ЗҮРХЭТЭЙ ШАНДАГАН

I


Ой соо бишыхан шандаган түрөөд, хамагһаа айдаг байба. Нэгэ тээ мүшэрэй тас гэхэлээр, шубуунай ниидэхэлээр, модон дээрэһээ саһанай унахалаар, шандагаханай зүрхэниинь амаараа гарашан алдадаг байгаа. Тэрэ шандагахан нэгэ үдэр соо айжа ябаба, хоёр хоногто айжа ябаба, недели соо айжа ябаба, жэл соо айжа ябаба, тиигэһээр бэеэ хүсөөд, ходо айжа ябахань гэнтэ залхуутай болобо.

— Юунһээшье айнагүйб! — гэжэ ойе дүүрэтэр хашхарба. — Огто айнагүйб, бэшэ юушьегүй!

Үбгэжөөл шандагад сугларба, бишыхан шандагад гүйлдэжэ ерэнэ, хүгшэн шандагад бэбэрэлдэһээр ерэнэ, — дэрэгэр шэхэтэй, хилар нюдэтэй, оодон һүүлтэй шандаганай бэеэ һайрхахые бултадаа шагнабад, шэхээрээ дуулаашадаа этигэнэгүй. Юунһээшье айхагүй шандаган гэжэ энээнһээ урагша байгаагүй юм.

— Эй, ши, хилар нюдэн, шоноһоошье айнагүй гүш?

— Шоноһоошье айнагүйб, үнэгэнһөөшье, баабгайһаашье, юунһээшье айнагүйб!

Энэнь бүришье энеэдэтэй байба. Залуу шандагад урда һабархануудаараа хоншоорхонуудаа бүглөөд, эльгэ хаталдана, һайн зантай хүгшэн шандагад энеэлдэшэбэ, үнэгэнэй һабарта орожо үзэһэн ба шонын шүдэнэй амта үзэһэн үбгэн шандагадшье миһэрэлдэбэ. Ехэл энеэдэтэй шандаган даа...

Ай, ямар энеэдэтэй юм гээшэб! Гэнтэ бултадаа хүхишэбэ. Барандаа тэнэһэн юумэ шэнгеэр урбалдажа, харайлдажа, дэбхэрэлдэжэ, эрьюусэлдэжэ эхилбэ.

— Эндэ олон юумэ хэлсэжэ байһанай хэрэг юу байхаб! — гээд, зүрхэ ороһон шандаган хашхарна. — Хэрбээ намтай шонын дайралдаа һаань, тэрээниие би өөрөө эдижэрхихэлби.

— Ай, ямар энеэдэтэй шандаган гээшэб!.. Ай, юун гэһэн тэнэг амитан гээшэб! – гэлдэнэ.

II



Боро шандаган (туулай)

Энеэдэтэйшье, тэнэгшье байһыень бүгэдөөрөө хараад, бултадаа энеэлдэнэ. Шандагад шоно тухай хашхаралдана, теэд шоно тэндэнь ойрохон ябаба ха.

Шоно өөрынгөө шонын лэ хэрэгээр ой соогуур ябажа, үлдэшоод, „шандагаар эдеэлжэрхёо һаа, һайн һэн ха даа" гэжэ һанана. Дуулан гэхэдэнь, бүри дүтэхэнэ шандагад хашхаралдажа, хүхэ шоные дурдажа байба. Тэрэ дары зогсожо, агаар унхидаад, маряажа оробо. Хүхишэһэн шандагадта тон дүтэхэн ошоод шагнахадань, өөрыень наада барин, тэдэнэр энеэлдэнэ. Һайрхуу шандаган—дэрэгэр шэхэтэ, хилар нюдэтэ, оодон һүүлтэ — бэшэнһээн ехээр энеэжэ байба ха.

