ЗАГАРАЙН СУУТА ХҮНҮҮД


АГВАН ДОРЖИЕВ

Эдэнэй дундаһаа Агван Доржиев хурса одон мэтээр яларна. Ниитын элитэ ехэ ажал ябуулагша, политик, дипломат, хэблэлшэн, хэлэ бэшэг шэнжэлэгшэ, шажанай мэдээжэ ажал ябуулагша - цанид хамба Агван Доржиев хадаа гансал буряад арадай бэшэ, харин бүхы монгол туургата арадуудай гайхамшагта түрүү хүбүүдэй нэгэн байһан юм. Тэрэ XIV рабжуунай 1853 ондо Буряад ороной мүнөөнэй Загарайн аймагай Хара-Шэбэр нютагта Галзууд угай бүлэдэ түрэһэн намтартай. А. Доржиев 18-тай болотороо эхэ нютагтаа ажаһууһан, Хориин Степной дүүмын канцелярида бэшээшэнээр ажаллаһан, гэр бүлэтэй болоод, түни түбшэн ажаһуужа байтараа, гэнтэ тэрэнэй ажабайдалда эрид хубилалта болоо һэн. Шажан мүргэлдэ бэеэ сүм зорюулхые шиидээд, Брайбун хиидэй дэргэдэхи суута Гомон дасанда һурахаяа Түбэд ошобо. Түбэд болон монгол хэлэнүүд дээрэ мүнөө болотороо үлэһэн намтар соогоо А. Доржиев иигэжэ бэшэһэн байдаг: “Буддын шажанай талаар һуралсалаа нарижуулан дээшэлүүлхэдээ, Һасын гурбан ехэ дасанай 20 мянган ламанарай дундаһаа онсо шалгаржа, шалгалта барихадаа, 35 наһатайдаа һаарамбын үндэр нэрэ зэргын һахилда хүртөө һэм. Тиихэдэ дурдаһан гурбан хиидэй эгээл ехэ номтой долоон һаарамба ламанар томилогдожо, 12-тойхон XIII далай ламын цанидай (буддын шажанай гүн ухаанай) ба уран һайханай ном һудар шудалхадань, багшанарынь болгогдоо һэмди: XIII далай-ламын үршөөлөөр би Гомон дасанһаа томилогдоһон 7 эрдэмтэдэй тоодо оруулагдаа һэм даа. Ёһотойл уг гарбалаа тэрээндэ байһан соонь хөөрэдэг, удаань нюур нюураараа уулзажа хөөрэлдэхэдөө, нютагайхидни Орос хаанай албатад байха зуураа, ямаршье хашалта харшалалтагүйгөөр буддын шажанда шүтэдэг, правительствын бүхы хамгаалалта доро байдаг юм”. Түбэдэй далай-ламын үргөө ордоной дэргэдэ байхадаа Агван Доржиев XX зуун жэлэй эхиндэ Түбэдэй правительствын гадаадын политика бэелүүлгэдэ түрүү үүргэ дүүргэдэг болоһон байгаа. Гадаадын ба дотоодын айхабтар орёо байдалда Түбэдые Росситай улам дүтэлүүлхэ ажал ябуулдаг байһан юм.

Европын томо ехэ гүрэнүүдэй ба Японой булимтархы ябуулгануудаа үргэдхэхэдэнь, Хитадай Цинэй правительствын эдэ бүгэдые зайсуулха политика ябуулхагүйдэнь, Англиин хархис хүсэнүүд 1904 ондо Түбэдэй ниислэл Һаса хотодо нэбтэрэн ороо һэн. Тиихэдэнь Далай лама һахюулшадтаяа Монголой Богдын Үргөө хотодо ошожо, Россиин правительствын тусхай түлөөлэгшэдтэй уулзаһан байгаа. Агван Доржиев эндэ Түбэдэй санаарта зонхилогшотой хамта ябалсаа һэн. Далай лама Түбдэн Жамса гурбан жэлэй хугасаа соо Үргөөдэ байрлаһан юм. Росситай улам дүтэ болохо гэһэн политикань урагшагүйдэжэ, XIII Далай лама Эхэ орондоо бусаха баатай болоо бэлэй.

Росси ерээд байха үедөө А. Доржиев ажал ябуулгынгаа зүб байһые II дугаар Николай хаанда, тэрэнэй сайднарта нэгэнтэ бэшэ хэлэдэг байһан юм. Тэрэ Петр Бадмаевтай зүбшэдэг, ушар байдалыень шэнжэлхын тула, эндэ консульствые Дацзянлу хотодо нээхэ тухай хөөрэлдэхыень Будда Рабдановые Зүүн Түбэдтэ эльгээһэн байгаа.

Волго болон Доной хоорондохи нютагуудта, Кавказай хүтэл шэлэнүүдэй бооринуудта ажаһууһан хальмагуудта Агван Доржиев ошожо, эмхидхэлэй ба номнолой ехэ ажал ябуулһан юм. Хальмаг санаартанай, эрдэмтэдэй, ниитын ажал ябуулагшадай дэмжэлгээр гүн ухаанай (шойрын) ба эмнэлгын (мамбын) һургуули хуралнууд нээгдэһэн, хальмаг яһанай хүбүүдые хубарагууд болгожо, Түбэдэй суута хиидүүдтэ эльгээхэ тухай хөөрэлдэһэн байгаа. Эдэнэй олонхид хожомоо түгэс бэлэдхэлтэй гэлэнүүд, гэсэлнүүд болоо һэн ха. А. Доржиев шажан мүргэлэй хэрэгүүдээр хойшонхи жэлнүүдтэ Хальмагай үргэн тала дайдаар нэгэнтэ бэшэ ябаһан юм.

