АНГУУДАЙ ҮБЭЛЭЙ АМИДАРАЛ


Шононууд

Үбэлэй дунда һара – янгинама хүйтэн январь тухай «наран зун тээшээ, үбэл хүйтэн тээшээ» гэжэ ород зон дэмы хэлсэдэггүй. Үнэхөөрөөшье, энэ үедэ үдэр «борбилоогой алхамаар» нэмэжэ, хүйтэн улам шангададаг гээшэ. Январь һарада зарим үдэшэ, үглөөниинь 35-40 градус хүйтэн болодог, заримдаа бүришье ехээр хүйтэрдэг. Һарын һүүлээр Байгал далай мүльһэн хуягаар хушагдажа захалдаг.

Хээрэ амидардаг зэрлиг ангууд, шубуудта үбэл эгээл бэрхэтэй хаһань гээшэ. Шубууд энэ үедэ дааража, хоолоор дуталдажа ядардаг. Хүхэ буха, шиисгалдай, шаазгай, турлаагууд айлай газаагуур үбдэл-сүбдэл түүжэ амидардаг. Тиихэдэ һойр, хура, хүдүүнүүд хуһанай буурсаг суглуулжа хооллодог. Тэдэнэр һүниндөө гүнзэгы саһан доро хорожо хонодог.


Элбэнхэ
Юуб гэхэдэ, тэндэнь нэхы хүнжэл доро ороһондол адли һалхигүй, бүтүү дулаан байдаг ха юм.

Ой соо үбдэгсөө саһан. Хон-жэн, агаар тунгалаг. Нарһанай һаглагар мүшэр дээрэ тогтошоһон саһан элдэб ангуудай дүрсэнүүд мэтээр холоһоо үзэгдэнэ. Түгсэг дээрэ суглараад обойшоһон саһан томо сагаан hархяаг шэнгеэр харагдана.

Мүнөө үедэ һалхи шуурганда туугдаһан туруута ангууд үндэр газарһаа саһа багатай бэлшээридэ буунхай. Гүрөөһэд сабшалан, таряалан шадар, ойн соорхой, хадын майлануудта гаража бэлшэнэ. Үдэртөө буртаг шэдхэ соо хороно. Урда хүлнүүдээрээ саhа газарта хүрэтэр этэржэ хэбтээд, хибэдэhэеэ хибэжэ амардаг. Гуранай яһан эбэр үни хада унанхай. Январиин һүүлээр шэнэ шуһан эбэрынь ургажа эхилдэг юм.Бодон гахайнууд hамарай унаhан борбоосгойнуудые бэдэржэ, хушатай хадануудта байрлана. Хүйтэнэй үедэ гахайнууд олоороо сугларжа, модоной мүшэр, хуурай хагда, набшаһаар нобшо бэлдэжэ, хамтадаа обоорон хонодог. Ороонойнгоо үедэ хадаралдажа, тамираа алдаһан азарга гахайнууд һүрэгһөө амяарлан хоолложо, шадал тэнхээгээ заhана.


Янгир – хадын ямаан

Буганууд эдеэ хоол баянтай газар бэдэржэ, түймэртэ дүрэһэн хохюуртай хүндынүүдтэ байрлана. Тэдэнэр айхабтар һэргэг, һонор һэн тула аюулай дүтэлхые холоһоо хараха гэжэ хадын оройдо гараад, тэндэ үдэртөө хэбтэжэ амардаг. Бугын яһан эбэр март һарын тэнгээр унажа эхилдэг юм.

Хандагайнууд уляаһанай шэдхэ соо, ехэнхи ушарта гол горхоной эхиндэ үбэлжэнэ. Хара тураг үбэлдөө бургааһанай үзүүр, уляаһанай жэжэ мүшэр эдинэ. Ута шасатай хадаа гүнзэгы саhанда тогтонгүй, дуратай газартаа хүрэжэ бэлшэнэ. Тэдэнэй хүрзэ шэнги хабтагар эбэр үбэлэй дунда һарада - январь соо унадаг.

Эшээндэ ородог амитад: баабгай, доргон, тарбаган, заряа, зумбараа болон жэрхинyyд нүхэн соогоо хуурай набшаhа намаа бамбайтар суглуулжа дэбдеэд, үбэлые унтажа үнгэргэдэг.

