ГУРБАН ГОЛОЙ БЭЛШЭРТЭ

УРИД ХЭЛЭГДЭХЭ ҮГЭ

Яруунын аймагай Үльдэргын сомоной
«Победа» колхозой хуряангы түүхэ



Эгэтын-Адаг... Элдин хонгор нютаг юм даа. Эндэ Яруунын аймагай томохон ажахынуудай нэгэн — «Победа» колхоз оршодог. Тус колхоз гурбан голой бэлшэр дээрэ тогтонхой. Уладтаа суутай Үдэ мүрэн урдуурнь баруун тээшээ аажам долгиёо шамдуухан ябуулжа байдаг. Эрьеыень зубшаад, улаан бургааһанай, үшөөһэнэй һөөгүүд, гарнуудаа арбайлгажархёод, нара дахан гүйлдэжэ ябаһан үхибүүд мэтээр үзэгдэхэ. Саада бэедэнь гарабалтнай, пэгшысэ сэсэглэһэн мойһоной эшэнүүд хабартаа хангалтажа байһан аад, намар тээшэ «намһаа түү, намһаа түү!» гэлдэһэншүү, эдеэгээ даажа ядан, эшэеэ найгуулан угтаха.

Колхозой түбые хойгуурнь бүһэлжэ урдаһан Эгэтэ гол эршэтэйхэнээр орожо ерээд, Үдэ мүрэндэ уһаяа туудаг. Маарагтын хангил хадануудай хабшуунуудһаа эхиеэ абадаг Маарагта гол хорёод модоной зай соо хүлэйнгөө хурданай һайгаар ходоро гүйжэ ерэһэн зээрэн мэтэ, Обоотын тээ наахануур урдажа, Баруун-Хабсагайн эрмэг наншан, Эгэтэ голдо шудхадаг.


Гэрэл зураг: Цыден-Дамба Доржиев

Урдандаа нюсэгэн дайда байһан Баруун-Хабсагайн, Табан-Нарһатын болон хойтохи Наандиин майланууд булта хахалагдажа, үни хада таряанай газар болгогдонхой. Таряанай хуряагдажа абтаһан хойно тэдэниие малнууд бүрхөөдэг. Колхозой мал баялиг гэхэдэ: 2000-гаад эбэртэ мал, 9000-гаад хонид, 383 толгой адуун, 200-гаад гахай болон тахяанууд. Колхоз жэл бүри шэниисэ, хара орооһо, ешмээн, горох мэтэ ургамалнуудые таридаг.

Тосхоной зүүн-урда зүгһөө, МТМ багһаа, трактор, машинын хүнхинөөн таһархагүй. Мүнөө тус ажахыда 23 элдэб маркын автомашинанууд, 130-аад ДТ, «Беларусь» тракторнууд, комбайнууд болон бусад хүсэтэ техникэ бии. Колхозой түрүүлэгшэ «Волгодо» һуугаад, үдэр соо хэдэн арбаад гүүртэнүүдээ эрьежэрхихэ. Урдань хамаг гүүртэнүүдээ эрьехын тула түрүүлэгшэдэ олохон сүүдхэ хэрэгтэй һэн!

Колхозой хүгжэхэтэй хамта колхознигуудай байдал айхабтар һайжарна. Шэнэ гэр баряагүй гү, али гэртээ гэр залгажа, уужам болгоогүй айл үгы шахуу. Арба гаран зон үмсын машинатай, залуу хүн бүхэн шахуу мотоциклтай.

Зөөжэ ерэһэн шэнэ айлнуудта колхоз хүсэд түхеэрэгдэһэн гэр байра, мал адууһа үгэжэ тэдхэдэг.

Эдэ бүгэдэ һайхан хубилалтануудые ажаглан харахадаа, сээжэ зүрхэн урмашан, баяр баясхалангаар халидаг. Тэрээнһээ уламжалан, 78 наһанай ендэр дээрэһээ гэдэргээ эрьен хаража, энэ колхозой түрүүшын үдэрһөө эхилжэ, хүгжэһэн замыень һанаандаа оруулхаш. Тиигэжэ үндэршье, набтаршье — элдэб дабаануудые эрэлхэгээр дабажа, коммунизм тээшэ зурыһан үргэн харгыда гараһан нютагайхидайнгаа амжалтаар урмашаһандаа, залуу үетэнэй эсэгэнэрэйнгээ гаталһан замые һайн мэдэжэ, һанажа ябахынь тула Агууехэ Октябриин 50 жэлые угтуулан, колхозой яажа байгуулагдаһан тухай дурсалга бэшэһэнээ таанартаа, хүндэтэ уншагшад, дурадханаб. Хэрбээ һонирхомоор юумэ олоболтнай, минии һанаһан хэрэг бүтэхэ.

Тус номоо бэшэжэ эхилһэн үедэм зүбшэлнүүдые үгэжэ, зарим нэгэ үйлэ хэрэгүүдые элирүүлэн һануулжа, туйлай ехэ туһа хүргэһэн нүхэдтэ, нэн түрүүн түрүүшынь алхамһаа эхилжэ, колхоз байгуулалсаһан үнинэй коммунист Рэгзэн Эрдынеевич Эрдынеевтэ зүрхэнэй халуун баяр хүргэжэ байһанаа мэдүүлнэб.


Бадма ДАМДИНОВ,
1960-1966 онууд, Эгэтын-Адаг тосхон


Дамдинов Бадма Дамдинович Яруунын аймагай Эгэтын-Адаг гэжэ нютагта үгытэй малшанай бүлэдэ 1889 ондо түрэһэн намтартай. 1917 он болотор батрааг ябаа. 1917 онһоо шэнэ хуулиин түлөө эдэбхитэй тэмсэлшэдэй зэргэдэ оробо. Нэгэшье үдэр һургуулиин партада һуужа үзөөгүй, гэбэшье түрэлхиин хурса, һүбэлгэн хүн байһан тула өөрөө оролдожо, хуушан монгол бэшэг шудалаад, уншадаг, бэшэдэг болоо бэлэй. Һүүлдэнь мүн лэ өөрөө шэнэ алфавит шудалжа, буряад газетэ, номуудые шуналтайгаар уншахаһаа гадна, ород хэлэн дээрэ уншадаг болоһониинь һайшаалтай! Түрэл Эгэтынгээ-Адагта колхоз байгуулалсаһанай һүүлээр наһан соогоо Совет засагай тусхай түлөөлэгшэ — сомоной зүблэлэй түрүүлэгшэ ябаа. 1927 онһоо коммунист. Эдэбхитэй ажалайнгаа түлөө медаляар, РСФСР-эй Верховно Соведэй Президиумэй Хүндэлэлэй грамотаар болон Буряадай АССР-эй Верховно Соведэй Президиумэй Хүндэлэлэй табан грамотаар шагнагданхай.

Арбаад наһанһаа баяшуулай ажалда хара хүлһөө адхажа эхилһыень тоолобол, Б.Д. Дамдинов жараад жэлдэ ажаллаад, 1961 ондо тусхай пенсионер болоо һэн. Теэд мүнөөшье хори буряадуудай арбан нэгэн эсэгэнэр тухай үгүүлэл, түрэл колхозойнгоо түүхэ зохёон бэшэһэн зандаа.


<< гэдэргээ гаршагсаашаа >>