Түбэдэй дипломатическа түлөөлэгшэ боложо, Санкт-Петербург хотодо ерээд байха үедөө Агван Доржиев сагаан хаанай ниислэл хотодо Буддын шажанай дасан барюулха тухай онсо аша үрэтэй, зориг бадаруулма хараа зорилго табяа һэн. Санкт-Петербургда Түбэдэй түлөөлэлгэтэ эмхиин байшангай хажууда дасан баригдаха ёһотой һэн. Тэрэ Буддын шажанай хараа бодолые мэдэрэлгын, бэхижүүлгын һайн һайхан хэрэгтэ алба хэхэ ёһотой байгаа. Тиихэдэ Шигэмүүниин һургаалые олоной дунда нэбтэрүүлхэ шухала байна бшуу. “Россиин гүрэнэй ниислэл хотодо Буддын шажанай дасан бариха шухала байһан тухай” Агван Доржиев сагаан хааниие этигүүлжэ шадаа һэн гэжэ Англиин эрдэмтэ Джон Снеллинг хэлэһэн юм гэхэ. Энээнэй ашаар лэ 1909-1915 онуудта Санкт-Петербургда Буддын шажанай дасан баригдаа һэн.

Октябриин хубисхалай һүүлээр Агван Доржиев болон бусад эмхидхэлшэд шажан мүргэлые үлүүсэ ехээр хашахагүй тухай ябуулга бэелүүлжэ эхилһэн юм. XX зуун жэлэй эхиндэ Цыбен Жамсарано, Базар Барадин гэгшэдтэй хамта Агван Доржиев Петербургда “Наран” гэжэ хэблэл бии болгоод, монгол-буряад хуушанай зохёолнуудые барлан гаргажа захалаа һэн. А. Доржиевай үүсхэлээр 1908 ондо Асагадай дасанай дэргэдэ типографи нээгдэжэ, монгол, түбэд хэлэнүүд дээрэ хоморой шухаг номууд барлагдаһан байгаа.

Агван Доржиев хадаа бурят-монгол арадай үндэһэтэнэй хүдэлөөнэй элитэ мэдээжэ ажал ябуулагша мүн. Тэрэ Зүүн зүгэй арадуудай 1920 оной сентябрь һарада Баку хотодо болоһон съездын хүдэлмэридэ хабаадаа һэн. Энэ съездын бүлэг делегадууд РКП(б)-гэй ЦК-гай Политбюрогой суглаанда уригдаба. А. Доржиев тэрээндэ хабаадалсаа бэлэй. 1922 оной намар цанид хамба Агван Доржиев буряад-монгол буддын шажанай санаартадай ехэ хуралда хабаадаһан байгаа.

Һуралсалаа үргэлжэлүүлхыень Асагадай дасанай табан ламанар: Лэгдэн (Түнхэнһөө), Галсан (Ангирһаа), Түбдэн-Нима болон Базар (Элхиһээ), Агван-Нима (Дабаатаһаа) гэгшэдые тэрэ 1922 ондо Түбэд эльгээгээ һэн. Сүүгэл дасанай Цэрэнэй Даваа-Самбу эдэнэртэй хамта Дотор Монгол ошоод, саашадаа Түбэд ороһон юм гэхэ. Эдэ табан лама гомон-хамба, дулва хамба гэһэн үндэр нэрэ зэргэдэ хүртэжэ, Түбэдэй элдэб хиидүүдтэ алба хээ һэн.

30-дахи онуудта Агван Доржиев Ленинградтахи Буддын шажанай дасанда бүлэг буряад ламанартай хамта ажаһууһан юм. Тэрэнэй харгалзалгада байһан XIII Далай ламын 1933 ондо тагаалал болоходонь, XIV Далай лама 1935 ондо түрөө һэн. 1938 ондо Агван Доржиев эхэ нютаг Буряад орондоо ерэжэ, Асагадта байрлаа бэлэй. Эндэһээ тэрэ тушаагдажа, түрмэдэ хаагдаа һэн. 85-тайдаа тэрэ Выдринэй түрмэдэ тагаалал боложо, энэ дэлхэйтэеэ хахасаһан байгаа.

ТҮБЭД РУУ ЭЛЬГЭЭГДЭҺЭН ХУБАРАГУУД ТУХАЙ

Мэргэжэлээ дээшэлүүлжэ, үндэр зиндаатай ламанар болохыень Агван Доржиевай 1922 ондо Түбэд руу эльгээһэн табан хүбүүд һаарамба ламанар боложо, багшынгаа үршөөл хайрада хүртэһэн байгаа. АГВАН-НИМА хадаа 1907 оной июлиин 18-да Загарайн аймагай Дабаата нютагта түрэһэн юм. Эсэгэнь Сэдэб-Доржо, эхэнь Сэжэдмаа гэжэ нэрэтэйнүүд һэн. Түрэлхидынь ехэл һүзэгтэй зон һэн ха. Дундуур шадалтай айл байгаа. 7 наһатайдаа Агван-Нима Шулуутайн (Асагадай) дасанда хубараг болгогдожо эльгээгдээ һэн. Түбэд болон монгол бэшэгтэ оролдосотойгоор һураһан юм гэжэ тэрэнэй 80 гараад байхадаа бэшэһэн намтар соо хэлэгдэнэ.

