ХУН ШУБУУН

Хун шубууе һайхашаахагүй хүн гэжэ байдаггүй. Үнэхөөрөөл һайхан шубуун даа. Тиимэһээл энэ шубуун тухай һайн һайхан үльгэрнүүдые зохёоһон байдаг. Жэшээ болгон, хори угай буряадуудай үльгэр дурдая.

Эртэ урда сагта Хоридой гэжэ нэрэтэй нэгэ залуу хүн Байгал далайн эрьеэр агнажа ябаба. Халуун дулаан эхилжэ, хамаг юумэн һалбаржа байһан һайхан саг байгаа. Огторгой тулама гэхээр үндэр модонууд ногоон набшаһаар хушаатай. Оёороорнь сэсэглэшэһэн улаан таша тэрэнги. Хоридойн ябажа ябатар, гэнтэ шубуудай ганганалдаһан ирагуу абяан дуулдаба. Хараашалһаар байтарынь үүлэгүй сэнхир хүхэ тэнгэридэ бүлэг саб сагаан шубуун ниидэжэ ябатараа Байгалай эрьедэ буухаар хэбэртэй доошолбо. Хоридой бүтүү тэрэнгиин саана хоргодоод һуушаба. Шубууд далайн эрьедэ һууба. Тиигээд арһаяа хуу татажа, залуухан дангинанууд болоод, далай руу шаг шууяа татан, гүйлдэжэ орошоо гээшэ бэлэй. Хоридой хүбүүн иимэ жэгтэй, ухаан зүүдэндэ ороогүй юумэ хаража гайхаба. Басагад уһанда ойможо, шууяна, энеэлдэнэ.

Хоридой хүбүүн яагаа һайхан хүүгэнүүд гээшэб, нэгэнэйнь арһа нюугаад үзэхэм гэжэ һанаха мүртөө һэмээхэн мүлхижэ ошоод, нэгэ арһа асаржа, хажуудаа табяад һууба. Хүүгэнүүд уһанда зоргоороо оймобо. Тэдэнэр эрье дээрэ гүйлдэжэ гараад, арһаяа абажа үмдэхэдөө, һөөргөө хун шубууд болошобо. Нэгэ басаганиинь арһаяа оложо ядан, иишэ тиишээ мэгдэн гүйнэ. Энэ үедэ Хоридой хүбүүнэй хоргодоһон газарһаа гаража ерэхэдэнь, хун шубууд ниидэн дэгдэшэбэ. Нэгэниинь гансаараа үлэшоод, Хоридойе харахалаараа, уһа руугаа гүйжэ орошобо. Хоридой хүбүүн иигэжэ хэлэбэ: «Гарыш даа наашаа, дангинахамни, би шамайе элиглэхэ элдэблэхэгүйб. Һайн арадай хүбүүнби, томоотой эсэгын үриби. Хоюулаа танилсажа, хуби заяагаа холбоходомнай яаха юм?» Басаганай харахада, шиираг дундаа ябаһан, сэбэр улаан шарайтай, сэхэ хурса харасатай, эрын эрхим байлтай хүбүүн урдань байба.

Басаган уһанһаа гаража, Хоридой хүбүүнтэй хүтэрэлдөөд, бүмбэгэр сагаан гэртэнь ошожо, эзэн болон оробо. Һамганиинь боложо ажаһууба. Хэдэн арбаад жэлдэ хэтын жаргал эдлэжэ һуубад. Хун шубуун-хатаниинь Хоридой мэргэн нүхэртөө арбан нэгэн хүбүү гаргажа үгөө. Тэдэнь иимэ нэрэнүүдтэй һэн: Галзууд, Харгана, Хуасай, Хүбдүүд, Батанай, Шарайд, Бодонгууд, Худай, Гушад, Сагаан, Халбин. Хори угай зон эдэ 11 хүбүүдһээ гараһан гэлэйбди гэхэ юм. Иимэһээ энэ угай хүн зон хун шубуун гээшэ эхэмнай юм гэдэг. Тэрэниие һайханаар һанадаг. Хун шубуунай абяа дуулахадаа хүгшэд газаа гаража, дээшэнь һү сасагша бэлэй. Хүн гээшэ аад, шубуунһаа түрэхэ гэжэ яаха һэм даа. Теэд юундэ иимэ домог гараһан юм? Хун гээшэ үлэмжэ һайхан шубуун хадань тиимээр домог зохёогоо бэшэ юм аа гү гэжэ һанахаар. Ондоошье арадууд иимэ удхатай домогуудтай гэдэг.

Ород арадта хун шубуунай дуун гэһэн бултанда мэдээжэ үгэ бии. Эрэ эмэ хоёр хун шубуун хоорондоо яашагүй ехэ эбтэй, хоюулаа һалашагүй инаглан ябадаг. Хэрбэеэ нэгэнэйнгээ үхэшоо һаа, нүгөөдэнь айхабтар уйдхартайгаар абяа гаран, үүлэн тээшэ дэгдээд, тэндэһээ шэдэһэн шулуун мэтээр халин унажа, үхэдэг юм гэдэг. Хани нүхэртөө үнэн сэхэ байхын һүлдэ мэтээр энэнь үзэгдэжэ, хүнүүд хун шубуунай дуун гэлсэдэг ааб даа.

Нэгэ ангуушан иимэ ушар хөөрэһэн юм. Май һарын нэгэ үглөөгүүр нара гаража байха үедэ тэрэнэй Байгал далайн эрьеэр ябатар, тээ холо, үглөөнэй манан соо хоёр саб сагаан амитад уһан дээрэ бэе бэедээ нэгэ дүтэлжэ, нэгэ холодожо, үльгэр түүхэдэ хэлэгдэдэг ямар бэ даа үзэсхэлэнтэ һайхан хатар наада хэжэ байна гэжэ һанахаар байба. Хараһаар байтарынь, тэдэнэр дүтэлхэдөө хун шубууд болошобо. Нуурай тэгэндэ хүрэхэлөөрөө эрэнь тархияа дээрэ үргэжэ, ханхинаса дуулан, дээшэхэнээ гараад, ялагар сагаан далияа һэбижэ, уһа сагаалхитар сэсэргэжэ байгаад, эмэ хун шубуугаа тойрохо юм. Наранай гарахада, хамаг шубууд жииялдажа эхилһэн аад, хун шубуунай дуугаа дуулахада бултадаа жэн балай болошобо. Эрэ хун нилээд удаан дуугаа дуулан эрьелдэһэнэй һүүлээр уһан дээрэ һууба. Нүгөөдэнь хажуудань ерээд, ехэ энхэргэнээр тархиинь үдэ заһана хэбэртэй. Тэндээ тэдэнэр тиигэжэ һууд гээд, аалихан дэгдэжэ, саашаа далда орошобо. Байгалай уһан дэлхэй дээрэ үзэгдөөгүй гэхээр арюун тунгалаг юм. Энэ уһан соо тэдэнэр бэеэ угаажа байгаа ха юм. Ямар арюухан шубууд гээшэб?!


Лодон ЛИНХОВОИН


<< гэдэргээ гаршаг саашаа >>