МОРИНОЙ ТОНОГ ЗЭМСЭГ


Зураг: Цыренжап Сампилов

Эхэнэрэй эмээл. Үгытэйшье, баяншье айл бүхэн басагандаа эмээл түхеэрдэг һэн. Һамгадай эмээл гээшэ юрын эмээлдэ орходоо һураггүй ехэ байгаа. Юрын эмээлэй бүүргэнүүдэй хоорондо 30-аад сантиметр зайтай байхадань, һамган эмээлэй бүүргэнүүдэй хоорондо 50-яад сантиметр зайтай байдаг һэн. Яахадаа тиимэ байгааб гэхэдэ, гэдэһэ ехэтэй болохо үеынь хараада абалсадаг байгаа. Нарайлха дүтэлһэн һамгадшье хазаар мори унаад ябагша һэн.

Эмээлэй модые тусгаар эмээлшэ дархан хэдэг байгаа. Эмээл хоёр хабтаһатай. Тэрэнь мориной нюрганай хоёр тээнь хоноолдоод байха гэһэн, арбаад сантиметр үргэнтэй хабтагархан хуһан хабтагайнууд. Эдэниие холбоһон хоёр бүүргэнүүд — урда бүүргэнь сэхэшэг, хойтонь хойшоо милад гэһэн байха. Бүүргэнүүдэй оройгоор бүгтэрүүлээд хадаһан бүгэжэ (зурууд түмэр) дээрэ саарһан шэнги болотор дабтаһан мүнгэ тохожо хэдэг юм. Мүнгэниинь һиилүүртэй байха. Урда бүүргын нюур, хойто бүүргын ара тала хоёрые үргэлжэ мүнгөөр хушадаг байгаа. Тэрэ мүнгэн дээрэнь юбуу, шүрэ һуулгадаг һэн. Эдэ мүнгэнүүдынь малаабша гэжэ нэрэтэй юм. Бүүргэнүүдэй хоорондо хүнэй һууха газарые хара хилэнгээр бүридэг. Хилэнгэйнь доро нимгэн һэеы мэтэ юумэ баряад шэрэжэрхидэг һэн. Тэрээн дээрэ хүнэй һуухада зөөлэн байхын тула маюуза хададаг юм. Энэнь хадаа хоёр бүүргын хоорондо байхаар хэмжүүртэй, мүн хилэнгээр бүриһэн һэеы дэрэ юм. Үшөө энээн дээрэ тоходог, мүнгэн табуудые, юбуунуудые һуулгаһан, доронь ондоо бүд баряад шэрэжэрхиһэн хара хилэн байха.


Гэрэл зураг: Дугар Гармаев

Урда бүүргын урда тээ, хойто бүүргын ара тээ хабтаһануудые үрэмдэжэ нүхэлөөд, тэрэ нүхэнүүд дээрэ мүнгэлһэн хабтагархан түмэрнүүдые хададаг юм. Тэдэнь баабар гэжэ нэрэтэй. Хойто бүүргын ара тээ хоёр хабтаһануудта хоёр-хоёр нүхэнүүд, тэдээн бүринь баабар — хамта дүрбэн баабар байха. Эдэ нүхэнүүдэй заримандань (урда тээхидэнь) ганзага оруулдаг һэн. Бүдүүн гүрэмэл хара утаһаар ганзага хэдэг байгаа. Тэдэнь дүрөөбшэһөө доогуур һанжажа ябадаг юм. Үзүүртээ сасагтай, сасаг соонь бүлбэнүүр һуулгаһан тула мориной хатарха, жороолходо, тэдэнь жэнгинэжэ ябадаг бэлэй. Тэдэ ганзагануудай хажуугаар үшөө хабтагар булгайр ганзага байха. Хабтаһануудай эгээл хойто нүхэнүүдтэ түмэр сахариг оруулаатай байдаг. Тэдээнһээ хударга зүүдэг юм.

Хабтаһануудай дээдэ талада дэбһэнүүд хадагдаха. Дэбһые баһал һэеы дээрэ хара хилэн барижа шэрээд, захаарнь зубшуулжа, гурбан үнгын бүд зурылгажа оёод, тэрээн дээрээ сэсэгэй маягтайгаар хэдэн газар һубарюулан, юбуу хадажа хэдэг байгаа. Дэбһын эгээл тэгэн дунда бүри ехэ түхэреэн зураг болгон юбуу хададаг. Энэнь тууга гэжэ нэрэтэй һэн. Дэбһэн гээшэ доошоошье, хажуу тээшээшье хорёод гаран сантиметр хэмжүүртэй аад, доодо хажуунь дээдэхидээ орходоо бага зэргэ үргэн байдаг юм.

Хабтаһануудай тэгэн дундаһаа, дэбһэн дороһоо арһан гү, али булгайр ооһор оруулжа, дүрөөнүүдые шагтагалдаг. Дүрөөнь түмэр аад, дээгүүрнь сагаан зай гүйлгэжэ, угалза, түмэн жаргалан мэтые татаһан байдаг юм. Хожомой үедэ сад дүрөө шудхажа хэдэг болоо һэн.