1922 ондо 15 наһатайдаа Агван-Нима Түбэд орон руу ошоһон аад, тэрэ гэһэнһээ хойшо эхэ нютагтаа бусажа ерээгүй, түрэлхидөөрөө, түрэл саданараараа, дүтынгөө хүнүүдээр уулзаагүй байгаа. Тэрэ холын үе саг тухай, түрэл нютаг, түрэһэн дайда, айл аймаг тухайдаа халуун дулааханаар дурсаһан байна: “Энэ нютагта хаанашье ябаа һаатнай, хэнтэйшье уулзаа һаатнай, танихашье, танихагүйшье хүнүүд гэртээ урижа, хүндэмүүшэ халуунаар угтахал, амтан эдеэ хоолоор хүндэлхэл. Унажа ябаһан морииетнай уһалхал, шэмэтэй үбһэ хаяжа үгэхэл. Ямаршье айлда хэдышье хоноо һаатнай, ажабайһанайтнай, мориндотнай үбһэ тэжээл хаяжа үгэһэнэйнгөө түлөө ямаршье түлөөһэ эрихэгүйл. Тиимэ заншал үгы юм. Энэ хадаа бүхы монгол туургата арадуудай ёһо заншал болоно”.

Тэрэ 22 наһатайдаа гэлэн болохо дашаа тангариг Далай-ламын урда үгэһэн байгаа. Шажан мүргэлэй 33 алдарта номшо эрдэмтэдэй, тэрэ тоодо урданай ба мүнөөнэй Далай-ламанарай сударнууд болон маани мэгзэмүүдээр, тарнинуудаар һургаал заабаринуудые абажа, габжа, гэбшын үндэр хэргэмдэ хүртэһэн; Гепел Ритод гэжэ заха холын дуганда даяанда һууһан; Үй ба Цзанай нангин газарнуудаар ябажа, үргэл мүргэл хэһэн; Энэдхэг орон болон Непалда гурба дахин морилһэн байгаа. 1967 ондо Европо ошожо, Голландиин Лейден хотодохи ехэ һургуулида багшалһан, удаань профессорэй уялгануудые дүүргэһэн юм. 1977 ондо Энэдхэг орондо бусажа, Гомон дасанай шэрээтэ болоо һэн. Шажан мүргэлэй хэрэгтэ бүхы бэеэ зорюулһан, багшын ажал ябуулһан байгаа. Тэрэнэй һурагшадай дунда түрэлөө урилһан үндэр зиндаатай олон ламанар, гэбшэ болон бэшэшье ехэ номтой эрдэмтэ ламанар бии болоһон юм.

Тэрэнэй зохёолнууд 6 ботёор Делидэ хэблэгдээ һэн. “Шажанай түүхэ – нангин үгүүлэлнүүдэй зула”, “Буддын шажанай гүн ухаанай һургуулинуудай түүхэ” болон бусад найруулганууд тэрэнэй зохёолнуудай номдо оруулагданхай. Агван-Нима 1990 оной февралиин 25-да нирваан боложо, амаржан мүнхэрөө һэн.

ТҮБДЭН-НИМЫН ажал ябуулга Балдан Брайбун хиидэй Гомон дасанда үнгэрһэн байгаа. Тэрэ Загарайн аймагай Шэнэ-Бууса нютагта тоонтотой һэн. Гомон дасанай эрдэм номтой ламанарай дундаһаа онсо шалгаржа, түрүүлэн рабжамба, удаань геше-һаарамба болоо бэлэй. Бинайн факультедэй шэрээтэ даргаар томилогдоһон юм. Һүүлээрнь Дрепунг Дулва дасанай хамба ламын шэрээдэ һуугаа һэн. Түбдэн-Нима шажанай эдэ үндэр шэрээнүүдтэ хэлбэришэгүй үнэн сэхээр алба хэһэн байгаа.

ГАЛСАН болон ЛЭГДЭН ламанар Балдан Брайбун хиидэй дасан дугануудта мүн лэ үндэр тушаал хэргэмүүдые дааһан байха юм. Жэшээнь, Түнхэнһөө уг гарбалтай Лэгдэн Буддын һургаалай “табан гол эрдэм һургаалда” онсо шалгаржа, Гомон дасанда түрүүшын һаарамбын нэрэ зэргэдэ хүртөө һэн. 1955 ондо Гомон дасанай хамба ламын (шэрээтын) шэрээдэ һуулгагдажа, энэ дасанай 69-дэхи толгойлогшо болоһон байгаа. 1959 ондо, Хитадта эсэргүүгээр түбэдэйхидэй буһалгаанай үедэ, тэрэ Энэдхэг орон руу гарангүй, тушаалдаа үлэһэн юм. 1960 ондо Лэгдэн хунвэйбинэй шорон түрмэнүүдтэ тамалагдаһан зобоогдоһон байгаа.

Захааминай аймагай Санага нютагһаа тоонтотой һаарамба ТЕНПА-ПХЭЛКЬИ (ДАМБА) Гомон дасанай бүхы гол эрдэм номые амжалтатайгаар шудалжа, шажанай дээдэ судлал абаһан юм. Түбэд ороной гурбан ехэ хиидтэ: Серэ, Дрепунг, Гандан дасангуудта Буддын шажанай гүн ухаанай эгээл ехэ номтой ламанарай нэгэниинь болоно гэжэ алдаршанхай ябаа. Буддын шажантанай дунда мэдээжэ лама – Богдо Зонхобын нюуса һургаалнуудые сахигша Перчун Шамба римбүүшэтэй шойро хаялсахадаа, һаарамба Дамба амжалта туйладаг байһан юм. Тэрэ Һасын хиидүүдтэ харюусалгатай тушаалнуудта дэбжүүлэгдээ һэн. Тэрэнэй ахай геше-Нимбу-Лха Гомон дасанда һурахадаа, цанидай (буддын шажанай гүн ухаанай) бүхы табан гол эрдэм номые шудалһан байгаа. Шалгалтануудаа амжалтатайгаар барижа, шойро хаялсахадаа, үндэр үрэ дүнгүүдые туйлаһан Геше-Нимбу һаарамбын үндэр нэрэ зэргэдэ хүртөө һэн ха.

