АДУУНАЙ ЗАРИМ ҮБШЭ ЭДЭГЭЭХЭ АРГАНУУД

Гэрэл зураг: Наталья Уланова

Жилбэнтэхэ үбшэн. Мори унажа, эдлэжэ байхадаа, уяа һойлтыень тааруулаагүй һаа, шиигтэй хүлһэтэй байхадань, эмээлынь абаха, һалхинда сохюулха, шииг харбуулха, наршуулха гэхэ мэтэ мориёо хайра гамгүй эдэлхэдэ хабдар үдэжэ, арһа мяханай забһарай хии гүйжэ үрэбсэл (воспаление) бии болохые жилбэн гэжэ хэлэхэ.

Уһан жилбэн. Унаагай мори хабарай сагта эсэжэ ядартарнь, амараангүй эдэлээд, саһанай шара уһаар уһалха, саһа эдюулхэ, нороһон сантай үбһэ эдюулхэ, хүйтэн шиигтэй байхадань, хүлһыень һэбэрээнгүй, эмээлыень абахада, уһан жилбэн гээшэ тудаха.

Гэрэл зураг: Ван Сюэлинь

Жилбэнтэһэн морин бэлшэхэ, үбһэ тэжээл эдихэдээ муухан боложо, үнгэ зүһөө алдаха, гэдэһээ татажа, амилхын тоо олошоржо, эсэжэ тураха. Баһа хүлөө һольбон дохолжо, хэды хоноод, хүлэйнь үе хабдажа дохолхонь ехэдэхэ. Жилбэн хүдэрэхэ (осложнение) үедэ хамарһаань шэнгэн нюһан гоожожо, тархияа унжуулха. Мориной зоо нюрганда бүтүү хабдар гүйжэ, ябаандаа хахаржа, эдеэрэ, шэнгэн шүүһэн гарана.

Эмшэлгэ. Мориной зоо нюрганай хабдарынь хахараагүй байгаа һаань, тэрэ газарыень һая гаргаһан хониной нойтон арһа, годоор бүтүү хушажа, хэды хоног хүхүүлжэ хахалха.

Түүхэй талха уһанда зууража, зутан хээд, хүхүүлжэ болоно. Хахарһанай дараа эдеэрынь сэбэрлэжэ, үхэһэн мяхынь абажа хаяад, шархадань шэнэ тараг түрхихэ. Тархииень хушажа, үхэрэй яһа, өөхэн, шара тоһоор утаха.

Удаан хадагалһан үхэрэй борсоор шүлэ хэжэ уулгаха. Тарбаганай тоһон, баабгайн донид үгэжэ болоно. Хониной хуршаһан һүүлэй өөхые хошхоногоорынь хээд, яһа мяханай шүлэндэ будаа шанажа уулгана. Эмээлэй тохо шанажа, халуунаарнь тохожо, үбшэнгыень газаашань татаха. Дари уһатай холижо, томо халбагаар 1 грамм шудхажа уулгаха. Жамьянмядаг сэсэгэй ханда уулгана. Хонин, үнеэнэй бүлеэн һү 1 шанага уулгаад, унажа хүлэргөөд адуундань табиха.

Жилбэнтэһэн адууе намарай сагта һайн унажа, хэдэн хоног уяжа һойгоо һаа, һайн байха. Мориёо жилбэнтүүлхэгүй гээ һаа, унаад, һайн амараажа, хүлһыень хатаагаад, эмээлынь абажа байгаарай.

Тоһон жилбэн

Гэрэл зураг: Libor Zicha

Намарай тарган мори хүлһэтэй үедэнь хара шиигтэйдэ хүйтэн уһаар уһалһанһаа, мүн хурса наратай үдэр эмээлыень абаһанһаа боложо, тоһон жилбэн хүрэдэг. Энэ үбшэнэй шэнжэ тэмдэг уһан жилбэнтэй адли байдалаар үзэгдэдэг.

Жилбэнтэй адууһанай саби һуга, гэдэһэнэй шара үһэн унахагүй, таргалжа шадахагүй, шара үһэтэйгээ байха, зунай ехэ халуунда мундаа, гуя хонгонь хабадажа, соорожо нэбшэдэг. Зарим үедэ дохолхо.

Заһал: һая гаргаһан хониной нойтон арһаар хүхүүлхэ. Шэнэ гаргаһан тараг түрхихэ. Баһа хониной халуун һэбэһээр зоо нюрган, олон уулзахыень жэгнэхэ. Нэгэ аяга будаае даабуу бүдтэ орёожо, бүтүү шатаагаад, нүүрһыень нясалжа, нэгэ шанага хара сайтай холижо, шудхажа уулгана. Хүлынь хабдартай байгаа һаа, жэн табижа хүхүүлжэ, хахалжа абаха арга байха. Сагаан һархяагай (шампиньон) шүлэн, үнэһэнэй шүлтые мяханай шүлэнтэй холижо уулгаха. Суман модоной үртэһэн, зоргодохые томо халбагаар нэгые хоёр шанага уһанда хэжэ бусалгаад, хахад болотор шэргээжэ хүргөөд, шудхажа уулгана. Голой гү, худагай гү хүйтэн уһаар уһалха. Һүүлэй гол һудаһа, гуя, хаһа, хара зураанай һудаһа, бүгсын һудаһанай али нэгыень ханана. Тоһон жилбэнтэй адууһые зунай сагта унажа эдлэнгүй, намар болгожо, ехэ унажа, уяа хойлго хэдэг байна. Үхэрэй һү уулгаад, хүлһыень гарган уяна. Баабгайн домхи, тарбаган, шонын хатааһан хүлһэ амаарнь үгэнэ. Тарбаганай һүлһэ 1-2-ые, шонын һүлһэ нэгые, домхи ¼ -ые шанага уһанда хэжэ худхаад, 7 хоногой зайтайгаар уулгана.

Наран жилбэн

Халуун наранда бии болодог үбшэн. Шэнжэ тэмдэг, заһаха аргань тоһон жилбэнтэй адли.

Эмшэлгэнь: Шара будаагай (пшено) шүүһэ, мяханай шүлэн, ямаанай һэбһэнэй шэнгэниие шудхажа үгэхэ. Халаахайн гурбан үе ургаһан эшые һүүдэр газар хатаагаад, 1:10 хубитай тааруулжа, 1-2 шанагые хоног соо нэгэ удаа уулгана.

Сээжэеэ абаһан мориндо иимэ заһал хэжэ болоно. Газарай хүрэхэ үедэ сээжэ, дала, хүхэ мяхыень хүйтэн уһаар шабажа, шабшажа, нэгэ хоног дааруулжа шэшэрүүлхэдэ, гэмынь үгы болохо. Гэмынь үгы болоогүй һаа, хүхэ мяхыень хадхаха. Далыень хадхажа, хии оруулха. Булгалганай үеын ара, далын хүхэ мяханай забһар ханажа, шуһа абана. Ха болон далын хара хуян хадхана. Жэл гаран унажа эдлээгүй һаа һайн байха.


Ж. Самбуу


<< гэдэргээгаршагсаашаа >>