МОРИН ТУХАЙ ДОМОГ ҮГЭ

Хуланһаа хурдан хүлэг морин

Энэ хурдан хүлэг морин 130 жэлэй урда тээ байһан бололтой. Монголдо мүнөөнэй Дорнод гэжэ аймагта байһан Жаргал гэжэ нэрэтэй хүндэ шонон хүхэ нэрэтэй хурдан хүлэг байба. Тэрэ морин бодоо шэхэтэй, хэрвээ үндэртэй, һалтаа үргэн, шэнгэн дэлэһэ, һүүлтэй сайбар хүхэ морин байба. Энэ мориной эзэн Арав Жаргаланта гэжэ газарта амидаран һуужа байһан ба тэрэ газарта Жаргалай худаг гэжэ нэрэтэй һайн уһатай худаг одоошье байдаг. Тэрэ худагые Жаргал малтажа гаргаһан гэгшэ. Жаргал шонон хүхэ мориёо унаад шэрүүн ябахадаа, эмээл дээрээ дүрөөгөө һольбуулжа табяад, өөрөө хахад бодоо байратай зогсоод гүйлгэдэг байһан ушар “бодоо Жаргал” гэжэ хошон нэрэ абаһан байна. Энэ гайхалтай хүлэг һугадаа гуурһатай байһан тула хоёр һугынь нүхөөр һалхи оруулха гэжэ Жаргал дүрөөгөө багашаг шуудаг байһан гэхэ. Гуураһатай морин хоёр һугадаа эрьюулгэ үһэтэй, һугань ото нойтон байдаг. Үбэлэй сагта сантай байдаг ба шэрүүн дабхиха үедэ уур санал бууяжа байдаг байһан гэхэ. Жаргал үбэлэйнгээ эдишэ хэхэдээ, говь руу гүйлгэжэ ошоод, хуланай һүрэг асаржа хоноод, тарганииень түхеэрдэг байһан гэлсэдэг. Алаһан хуланайнь туурай һая болотор, зарим айл зоной гэртэ байдаг байһан гэлсэнэ.

Һайбар халтарай домог

Хан Хөөхэй гэжэ нютагта үншэн хүбүүн Цолмоной сагаагша гүүнһээнь эрэ хээрэ унаган боосоогоороо түрэжэ, нютагай хүн зон гайхан бэшэржэ “жиирэй морин бэшэ, морин эрдэни түрэбэ” гэжэ ярилдаба. Энэ хүлэг мориёо Һайбар халтар гэжэ нэрэлбэ. Дааган сагһаань уяжа, нааданда урилдуулжа ото түрүү байрада ерэдэг байба ха. Нэгэ ехэ наадамда түрүүлхэдэнь, тэрэ нютагай захирагша Да ноён морииень буляажа абаба. Да ноён энэ хурдан хүлэг унажа, ан, аба хэжэ ябахадаа, хээлитэй буга һогоо намнажа алахадань, үншэн тугалынь үлэбэ. Да ноён тэрэ тугалые гэртээ асаржа тэжээбэ. Тугал томо боложо байтараа, ноёной табан наһатай басагыень мүргэжэ, эбэртээ үлгөөд, ой руу тэрьедэжэ ябашаба. Да ноёной албатанар зуун морёоршье намнаад хүсэбэгүй. Гансал һайбар халтар морин хүсэжэ ошоод, тэрэ бугые дайража унагааба. Дүү басагыень абарһан хурдан хүлэг мориёо магтажа, Да ноёной 18 наһатай хүбүүн Лубсандондов иимэ дуу гаргаба.


Өөдэ газар

Үлэн халзан бугые

Намналтагүй дайрадаг

Шухама шанга гэшхэдэлтэ

Һайбар халтар моримни

Уруу газар

Улаан сээжэтэй бугые

Намналтагүй дайрадаг

Шухам шанга гэшхэдэлтэ

Һайбар халтар морин –


гэһэн дуун Хөөхэй нютагаар һалхинһаа хурдан тараба ха. Цолмон хүбүүн хүдэр томо эрэ боложо, Һайбар халтар мориёо эрьюулжэ абахаяа ерэжэ ябана гэжэ Да ноён дуулаад, тэрэ морииень хитадай газарай наймаашанда үндэр сэнтэйгээр худалдажархиба.