Таряалан, сабшалан дээгүүр бүдүүн хүзүүнэй мүрнүүд олоор дайралдаха.


Сагаан баабгай
Энэ арьяатан нэгэ һүниин туршада хэдэн арбаад километрэй зайда гүйжэ, агнаха шадалтай. Бүдүүн хүзүүн хадаа хүдөө ажахыда туһатай амитадай нэгэниинь болоно. Энэ мяхаша арьяатан нэгэ жэлэй туршада хэдэн зуугаад хулгана, зумбараануудые хюдадаг юм. Жэшээлхэдэ, үбэлдөө бүдүүн хүзүүн эшээндээ хэбтэһэн зумбараануудай нүхэ сүмэ малтажа ороод, байрлагшадые дууһан барижа эдидэг. Садхалан ябаа һаа, хулгана, зумбараануудые барижа, нүхэн соо суглуулан нөөсэлдэг. Нэгэ зумбараагай зундаа 16 килограмм шэлэмэл һайн шанартай орооһо эдидэгынь үнинэй мэдээжэ ааб даа. Иигэжэ нэгэ бүдүүн хүзүүн хэдэн зуугаад килограмм орооһо нэгэ жэлэй туршада аршална гэбэл, алдуу болохогүй.

Сагаан үен

Шара үнэгэн ой соогуур шандага, хүдүүнүүдые, сабшалан, таряанай газар дээгүүр хулгана, торхируунуудые агнана. Иигэжэ ябатараа, үнэгэн урьхада орожо, хабхаанда хабшуулдажа, ангуушадай үнэтэй олзо болошодог.

Энэ үедэ ангуудай нэхы нэмэргэ үдхэн, ута нооһотой болонхой. Елэн харахан арһатай булган хоол бэдэржэ, нүхэнһөө холуур бүхэли һүниндөө зайгуултана. Энэ габшагай шуран арьяатан шандага, хэрмэ, хулгана болон саһан доро хоноһон хура, һойрнуудые шадамараар барижа эдинэ. Хабаргыншье дайралдаа hаа, шэлэ дээрэнь hүрэн буугаад, гүрөөень таhа хазажа унагаадаг. Һалхи шуурганай буухада, булган хэдэн үдэрэй туршада нүхэнhөө гарангүй, урид нөөсэлhэн хулгана болон элдэб бишыхан шубуухайнуудаар хооллодог байна.

Хүйтэн жабартай үдэрнүүдтэ хэрмэн модоной хүнды гү, али элдэб нариихан, жэжэ мүшэрнүүдээр хэһэн уурхай - хурил соогоо ехэнхил сагаа үнгэргэнэ. Үглөөнэй жабарай буухалаар хэрмэн хурилһаа гаража, арбагархан һабарнуудаараа hагсагархан һүүлээ һамнадаг, үһэ нооhоёо сэбэрлэдэг. Тиигээд модоной оройһоо газарта һүрэн буужа, намартаа нөөсэлһэн хушын борбоосгой, модоной гэшүүһэндэ үлгэжэ хатааһан hархяагуудаа бэдэрхэеэ ошодог юм. Хэрмэнэй арһан эгээ энэ үедэ һайн шанартай болонхой. Хөөбэринь үдхэн, нооһониинь ута.


Үнэгэн

Январиин эсэстэ шонын ороон эхилдэг. Энэ үедэ арьяатад таба-зургаагаараа һубарилдан зайгуултана. Тэдэнэр үлэгшэнөө буляалдажа, улаа маахай болотороо хэрэлдэнэ, бэе бэеэ зулгаалсана. Тиихэдэ бэе тамирайнгаа талаар шадалтай эрэ томо шоно бултыень намнаад, үлэгшэнтэеэ хамтаржа, нэгэ бүлэ болодог байха юм. Шононууд, агнууриин ажахыда горитойхон хохидол ушаруулна. Үбэлдөө эдэ арьяатад шандага, гүрөөһэ олоор барижа эдинэ. Бугануудые боорлон намнажа, хабсагайhаа халяана. Хандагайнуудые елүүр мүльhэн дээгүүр халтируулжа унагаана.

М. ГЫЛЫКОВ


<< гэдэргээ гаршаг саашаа >>