Эмээл

Эмээлэй доодо тээнь мориной нюрган дээгүүр бүгтэрһэн дүрөөбшэ гэжэ байха. Энэ болбол мориной гэдэһэнэй дүрөөдэ үрэгдэхэгүйн тула хэгдэдэг байгаа. Дүрөөбшые баһал ямар бэ даа зузаан бүд дээрэ хара хилэн барижа шэрээд хэдэг һэн. Тойроод хүбөөгэйнь досоо талаар мүн дэбһэдэ адли гурба, дүрбэн үе үнгэ ондоотой зурууд бүд халаад, тэрээн дээгүүрээ баһа дэбһынхидэ адляар юбуунуудаар шэмэглэдэг юм. Иимэ дүрөөбшые хижим гэжэ нэрлэдэг байгаа. Хожомой үедэ дэбһэн дүрөөбшын арые булгайраар бүридэг болоо һэн. Захаарнь үнгын бүдөөр хүбөө хэдэггүй, харин гурбан хурга тухай зурагар булгайр дүрөөбшынгөө захаар зубшуулан барижа, дээгүүрнь жэрытэр тоборюулга хададаг һэн. Тоборюулга гээшэнь хара гү, али сагаан туулгаар хэһэн аад, монсогорхон тархитай богонихон хадааһан юм. Дүрөөбшын энэ хүбөө можо гэжэ нэрэтэй.

Эмээлээ тохохын урда тээ моринойнгоо нюрганда тохом тоходог ааб даа. Шэнэхэн сагаан һэеыгээр хэһэн тохомынь тойруулаад ямар бэ даа үнгын бүдөөр хүбөөлһэн байдаг. Улам, жэрэмынь юрын лэ һураар хэдэг һэн.

Иимээр эмээл түхеэрхэдэ, ехэ үнэтэй сэнтэй болодог байгаа.

Бүһэтэнэй эмээл. Бүһэтэй хүн эхэнэрэйхидэ адли гоё, үнэтэй сэнтэй эмээл болон мориной бэшэ тоног зэмсэг түхеэрдэггүй һэн. Бүри урда сагта холын аянда, аба хайдагта гарахадаа, хударга хэдэг байгаа юм. Хожомынь, 20-дохи зуун жэлэй гарахада, хударга зүүхэ хүн харагдахаяа болёо бэлэй.

Эмээлэйнь гоёолто гэхэдэ, мүнгэ гүйлгэжэ шараһан түмэр бүгэжэтэй, ганзагатай байгаа. Дэбһэнүүдынь тойруулжа хоёр үе туулган тоборюулга, хоорондохи зай соонь һубарюулжа хэдэн табууд хэгдэдэг һэн. Дүрөөбшэнь гоёолтогүй юрын булгайр байгаа юм. Эрэ хүнэй эмээлэй дүрөөбшые бүри урда сагта гүльми гэжэ нэрлэдэг байһан юм гэгшэ.


Эмээл. Гэрэл зураг: Батчука

1910 гаран оноор залуушуул ута хулһан ташуураар гоёдог болоо һэн.

Хазаар. Юрын хазаар эхэнэрэй гоёлой хазаар хоёр ондоо байгаа. Юрын хазаар юрын лэ һураар хэһэн зайдаһан бүтүү, ута жолоотой байһан юм. Эхэнэрэй гоёлой хазаар гээшэнь тад ондоо һэн. Мориной тархида нэн түрүүн ногто, тиигээд хазаар угладаг байгаа юм. Ногтонь юрын лэ һураар зайдаһан, ганса ута жолоотой, хазаарынь хабтагар һураар хэһэн, ута жолоогүй, гансал бүтүү жолоотой байгаа. Булгайрай бии болоходо, булгайраар хэдэг болоо бэлэй. Хоёр хурга тухай хабтагар булгайр дээрэ һубарюулаад, мүнгэн гү, али мүнгэлһэн табуудые хадажа хэдэг һэн. Тэрэ табуудынь хажа гэжэ нэрэтэй юм.

Хүмэлдэргэ, хударга. Эмээлэй хойшоо орохогүйн тула хүмэлдэргэ, урагшаа орохогүйн тула хударга зүүдэг байгаа. Анхан сагта, холын аянда ябадаг байхада, иимэ юумэн шухала хэрэгтэй байжа болоо. Хожомынь хэрэгтэй бэшэшье һаань, мориной шэмэг болгон зүүдэг байгаа хаш даа. Эдэниие хазаарайхида адли хабтагар булгайр дээрэ хажануудые һуулгажа хэдэг һэн. Хүмэлдэргые мориной оморюун доогуур оруулаад, хүзүүнэйнь хоёр тээгүүр хойшонь татажа, эмээлэй урда бүүргэдэ угладаг байгаа. Хударгые эмээлэй хабтаһанай тон хойто нүхэндэ оруулһан сахаригһаа шагтагалаад, мориной һүүл доогуур оруулжа зүүдэг һэн.

Хазаар, хударгашье, эмээл, хүмэлдэргэшье олон килограмм түмэрөөр хэдэг байһан тула мориндо айхабтар хүндэ байһан юм.


Лодон ЛИНХОВОИН


<< гэдэргээгаршагсаашаа >>