Гурбан жэлэй хойно һайбар халтар морин түмэр шүдэр зүүнхэй, дүрбэн туруугаа мулта гүйжэ, нютагтаа ерэжэ үхэхыень хараһан зон, нулимсаа гарган уярбад. Хүлэг моринойгоо молор толгойень Цолмон хүбүүн оложо абаад, Хан Хүүхэй уулын оройдо залажа табиһан байна. Он сагай ошобошье, Һайбар халтарыень хүн зон мартангүй ябаһаар, 1962 ондо тэрэ нютагта энэ мориной томо һайхан хүшөө бодхоогдоһон байна.

Хурдан хээрын домог

Тээ нэгэ жэл Монголдо манжиин хаан ерэхэ һураг гаража тэрээндэ зорюулан, долоон хушуу даншиг наадан гэжэ ехэ баяр наадан зохёогдохоор зарлагдажа, олон түмэн зон ехээр бэлэдхэл хэбэ. Манжиин хаанда тала заһажа, мориной урилдаанда манжиин хаанай мориие түрүүлүүлхэ гэжэ монгол ноёд ярилдаһан байна. Монголой эрын гурбан нааданай нэгэ болохо мориной урилдаанай түрүүшын байрые нюусаар хэлсэн, манжиин хаанай мориндо үгэхэ гэжэ байхадань, арад зон дураа ехэ гутажа байба. Мори һайн мэдэдэг нэгэ түшэмэл манжиин хаанай моринһоо үлүү хурдан хүлэг мори олохо гэжэ бүхы Монгол ороноор ябаба. Нэгэ үдэр хүдөө хониёо адуулжа ябаһан үбгэнтэй тааралдаба. Тэрэ үбгэнэй унаһан морин хурдан адуунай бүхы шэнжэ багтааһан морин гэжэ шэнжэбэ. Тэрэ үбгэндэ ушараа хэлэжэ, морииень худалдажа абахам гэбэ. Үбгэн хэлэбэ:

— Би баян айлай хони мал адуулдаг ядуу хүн бэшэб. Энэ минии морин бэшэ. Манай эзэн хониной мори үгэдэг. Түрүүшын морин хүгшэржэ үхөө һэн. Теэд хүн амитанай голоһон энэ мориие намда үгөө һэн. Та эзэнтэй уулзажа яригты гэбэ.

Эзэнтэйнь уулзажа ушараа хэлэхэдэнь:

– Минии мянга түмэн адуун сооһоо хамагай муу, эсэжэ ядарһан энэ мориёо хэн хурдан гэхэб. Би энэ мориёо наймаалхаһаа байха мииншье үгэхэеэ эшэжэ байнаб гэбэ.

Түшэмэл эзэнэй урда мүнгөө табяад:

– Энэ мүнгэн эзэн танда үлзы болог, хээр морин уяаша намда хурдан болог – гээд хээр морииень хүтэлэн, нютагаа бусаба.

Гэртээ бусажа ерээд, хүн амитанда харуулхадань, юун муу мори асараа гээшэбши, иимэ морин яажа түрүү абаха гэжэ һанаабши, – гэлсэн хүн зон наада бариба.

Тэрэ түшэмэл хүнэй үгэдэ гомдонгүй, өөрөө мориёо уяжа, урилдаанда бэлэдхэжэ эхилбэ. Мориёо бараан үнгэтэй даабуугаар бүтүү нэмэрижэ, уһа, эдишыень тааруулжа, һойжо гараба.

Нааданшье эхилхэ боложо, бүхэ мориной уяашад хурдан хүлэгүүдээ асарба. Мори шэнжэжэ, хаража байһан олон сооһоо бүхэтэр нюргатай нэгэ үбгэн морииень хараад хэлэнэ:

– Танай мориншье аргагүйл хурдан морин байна. Тиигээшье һаа энэ нааданай түрүү байра танай морин абажа шадахагүй байна. Манжиин хаанай мориной һарабша соо байгаа хурдан боро морин “улаан хүлтэниие урдаа оруулахагүй” морин байна даа. Тэрэл мориной удаада ерэхэ байха – гэхэдэнь, уяаша түшэмэл:

– Үгы, тиигээд монгол зон бидэ хараһаар байжа, хариин манжада моринойнгоо түрүү алдаха зон гүбди? Минии хээр морин тэрэ мориной урда орохо аргагүй гү? – гэбэ.