1959 ондо Хитадай эсэргүүгээр түбэд арадай буһалгаа үүдхэхын урда тээ монгол угсаатанай, тэрэ тоодо буряад-монгол гарбалтай 100 гаран гэбшэ ламанар Һасын Гомон дасанда алба хэжэ байһан юм гэхэ. Тэдэнэр хашалта харшалалтын гасалан зоболондо дайрагдаһан байгаа. Эдэнэй багахан хубинь Инди руу зугадажа гараа һэн. Тэдэнэй хуби заяан элдэб янза байгаа. Эдэнэй нэгэниинь ЦЭРЭНЭЙ ДАВАА-САМБУ байһан юм. Тэрэ 1905 ондо Агын тойрогой Амидхааша нютагта түрэһэн байгаа. 1926 он болотор тэрэ Ононой эрье дээрэхи Сүүгэлэй дасанда лама байһан гэхэ. Шажан мүргэл тушаа Соведүүдэй бэелүүлдэг политикые буруушаажа, Даваа-Самбу табан нүхэдтэеэ хамта Дотор Монголоор дамжажа, Түбэд руу ороһон юм гэжэ дээрэ дурсаа һэм. Эндэ тэрэ дасанай элдэб шатын һургуулинуудта һуража, зохихо эрдэм номтой болоод, Түбэдэй дасангуудай нэгэндэ алба хэжэ, гэбшын нэрэ зэргэтэй ябаа. Хитадай хашалта харшалалтаһаа айжа, 1959 ондо олон арбаад мянган түбэдэйхидтэй хамта Энэдхэг орон руу зугадажа ошоһон байгаа. Делиһээ холо бэшэ Дармасала хотодо XIV Далай-ламын хажууда олон жэлдэ алба хээ һэн. Энэдхэг ороной Буддын шажанай һургуулинуудта багшын ажал ябуулһан байгаа. 60-дахи онуудай тэн багта Самбу США ошожо, Буддын шажанай түрүүшын түбүүдэй нэгые энэ орондо эмхидхэн байгуулгада хабаадалсаа бэлэй. Ниислэл хотын Вашингтон округой Нью-Джерси хотодо энэ түб байгуулагдаһан байгаа. Лувсан Шидраблинг гэжэ дасан энэ түбтэ байгуулагдажа, гэбшэ лама Даваа-Самбу, Ваньял гэбшэ болон бусад хурал мүргэлнүүдые хурадаг, багшын ажал ябуулдаг һэн. Даваа-Самбу 1991 оной январь һарада тагаалал болобо. Далай-лама түрүүтэй дэлхэйн ба США-гай Буддын шажанай олон мэдээжэ ажал ябуулагшад Даваа–Самбу ламбагайн хүдөөлүүлгэдэ хабаадалсаа һэн.

Юрэдөөл, шажанай болон ниитын ажал ябуулгые хэлбэришэгүй үнэн бэелүүлһэн Буддын шажанай үндэр ехэ номтой олон ажал ябуулагшад хилын саана, дэлхэйн элдэб оронуудта, түбхын түрүүлэн Түбэдтэ алба хэһэн байха юм. Түрэл буряад-монгол араднай тэдэнэй хэтэдээ мүнхэ нэрэнүүдые түүхынгээ хуудаһануудта алтан үзэгүүдээр бэшэхэ ёһотойл.

РИНЧЕН НОМТОЕВ

Ринчен Номтоев хадаа 1821 ондо түрөөд, 1907 ондо наһа бараа һэн. Тэрэ мэдээжэ буряад эрдэмтэ, монгол хэлэ-бэшэг шэнжэлэгшэ, уран зохёолшо, оршуулагша болоно. Ринчен Номтоев Загарайн аймагай Эрхирэг нютагта түрэһэн юм гэжэ эрдэмэй доктор Цырен-Анчик Дугарнимаев шэнжэлгэ соогоо бэшэнэ.

Үхибүүн наһандаа тэрэ ород багша И.Т. Фёдоровто заалгажа, үзэг бэшэгтэ һураа һэн. Шулуутайн (Асагадай) дасанда хубараг болгогдожо үгтэбэ. Буддын шажанай ном һудар, суртал һургаал шудалаад, Сүүгэлэй дасанда мэргэжэлээ дээшэлүүлээ һэн. 1857 ондо тэрэ Түгнэ-Галтайн дасанай шэрээтэ болоһон байгаа. Энэ тушаалдаа алба хэжэ байха үедөө Р. Номтоев 1857 ондо дасанайнгаа дэргэдэ приходской училищи эмхидхэн байгуулаа һэн. Багша байха талаар аттестаци гараад, 1860 онһоо гурбан жэлһээ дээшэ саг соо тэрэ энэ училищида багшалһан юм.

1864 ондо Ринчен Номтоев шэрээтын тушаалһаа буужа, һамга абаад, түрэл Эрхирэг нютагтаа ажаһуугаа бэлэй. Энэ сагһаа тэрэ хэлэ, бэшэг шэнжэлгын, уран зохёолой ажал ябуулга эрхилэлгэдэ бэеэ сүм зорюулаа һэн. Мүн гэртээ үхибүүдые монгол болон түбэд бэшэгтэ һургадаг байгаа.

Саашадаа Ринчен Номтоев хэдэн жэлэй туршада ород эрдэмтэд Д.П.Давыдов, А.М. Позднеев, Г.Н. Потанин, Д.А. Клеменец болон бусадтай танилсаһан байха юм. 1889 ондо Г.Н. Потанин Эрхирэгтэ ерээ һэн. Тэрэ үедэ ургамалнуудые суглуулһан байгаа. 55 ургамалай 20-нойнь түбэд нэрые Р. Номтоев хэлэжэ үгэһэн юм.

1889 ондо Ринчен Номтоев Ородой географическа бүлгэмэй Зүүн Сибириин таһагай бодото гэшүүндэ абтаа һэн.

