ИВАЛГЫН АЙМАГ


Ивалгын дасан

Ивалгын аймаг урда захадаа Оронго голой эрьеһээ хойшоо Сэлэнгэ мүрэн дээгүүрхи түмэр харгын хүүргэ хүрэтэр Сэлэнгын зүүн эрьеэр нэмжыдэг Улаан-Үдэ шадарай аймаг юм. Баруун ба хойто хажуугаараа Хамар-Дабаанай хормой туладаг.

Эртэ урдын хүнүүдэй (палеолидай үеһөө) ажаһуудалай үлэгдэлнүүд энэ аймагта элбэг. Гуннуудай байрын үлэгдэлнүүд мүн лэ бии, хизаар ороноо шэнжэлэлгын болон түүхын хүшөө боложо дансалагданхай.


Баян-Тугадай субарга.
С. Конечныхын гэрэл зураг

Октябриин хубисхалай урда болоһон үйлэ хэрэгүүд хомор шэнжэлэгдэһэн, гэбэшье мүнөө байһан Поселье тосхон шадар Үдын острог хамгаалжа бодоһон ородууд, буряадууд Монгол хаашуулай сэрэгүүдтэй дайлалдаһан байдаг.

Урданай ламанар болон бөөнэрэй хэрэг үйлэдэлгэдэ хабаатай нангин газарнууд олон юм.


Бадма сэсэгэй шодон

Граждан дайнай үедэ энэ тойрон нютагуудай улад зон нилээдгүй ехэ хохидолдо ороһон байха. 1920 оной январиин 4-дэ Дээдэ-Үдэһөө гараһан американ хэһээлгын батальон Мухино шадар партизануудай буу зэбсэг хуряажа, нютагай таряашад болон партизануудые олоор хюдаһан гээд баримта бии. Аймагай нютагуудаар дээрмэдэлгэнүүдые хэһэн байха юм.

Булагта, Краснояровада, Сотниководо, Ивалгада, Ганзууринда партизануудай хамтын хүүрнүүд бии. Гүрэльбэдэ П.Ф. Толстихинай, М.В. Лощенковой, А.И. Бритиковэй партизан отрядуудай штабай гэр бии юм.


Мандригай дабаанай байгаали.
С. Конечныхын гэрэл зураг

Хүдөө ажахы промышленна үйлэдбэри хоёр шэглэлтэй энэ аймагай ажабайдалай диилэнхи хубиие хүдөө ажахы эзэлдэг. Бүри XVII зуун жэлэй үеһөө Дээдэ-Үдэ хотын ажалшад, ажаһуугшадые эдеэ хоол болон хүдөөгэй бусад продукцяар хангажа байгаа. Мүнөөшье тиимэ. Урда үедөө һая баригдажа байһан паровоз-вагон бүтээлгын заводой, Сэлэнгын гүрэнэй пароходствын болон бусад Улаан-Үдын томо-томо үйлэдбэ­ринүүдэй совхозууд байһан юм.


Ивалгын дасанай Бурхан
багшын субурга.
С. Конечныхын гэрэл зураг

Буряадай хүдөө ажахын дээдэ һургуулиин ба техникумэй һуралсалай болон туршалгын ажахынууд эндэ байгаа.

Аймагай газар дээгүүр Хяагта болон Кабанск ошоһон харгынууд гарадаг.

Буряад дайдын нангин шүтөөнэй түб болохо энэ аймагта тахилтай, мүргэлтэй олон тоото обоо, ууланууд байдаг гэбэл: Аршаан-Баабай, Баян-Тугад, Баян-Улаан, Баян-Үндэр, Баян-Хангай, Наран-Уула, Ноён-Уула, Олоной обоо, Табхар, Үлзытэ, Үлзы-Жаргал, Үндэр-Уула, Хаан-Буурал, Хонгор-Уула, Туламжа-Ноён баабай, Шэнэһэтэ, Эреэлжэн, Янгаажан-Баабай, Һэрмэгтэ, Отошо болон бусад.

Николай ШАБАЕВ


<< гэдэргээ гаршагсаашаа >>