– Манжийн хаанай морин нэгэл һула талатай гэжэ шэнжээби. Нэгэ удаагай бэлэдхэл урилдаанда олон зон шууяжа, хүүгэдэй хашхаралдахада, шэхэниинь һортолзоод, мяханиинь шэшэржэ, ехэ айжа байгаа һэн. Тэрэ үреэ, дааган байха сагтаа худаг, уһанда унаһан байха гэжэ һанааб, – гэбэ.

Иигээд лэ наадан эхилжэ, моридой гараха болоходонь, һүбэлгэн ухаантай мори унагша хүбүүндээ:

– Зай, хүбүүмни, манжиин хаанай хурдан боро моринһоо бү үлөөрэй. Суг ябаарай. Мори бариха газар ойротоод, хүн олонтой газар ерэхэдээ, байдаг шадалаараа хашхараарай, – гэжэ захиба.

Манжиин хаанай боро морин, түшэмэлэй хээрэ морин хоёр гараһан сагһаа ондоо моридһоо холо таһаржа, урда хойноо оролсожо ябаһаар, баряанай газар ерэхэдээ, хээр мориной хүбүүн ехэ шангаар хоёр хашхархадань, боро морин үлэжэ, хээр морин һуга һүрэн түрүүлбэ. Иигэжэ хониной хээр гэжэ нэрэтэй морин энэ ехэ нааданда түрүүлһэнһээ хойшо “Даахи соо морин байха, даха соо эрэ хүн байха” гэжэ ярилдадаг болоһон гэхэ.

Буган халюунай һүүлшын урилдаан

Олон жэл баяр наадамда түрүүлжэ түмэн олониие баясуулжа байһан сууда гараһан хүлэг болохо буган халюун морин хорвоогой жамаар хүгшэржэ, хурдан шадалынь буураһан байна.

1897 оной даншиг нааданда уяжа урилдуулха моридые адуун һүрэг сооһоо шэлэжэ абаад, уяха газараа абаашаба. Хүгшэржэ, 35 наһа хүрэһэн буган халюуниие хэнш тоожо барибагүй. Гэбэшье олон жэл уюуулжа урилдажа һураһан Буган халюун мори уядаг газар өөрөө шогшожо ерээд зогсобо. Уяанай моридые хүлһэлэн урилдуулха, хүгшэн халюун дахажа урилдан, өөрынгөө зоргоороо гүйдэг байба ха. Уяагшад энэ байдалые мэдэжэ хараад, хайрлажа нюдэнэйнгээ нулимса гаргадаг байба. Буган халюуниие олон жэл уяжа байһан үбгэн уяаша Дэчинжүрмэд тэсэжэ шадангүй хажуудань ошоод, хаража, шэнжэжэ байһанаа урилдуулхаар шиидэбэ.

Даншиг наадан эхилжэ, мориной урилдаа хэхэ гэжэ гараанай газар руу морид ошобо. Моридой гараанһаа нэгэ зэргэ хүдэлхэдэ, хүгшэн халюун морин олон моридой тооһондо дарагдан ябаба. Залуу сагтаа хэзээшье иигэжэ моридой тооһондо булагдажа ябаагүй бэлэйл. “Уулые саһан дараха, эрые наһан дараха” гээшэ энэ байгаа. Гэбэшье Буган халюун тээ дундахануур ябаһанаа, бага багаар урагшаа ахижа ябаһаар, баряанда орожо ерэхэдээ, айрагай таба соо багтаба. Энэ үедэ Буган халюун морин үнгэ жүһэ орожо залуу байдалдаа дахин ороһон шэнги харагдажа байһан гэжэ хэлсэдэг һэн.


Дамдинай Цэдэнжав багша буряадшалба


<< гэдэргээгаршагсаашаа >>