Ринчен Номтоев монгол, мүн түбэд ба ород хэлэнүүдээр шэнжэлгын хүдэлмэри бэшэһэн байгаа. Монгол хэлээр тэрэнэй хүдэлмэри теоретическэ ба ажал ябуулгын талаар ехэ удха шанартай. Түбэд болон ород хэлэнүүдэй талаар хүдэлмэринь гол түлэб ажал ябуулгада хэрэглэгдэхээр удхатай. Ород хэлэнэй талаар Р. Номтоев “Өөрөө һураха ном” (“Самоучитель”), ород-монгол толи зохёоһон юм. Энэ толинь 7 мянган үгэтэй һэн.

Түбэд авторнуудай томо ехэ зохёолнуудые оршуулһан, тэдээндэ дэлгэрэнгы тайлбаринуудые хэһэн байгаа. “Чариаватарийн юрөөл”, “Чиндаманийн түлхюур”, “Эрдэниин үзэсхэлэн эрхи”, “Алтан түлхюур”, “Оюун сэдьхэлтэ үбгэн ноёной туужа”, “Архиин номнол”, “Хабарай хатанай һонин дуулал” болон бусад зохёолнуудые оршуулһан байгаа. Р. Номтоевой оршуулгануудай ашаар буряадууд Нагарджунын, Гунга-Чжалсанай, Бодобой зохёолнуудтай, энэдхэг ба түбэд үльгэрнүүдтэй, домогуудтай, баснинуудтай уншагшад танилсаха аргатай болоһон байгаа.

Загарайн аймагай ажалшад гансал хүдөө ажахын һалбаринуудта бэшэ, харин ажаүйлэдбэри дээрэ ехэ амжалтануудые туйладаг байна. Эндэ модо бэлдэлгын ба болбосоруулгын үйлэдбэри үргэнөөр хүгжөөгдэнхэй. Аймагай ажалшад эдэ һалбаринуудта үндэр бүтээсэ туйлаһанайнгаа түлөө гүрэн түрын хайра шагналнуудта хүртэнхэй, үндэр нэрэ зэргэнүүд олгогдонхой.

СЕРПИОН КИРИЛЛОВИЧ КИСЕЛЕВ хадаа үндэр баян ургаса ургуулжа абадагаараа республика соогоо алдаршаа һэн. Тэрэ 1892 ондо Загарайн аймагай Шэнэ-Бэрээн нютагта түрэһэн байгаа. 1935 ондо С.К.Киселев колхоздо оробо. 1940 ондо үргэн ехэ талмайн гектар бүриһөө 53,8 центнер шэниисэ хуряагаа һэн. Хойшонхи жэлнүүдтэ мүн лэ тогтууритай баян ургаса абаһан юм. Ажалдаа амжалта туйлаһанайнгаа түлөө Серпион Кириллович ВДНХ-гай хэдэн медаляар шагнагдаһан, “Социалис хүдөө ажахын отличник” гэһэн тэмдэгтэ хүртэһэн, Буряадай АССР-эй Верховно Соведэй Президиумэй Хүндэлэлэй грамотаар урмашуулагдаһан байгаа. 1948 ондо Серпион Кириллович Киселев үндэр баян ургаса хуряаһанайнгаа түлөө Социалис Ажалай Геройн нэрэ зэргэдэ хүртөө һэн.

С.К.Киселев Буряадай АССР-эй гурбан зарлалай Верховно Соведэй депутадаар һунгагдаһан байгаа. 1967 ондо Серпион Киселев хүндөөр үбшэлжэ, наһа бараа һэн.

Житомирско областиин Любарска районой Стриховско тосхондо 1908 ондо түрэһэн ПАВЕЛ РОДИОНОВИЧ ЧАБАН Буряад орондо ерэжэ, Шулуутайн леспромхозой паровозой машинистээр хүдэлхэдөө, республикын модошодой ажалай амжалтада ехэ хубитаяа оруулаа һэн.

Павел Родионович Ленинэй орденто ЛВРЗ-гэй түрүүшын корпусуудые бодхоолгодо хүдэлөө һэн. Модоной материалнуудые зөөхын тула түмэр замай һалаа барилгада хүнүүдэй хэрэгтэй болоходонь, тиишэ ошожо, республикын модоной ажахын һалбарида таһалгаряагүй ажаллахадаа, паровозой эрхим машинист болоһон байгаа.

1957 ондо модоной промышленностиин түрүү хүдэлмэришэдэй нэгэн болохо Павел Родинович Чабан Социалис Ажалай Геройн үндэр нэрэ зэргэдэ хүртэһэн юм. 1965 ондо наһанай амаралтада гараа һэн. 1976 ондо П.Р.Чабан удаан саг соо хүндөөр үбдэжэ, наһа бараа.

ИВАН АФАНАСЬЕВИЧ КОСТРОМИН 1912 ондо Загарайн аймагай Ташалан нютагта түрэһэн юм. 15 наһанһаа модоной ажахыда ажаллажа захалаа һэн. Эсэгын дайнай үедэ Совет Армида алба хэхэдээ, немец-фашис булимтарагшадтай байлдаануудта хабаадаһан байгаа. Албанһаа табигдамсаараа, Иван Афанасьевич модоной ажахыда ажаллахаяа бусаа һэн. Электро-хюрөөгөөр модо унагаахадаа, жэлдээ 19 мянган кубометр модо бэлдэдэг болоһон байгаа.

Коммунист А.И. Костромин “Дружба” гэдэг бензомоторно хюрөөгөөр модо унагаахадаа, жэл бүри амжалта туйлаба. 1957 оной октябрь һарада СССР-эй Верховно Соведэй Президиумэй Зарлигаар И.А.Костромин Социалис Ажалай Герой болоо һэн.

