхээд, дээрэнь хара хилэн бүд баряад, тэмээнэй нооһоор угалзалуулан шэрэхэ. Нэгэ хажууень бүтүү болгожо оёод, хуһан модоор шагта хададаг. Нюур таладань хара хилэн хадаад, дээрэнь шара, улаан үнгын утаһа даруулан оёдог. Тиигээд дээрэнь 9 мүнгэн тоборюулгатай таб гурба-гурбаар зэргэлүүлэн хададаг. Дундахи 3 табынь томо гү, али эрдэниин шулуу һуулгаһан байдаг.

Шэрдэгүүдэйнь тоо заатагүй гурба байха ёһотой. Һэеы шэрдэгэйнь дүрбэн заха хара үнгэтэй хилэн бүдөөр хүбөөлэгдэдэг. Газарай шэрдэг һэеы гэрэй түхэл һажаалгажа угалзатуулан шэрэһэн шэрэмэл шэрдэг байха ёһотой. Хүнжэл тухай хэлэбэл, тэмээнэй, хониной нооһоор оёгдоһон нимгэн, зузаан хүнжэлнүүд байха.


Хүнжэлэй бүреэдэһэн. Түнхэн

Хүнжэлэй бүреэдэһэн гэһэн түнхэнэй буряадуудай сахижа байһан ёһолол хүнэй һонирхол татаха гэжэ һананаб. Басагаа хүргэхын урда үдэр гү, али басаганайнгаа хурим (наадан) дээрэ хүнжэлыень асараад, стол дээрэ жэгдэлэн табидаг. Басаганай хүнжэлдэ дүрбэн тэгшэ байдалтай эхэнэр гар хүрэхэ эрхэтэй гэхэ. Дүрбэн тэгшэ гээшэмнай – хадамтай, үри хүүгэдтэй, элүүр энхэ, һалаа һандараагүй байдалтай гэһэн удхатай.









Оёжо эхилхынгээ урда сагаалха шухала – сагаан эдеэнһээ ама хүрэхэ ёһо алдажа болохогүй. Бүреэдэһэнэйнгээ хэмжүүрээр утаһаа бэлдээд, нэгэшье зангилаа хэнгүй, шүрбэһэ утаһаа таһалангүй, нара зүб оёжо эхилхэдээ, үреэлээ хэлэжэ, мүнгөө табижа байгаад оёхо ёһотой.


Хамһажа оёһон хүнжэл соомнай
Хүбүүд олоор түрэг лэ.
Хүргаа элээжэ оёһон хүнжэл соомнай
Хубитай басагад түрэг лэ.
Хониной арһан хүнжэл соомнай
Хурса үринэр түрэг лэ.
Хүнжэлдэ үдэхэ хүүгэдтнай
Хубитай заяатай байг лэ.
Ногоон (ягаан) торгон хүнжэл соомнай
Ноёд болохо хүбүүд түрэг,
Эреэн торгон хүнжэл соомнай
Эрхэ тангил басагад үдэг...

***

Шарбуунсаяа гамнангүй
Шаршаганатар хэгты.
Доллар, еврэ мартангүй
Дабхарлан байжа баригты!

***

Хүгшэн эжын оёһон
Хүбэн зөөлэн хүнжэл соо
Эрхытэндэ диилдэхэгүй
Эрын дээжэ хүбүүд түрэг!

Энэ ёһолол хүнжэлэй бүреэдэһэ оёжо эхилһэн эхэнэр эрхилнэ. Бүреэдэһээ оёжо дүүргээд, эрхилэгшэ эхэнэр утаһаа бусайдахаар бэшээр уяад, хабаадагша эхэнэрнүүдтэй хамта хүнжэлөө һэгсэржэ, һэжэржэ, энэ ёһололоо дүүргэнэ. Удхань юун болоноб гэхэдэ, бэри хүн хадамайнгаа уг залгуулха хүбүү басагадые түрэжэ, хадамайнгаа гал гуламтыень бадарааха гэһэн уялгатай.

Бүреэдэһээ оёходоо, утаһаа таһалангүй, зангилаа гаргангүй оёһоной удха болобол, хурса һонор бодолтой, уян зөөлэн сэдьхэлтэй, ажалша бүхэриг үхибүүдые түрэжэ, хүмүүжүүлжэ, утаһандал ута, гасаланда гайгүй, золтой жаргалтай, үнэр баян һуухыень уряалһан заншал.


Янжима ИВАХИНОВА


<< гэдэргээ гаршагсаашаа >>