Х. НАМСАРЕВ ЯМААН ТУХАЙ


Дарагар эбэртэ тэхэ

Буряад-монгол арад зон хуушан сагһаа нааша, илангаяа үгытэй ядуу хүнүүд, ямаа үдхэжэ, тэрээнэйнгээ аяга һүөөр, арһа нооһоор даб дээрэхи хэрэгээ бүтээжэ һуудаг байһан юм. Тиимэ дээрэһээ ямаан гээшэ үгытэй хүнүүдэй үдхэдэг үгытэй мал юм гэжэ баяд ноёд баһамжалан, элэг наадан болгодог байһан гэхэ. Ямаан хадаа хурдан шуран, һүбэлгэн бэрхэ дээрэһээ ямаршье сагта хоол тэжээлээр дутадаггүй, арга туха соогоо амидараад, хооллоод ябадаг мал юм. Тэрээнһээ гадна, үдэбэри ехэтэй, жэшээлбэл, жэл соогоо гурба түрэжэ болохо, түрэхэ бүхэндөө эхирлэжэ, хоёрһоо гурба хүрэтэр эшэгэ гаргадаг байха юм. Урданай үгытэй ядуу хүнүүд ямаан самса гэжэ оодон дэгэлтэй, ямаан гуталтай, эшэгэн малгайтай һэн. Тэдэнэй үхибүүдыньшье мүн лэ тиимээр хубсалдаг байгаа. Хэды тиимэ гэбэшье «ямаата хүн, басагата хүн айлаар багтахагүй» гэдэг арадай оньһон үгэ байдаг һэн. Ямаанай һүришэлдэг дээрэһээ гараһан үгэдэ басаган тухай үгэ нэмэһэниинь гомдолтой байха юм. Ямаа үдхэхэ гээшэ тэрэ сагта ашаг багатай байбашье, үгытэй ядуу хүнүүдэй арга тухада баһал зохилдоһон байдаг бэлэй.


Эрэ эмэгүй һахалтай ямаан,
Эшэхэ гайхахагүй аашалха лама.
Тогтохо торохогүй гүйхэ ямаан,
Тоосохо тоолохогүй харааха шабганса.
Ямаанай зан малай зангһаа ондоо,
Ламын зан хүнэй зангһаа ондоо, —

гэһэн арадай хуушан үгэ дээрэһээ бодоходо, лама, ямаан, шабганса гурбые ехэл шоо үзэдэг, шобто харадаг байһан ёһотой.


Арад зоной маллажа ерэһэн
Аса туруутай ямаан һүрэг
Эрэ эмэгүй һахалтай байдаг,
Эрэ эмэгүй эбэртэй байдаг.
Муу һайгүй мухаршье байдаг.
Һамбай ехэтэ тэхын бабанаан,
Һахал ехэтэ ямаанай маараан
Буряад-монгол булта нютагуудта
Адлихан хододоо дуулдажа байдаг.
Набшаһата ногооной һайханиие зулгаажа,

Намаата бургааһанай уяниие хибэжэ,
Налхита модоной залууе мүлжэжэ,
Хоол тэжээлээр хододоо элбэг,
Абари аашаар омог дорюун,
Аяг зангаар дээрэнхы дээгүүр,
Һүрхэйб гэһэн һүр харуулдаг,
Зоригтойб гэһэн зориг үзүүлдэг,
Габшагай бэрхээр дугысаха эдитэй,
Хабатай бэрхээр харайха эрдэмтэй,
"Эшэгэй" гэхэдэ байхые мэдэдэг,
"Тадь" гэхэдэ ябахые мэдэдэг,
"Шуу" гэхэдэ ерэхые мэдэдэг
Ямаан һүрэг гэдэгэй
Янза түхэлынь иимэ юм.

Энэ мэтээр ямаан һүрэгай аяг ааша, арга шадабари тухай айхабтар һонёор хэлсэдэг байһан юм. Саашадаа ямаан һүрэгэй үүлтэр болон үрэ үдэбэри тухай үсөөхан тэды үльгэрлэн хэлэбэл иимэ байна.


Дарагар эбэртэ тэхын хүбүүе
Далюу эбэртэ ямаан түрэбэ,
Эреэхэн хоёр эшэгэд шашхаба,
Эхэнь мааран хүхэнэн долёобо.
Эшэгэд хоюулан тэнжэн бодоно,
Дэлэн хүхыень дэхэн бэдэрнэ,
Оложо ядаад уурлан бархирна.
Уурагта хүхыень олобо хэбэртэй,
Урмашаһан янзаар һүүлээ хүдэлгэн,
Хүлхэр-хүлхэр хүхэжэ эхилбэ.
Хөөһэ буран садаба янзатай,
Эбһээлэн заадан, эхынгээ хажууда,
Хүзүүгээ нугалан, унтажа оробо.
Наартай дулаахан наран шараба,
Наадаха дэбхэрхэ дураа хүрэбэ.
Эреэхэн эшэгэд ээрэмшээн наадаба,
Эхэеэ тойрон тоомоо таһарнал.
Хоног үдэрэй ерэхэ бүри
Хододоо һонин аяг гаргана.
Хоёр шэхэеэ хойшонь шуугаад,
Сухалтай янзаар соройн бодожо,
Мүргэхэ нюдарха эди һурана,
Ганса һургааг дамжан ябаха
Габшагай солбон эрдэм һурана.
Баяртай байбал бабанадаг тэхэнэдэг,
Баһаха болбол турьядаг маажадаг,
Багтайхан байбал бархирдаг шашхадаг.
Эшэгэн байхадань эмнидэг заһадаг
Эртын ёһо гурим байдаг:
Эрыень заһажа һэрхэ табидаг,
Эрхимыень шэлэжэ тэхэ табидаг,
Эмыень эмнижэ эхэ табидаг.
Намарай сагаан хюруу эдижэ,
Түлгэ ямаан нэрэ абадаг,
Хоёр зуниие ходорон гарабал,
Эмэнь зуһаг, эрэнь шүлхэ,
Тэрээнһээ саашаа тэхэ, һэрхэ,
Эмэ сагаан эхэ ямаан
Эжэл һүрэгэй түрүү болодог.

"Информ-Полис" һониной гэрэл зураг



<< гэдэргээ гаршагсаашаа >>