1976 оной эхиндэ И.А.Костромин хүндөөр үбшэлжэ, наһа бараһан байна.

Арбан табатай хүбүүн АЛЕКСЕЙ КУДРЯШОВ 1945 ондо Пензын областьһоо “Забайкаллес” комбинадай Хандагатайн леспромхоздо хүдэлхэеэ ерээ һэн. Эндэ электро болон бензо-хюрөөгөөр ажаллажа һурахадаа, модо унагаагшаар, мотористын туһалагшаар хүдэлбэ. 1959 ондо трактористын курса дүүргээд, трактористаар, удаань бага комплексно бригадын бригадираар хүдэлһэн юм.

А.П. Кудряшовой ударидадаг модо бэлэдхэгшэд таһалгаряагүй үйлэдбэриин үндэр үрэ дүнгүүдые туйладаг байгаа. Бригадын бүхы гэшүүд дүтэрхы мэргэжэлнүүдые шудалдаг һэн. Тиигэжэ бэе бэеэ һэлгэжэ, халажа хүдэлдэг байгаа бшуу. 1963 ондо тэрэнэй бригада Буряад орондо түрүүлэн һарадаа 2000 кубометрһээ бага бэшэ модо бэлдээд, таллуулха даабаряа үлүүлэн дүүргэхэ үүсхэл гаргаһан байгаа.

1966 ондо ажалай ехэ амжалта туйлаһанайнь түлөө Алексей Павлович Кудряшовто Социалис Ажалай Геройн үндэр нэрэ зэргэ олгогдоо һэн.

Партийна, совет хүдэлмэридэ элэбхитэйгээр хабаадаһан хүнүүд Загарайн аймагһаа ургажа гараһан байха юм. Буряадай АССР-эй финансын министрээр 20 гаран жэлдэ хүдэлһэн ЧИМИТ ВАМПИЛОВИЧ ЁНДОНОВЫЕ, республикын Верховно Соведэй таһагые даагшаар олон жэлдэ ажаллаһан ДАНЗАН ДАГБАЕВИЧ ДАГБАЕВЫЕ энэ талаар дурдажа болоно.

САНЖИ ДАНЦИКОВИЧ ДЫЛЫКОВ Загарайн аймагай Хара-Шэбэр нютагта 1912 ондо түрэһэн юм. 1929 ондо Владивосток хотодохи Алас-Дурнын ехэ һургуулиин Зүүн зүгэй факультедэй хитад таһагта һурахаяа ороо һэн. Шалгалтаяа өөрөө бэлдэжэ, уридшалан тушаагаад, 1932 ондо дээдэ һургуулияа дүүргэжэ, “түүхэшэн-зүүн зүгэй оронуудые шэнжэлэгшын” мэргэжэл шудалаа һэн.

1932-1934 онуудта С.Д. Дылыков тус ехэ һургуулиин багшаар хүдэлбэ. 1934-1937 онуудта СССР-эй Эрдэмэй академиин Зүүн зүгэй оронуудые шэнжэлэлгын хүреэлэндэ Монголой кабинедэй аспирант байһан юм. СССР-эй Эрдэмэй академиин һурбалжалагша гэшүүн Н.Н. Поппе тус кабинедые толгойлдог байгаа. 1937 онһоо 1941 он болотор Дылыков тус хүреэлэндэ хүдэлөө һэн. Тэрэ буряад-монголой гайхамшагта эрдэмтэ, ниитын ажал ябуулагша Цэбээн Жамцараногой ассистентээр хүдэлхэ золтой байба. Тэрэнэй “Халха Джирум” гэжэ хүдэлмэринь С. Дылыковэй дэлгэрэнгы тайлбаритайгаар бэлдэгдэжэ, 1965 ондо Москвада толилогдоо һэн.

Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайн залуу эрдэмтын ажал ябуулгые таһалдуулһан байгаа. 1941-1950 онуудта арбан жэл соо Санжа Дылыков Совет Армида алба хэбэ. Забайкалиин фронтын штабта, удаань Манжуурта, Хитадай Дотор Монголдо алба хэбэ. Полковник зиндаатайгаар дайгаа түгэсхэбэ, СССР-эй болон МНР-эй орден, медаляар шагнагдаа һэн. Сэрэгэй албанда ябахадаа, С.Д. Дылыков Монголой дундуур зуун жэлэй болон шэнэ түүхээр эрдэмэй хэшээлнүүдээ үргэлжэлүүлжэ, “Дэлхэйн хоёрдохи дайнай һүүлээр Хитадта монголнуудай демократическа хүдэлөөн” гэһэн темээр кандидадай диссертаци бэшэжэ, 1949 ондо амжалтатайгаар хамгаалаа һэн.

1950 оной август һарада тэрэ Москвада, СССР-эй АН-ай Зүүн зүгэй оронуудые шэнжэлэлгын хүреэлэндэ бусажа, эрдэмтэ секретаряар хүдэлжэ захалба. 1952-1955 онуудта докторантурын курс дүүргэжэ, докторой диссертаци бэшээд, “Хитадта Дотор Монголой автономито район байгуулгын түүхэ” (1947-1957 онууд) гэһэн темээр диссертацияа 1971 ондо хамгаалһан юм.

1955 онһоо 1980-дахи онуудай эхин болотор С. Дылыков СССР-эй АН-ай Зүүн зүгэй оронуудые шэнжэлэлгын хүреэлэнгэй Монголой хэлтэсые толгойлоо һэн. Тэрэ – 100 гаран эрдэмэй хүдэлмэриин, Монгол болон Хитад оронуудые шэнжэлгын асуудалнуудаар хэдэн монографиин автор мүн. Санжа Данцикович Советскэ Союзай Буддын шажантанай түлөөлэгшэ боложо, уласхоорондын ехэ ажал ябуулһан алдартай. С.Д. Дылыков эрдэмэй, шажанай, ниитын уласхоорондын олон хуралдаануудта, конгрессүүдтэ, конференцинүүдтэ хабаадаһан байгаа. Санжа Данцикович – түүхын эрдэмэй доктор, профессор, Монголой Эрдэмэй академиин хүндэтэ доктор.