"Ай, барма, байзалши, би эгээ шамайе эдижэрхихэб", — гэжэ хүхэ шоно бодоод, зүрхэтэйгөө һайрхадаг шандагыень хараашална. Шандагад юушье хараагүй, улам ехээр хүхижэ байба. Хүхилгэнэй дүүрэхэ үеэр һайрхуу шандаган түгсэг дээрэ гаража, хойто хүл дээрээ һуугаад, үгэлнэ:

— Шагнагтылши таанар, аймхайнууд! Шагнажа байгаад, нам тээшэ харагты. Мүнөө би таанадта нэгэ юумэ харуулхамни... би... би...

Тиигэжэ байтараа һайрхуугай хэлэниинь гэнтэ тангалайдаа няалдашаһан мэтэ ээдэлдэшэбэ, урдаа шонын һуухые харажархиба. Бэшэниинь юушье мэдээгүй. Харин һайрхуунь, шоные харахадаа, амилхаашье айшоод, саашадаа бүришье юрэ бусын юумэн болошоо һэн.

Һайрхуу шандаган бүмбэгэ шэнгеэр өөдөө һүрөөд, айһандаа шонын үргэн магнай дээрэнь унаад, нюрган дээгүүрнь монсогонон мухарижа, хиидэ үшөө нэгэ эрьелдээд, арһан сооһоон һүрэжэ гарашахаар бэлэн болоод ябаһан юм шэнгеэр, һүүл гэрээшээ гүйшэбэ.

Айшаһан шандаган нилээд үни, шадалайнгаа барагдатар, гүйбэ. Мэнэ мэнэ шонын борьбодохоол ябаһан шэнгеэр ходо һанагдаба. Шадалайнгаа тон һалашахада, барма нюдөө аняад, бургааһан доро хэбтэшоо.

Тэрэ үедэ шоно тад ондоо тээшээ гүйһэн байна.

Дээрэнь шандаганай унашахада, хүн буудажархиба гэжэ һанаһан байгаа.

Ой соо шандагад олон ха юм даа, энэнь ямар галзуурһан шандаган бэ гэжэ һанаад, шоно ондоо тээшээ харайжа арилшоо.

III


Ондоо шандагадынь нилээд үни мэдээ орожо ядаба. Зариманиинь бургааһан уруу тэрьелһэн, нүгөөдүүлынь түгсэгэй саана хоргодоһон, бэшэниинь хонхосог соо хорошоһон байба.

Тиигэһээр байтараа хоргодохонь бултанда хашартай боложо, зүрхэтэйшэгүүдынь хороһон газарнуудһаа бага-сагаар бултайжа эхилбэ.

— Манай шандаган ехэ зохидоор шоные айлгаба даа! — гэжэ бүгэдөөрөө шиидхэбэ.

— Хэрбээ тэрэнэй үгы һаа, амиды гарахагүй һэмди. Үнөөхи айдаггүй шандагамнай хаана гээшэб?

Бэдэрүүл хэбэ. Ябаба, ябаба — зүрхэлиг шандаганиинь олдобогүй.

— Ондоо шоно эдижэрхёогүй юм аа гү? — гэлдэнэ.

Һүүлэй һүүлдэ олобо даа: бургааһан доро хонхосог соо ороод, айһандаа арай голтой хэбтэбэ.

— Бэрхэш даа, хилар! — гээд, шандагад нэгэн дуугаар хашхаралдаба. — Айхабтар байнаш даа, хилар! Хүгшэн шоные зохидоор лэ айлгабаш даа. Хүрөөш даа, хүбүүн! Худалаар һайрхана гэжэ һанажа байгаалди.

Зүрхэлиг шандаган гансата һэргэжэ, хонхосог сооһоо гараад, нюдөө хурсадхан, хэлэжэ оробо: „Таанар юун гэжэ һанаабта? Ай, таанар, аймхайнууд!"

Тэрэ үдэрһөө хойшо зүрхэлиг шандаган үнэхөөрөө юунһээшье айдаггүй гээшэ хаб гэжэ этигэжэ эхилбэ.

Д. МАМИН-СИБИРЯК


<< гэдэргээ гаршаг саашаа >>