Цанид-хамба Агван Доржиевай дүтын түрэл байһан дээрэһээ Дылыков Санжа Данцикович тэрэнэй наһа барахынгаа урда тээхэнэ бэшэһэн захяа-бэшэг соо хэлэгдэһэн бүхы юумэ бэелүүлээ: Ленинград хотодохи Буддын шажанай дасаниие сахиһан, тэрэнэй хубиин зарим зөөриие, зохёол бүтээлнүүдыень Түбэд орон руу эльгээһэн, монгол, түбэд хэлэнүүд дээрэ бэшэһэн гар бэшэгүүдыень, буулгабаринуудыень, Буддын шажанай зохёолнуудые РАН-ай Зүүн зүгэй оронуудые шэнжэлэлгын хүреэлэндэ бэлэг болгожо дамжуулһан байгаа. Эдэ бүгэдэ РАН-ай ИВ-эй Санкт-Петербургын филиалай жасануудта (С.Д. Дылыковэй жаса) хадагалагдажа байдаг. Санжа Данцикович Дылыков 1999 ондо Москвада наһа бараа һэн.

Социологиин эрдэмэй доктор, БГУ-гай профессор ЭРДЭМ ДАНЗАНОВИЧ ДАГБАЕВ эндэһээ уг гарбалтай. Тэрэ Буряад Республикын Президентын хэблэлэй секретарь, “Бурятия” һониной редактор байһан юм. СССР-эй Һэдхүүлшэдэй холбооной гэшүүн, Агван Доржиевай Жасын президент.

Буряад ороной мэдээжэ зохёолшод Загарайн аймагһаа ургажа гаранхай. Эдээн сооһоо нэн түрүүлэн ШИРАБОН САНЖИЖАБ ШИРАПОВИЧЫЕ дурдажа болоно. Тэрэ 1906 ондо Доодо-Элхиин булагай Ара-Хэжэ нютагта түрэһэн юм. Түрхэл, Эрхирэг, Сутай һууринуудта багшалһан байгаа. Комсомолой хүдэлмэридэ, республикын хэблэлэй ажал ябуулгада хабаадалсадаг һэн. 1931 ондо тэрэ “Восточно-Сибирский комсомолец” һониной редактораар хүдэлхөөр эльгээгдэһэн юм. Хоёр жэлэй үнгэрхэдэ, “Буряад-Монголой үнэн” һониной редактор болоо һэн. 1934 ондо С. Ширабон Зүүн зүгэй хүреэлэнгэй марксизм-ленинизмын классигуудай зохёолнуудые оршуулагшадай, редакторнуудай гурбан жэлэй курсада һурахаар Ленинград эльгээгдээ һэн. Хоёр жэлэй үнгэрхэдэ, республика соогоо эрдэмэй хүдэлмэри эрхилхээр дуудагдажа, БМНИИК-гэй директорэй орлогшоор томилогдоһон байгаа.

Оройдоол 32 наһа эдлээшье һаа, буряад уран зохёолдо, журналистикада, эрдэм ухаанда ехэ юумэ хэһэн, бүтээһэн байгаа бшуу. Уран зохёол шэнжэлэгшэ байһан. Буряадай уран зохёолшодой I съезд дээрэ тэрэ элидхэл хэһэн, эмхидхэлэй хорооной (правлениин) секретаряар һунгагдаһан намтартай. С. Ширабон СССР-эй уран зохёолшодой I съездын делегадаар, ороной Уран зохёолшодой холбооной гэшүүнээр һунгагдаа һэн.

1937 оной октябриин 26-да тушаагдажа, Сэрэгэй коллегиин 1938 оной июниин 2-ой шиидхэбэреэр саазалуулһан байгаа. 1957 ондо гэм зэмынь сагааруулагдаһан юм.

Манай суута поэт ЦЭДЭН ГАЛСАНОВИЧ ГАЛСАНОВ Загарайн аймагай Элхи нютагта 1917 ондо түрэһэн намтартай. Тэрэ рабфагай үдэшын таһагта, А. М. Горькиин нэрэмжэтэ Удха зохёолой дээдэ һургуулиин заочно таһагта һураһан байгаа. 1967 ондо тус дээдэ һургуулиин дэргэдэхи Дээдэ литературна курсада һураа һэн. “Буряад үнэн” һониной ахамад редактораар, Буряадай Уран зохёолшодой холбооной түрүүлэгшээр хүдэлһэн байгаа.

Цэдэн Галсанов 50 гаран, тэрэ тоодо ород хэлэн дээрэ 10 гаран номой автор юм. Дэлхэйн болон ород классигуудай, совет зохёолшодой, В. Шекспирэй, А. Пушкинай, М. Лермонтовэй, А. Грибоедовэй, Н. Некрасовай, Т. Шевченкын, В. Маяковскиин, Джамбулай, С. Стальскиин зохёолнуудые, “Джангар”, “Давид Сасунский” гэжэ үльгэр туужануудай хэһэгүүдые оршуулһан юм. Олон шүлэгүүдтэнь зохёогдоһон дуунууд арадай дуунууд болонхой.

Наһанайнгаа һүүлшын жэлнүүдтэ “Галуута нуур” гэжэ шүлэглэмэл роман дээрээ хүдэлөө һэн. 1992 ондо наһа бараа һэн.

Ц.Галсанов – СССР-эй Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн (1938 он), Буряадай арадай поэт, Буряадай соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ, “Хүндэлэлэй Тэмдэг” орденоор, медальнуудаар шагнагданхай.

ЦЫДЕНДАМБАЕВ ЧИМИТ ЦЫДЕНДАМБАЕВИЧ (1918-1977) хадаа Буряад ороной элитэ ехэ уран зохёолшо мүн. Тэрэ 1918 ондо Загарайн аймагай Тарбагатай нютагта түрэһэн юм. “Буряад үнэн” һониндо, Буряадай радиокомитедтэ хүдэлһэн юм.

Түрүүшээр шүлэгүүдые бэшэдэг байгаа. Дайнай һүүлээр туужануудые, рассказуудые бэшэжэ захалһан юм. “Банзарай хүбүүн Доржо”, “Түрэл нютагһаа холо” гэһэн романуудынь уншагшадай сэдьхэл илангаяа ехээр ханаагаа һэн. Энэ зохёолойнгоо гурбадахи ном дээрэ хүдэлбэшье, дүүргэбэгүй. Уран зохёолшын номууд олон хэлэн дээрэ оршуулагданхай. Тэрэ 40 гаран номой автор юм.

Мэдээжэ оршуулагшан байгаа. Тэрэ “Слово о полку Игореве”, Пушкинай “Полтава”, Лермонтовэй “Демон”, Крыловой баснинуудые, Некрасовай, Маяковскиин шүлэгүүдые оршуулаа һэн.

СССР-эй Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн (1940 он), Ажалай Улаан Тугай орденоор, хэдэн медальнуудаар шагнагданхай.

ШАГЖИН ЦЫРЕН ГАЛЗУТОВИЧ – драматург, прозаик, актер. Тэрэ 1919 ондо Хара-Шэбэр нютагта түрэһэн. 1933 ондо Хориин ШКМ, 1938 ондо Улаан-Үдын театрально-хүгжэмэй училищи дүүргээ һэн. Хожомынь Удха зохёолой дээдэ һургуулиин дэргэдэхи Дээдэ курс түгэсхэһэн юм. Буряад драмын театрай артистаар хүдэлөө. 1940 ондо Буряадай литература, искусствын I декадада хабаадаа һэн. Тайзан дээрэ 70 гаран рольдо наадаһан, “Пржевальский”, “Ургын һалбаржа байхада”, “Алитет уула руу гарана” гэһэн кинофильмнүүдтэ гол рольнуудые гүйсэдхэһэн байгаа. Олон зүжэгүүдынь ороной элдэб театрнуудта табигданхай. Эдээн сооһоо “Будамшуу” гэжэ зүжэгынь илангаяа алдаршанхай юм. Наһанайнгаа һүүлшын 10 гаран жэлдэ Москвада ажаһуугаа.

СССР-эй Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн. Буряадай арадай артист. Россиин Федерациин искусствын габьяата ажал ябуулагша. “Хүндэлэлэй Тэмдэг” орденоор, медальнуудаар шагнагданхай. 1994 ондо наһа бараа.

Бэлигтэй хатаршан, балетмейстер, киногой актер, Буряадай арадай артист ЦЫДЕН-ЕШИ БАДМАЕВ 1922 ондо Загарайн аймагай Нохой-Шэбэр нютагта түрэһэн. 1939 ондо 17-той эдир хүбүүн Буряад-Монголой хүгжэмтэ драмын театрта хүдэлжэ эхилээ һэн. 1940 ондо Ц-Е. Бадмаев буряад-монголой искусство, литературын түрүүшын декадада хабаадаһан байгаа. Оперо, баледэй театрта табигдаһан баледэй олон зүжэгүүдтэ гол партинуудта наадажа хатарһан, наһанайнгаа нүхэр Л.Сахьяноватай хамта дэлхэйн олон оронуудаар ябажа, түрэл арадайнгаа искусство харуулһан байха юм. Москвагай Ехэ театрай дэргэдэхи хореографическа училищи дүүргээ һэн. Буряад арадай “Жаргалта эдир наһан”, “Баяр”, “Залуушуулай” гэхэ мэтын хатар наада зохёожо табиһан байгаа. Залуушуулай Бүхэдэлхэйн фестивальнуудта хабаадалсаһан юм. Буряадай литература, искусствын II декадада хабаадаа һэн. Театртаа хатархаяа болиходоо, “Байгал” ансамблиин директорээр, удаань Монголдо балетмейстерээр хүдэлһэн юм. 1965 ондо Цыден Бадмаев “Дэлхэйн арадуудай хатар” гэһэн өөрын концертнэ программа бэлдэжэ, олон оронуудаар гастрольдо ябаа һэн. Тэрэ олон кинодо наадаһан байгаа.

Цыден-Еши Бадмаев хадаа үндэһэн искусстваяа хүгжөөлсэһэн хүнүүдэй нэгэниинь болоно.

Буряад драмын театрай артист, режиссер ЦЫДЕН ЦЫРЕНЖАПОВИЧ ЦЫРЕНЖАПОВ онсо өөрын харасатай, оюун бэлигтэй хүн байгаа. Тэрэ уянгата режиссер, хүн бүхэнэй сэдьхэлэй хүбшэргэйе дайража шададаг, хүнэй досоохи байдалые ойлгодог мэргэжэлтэ байһан юм. Ангир нютагта тоонтотой Ц.Ц. Цыренжапов гансал буряад бэшэ, харин ородшье драматургнуудай олон зүжэгүүдые буряад драмын театрай тайзан дээрэ найруулан табиһан байгаа. Тэрэ Ленинградай театрын дээдэ һургуулида, һүүлээрнь ГИТИС-тэ һураа һэн.

Бата-Мүнхэ ЖИГЖИТОВ


<< гэдэргээ гаршагсаашаа >>