ИВАЛГЫН СУУТА ХҮНҮҮД

Улаан-Үдэ шадар Сэлэнгэ мүрэнэй баруугаар нэмжыһэн үргэн дэлюун газар дайдые эзэлдэг аймагые Ивалгын аймаг гэжэ нэрлэдэг юм. Алдар суутай, мэдээжэ хүнүүд эндэһээ ургажа гаранхай.

XIX зуун жэлдэ Зүүн зүгэй оронуудтай Россиин харилсаа холбоое хүгжөөхэ хэрэгтэ зүүн оронуудай арадуудай хэлэ мэдэгшэд ехэ үүргэ дүүргэдэг байгаа. 1865 онһоо 1920 он болотор Монголой Богдын Үргөөгэй оршуулагшадай һургуули дүүргэһэн олохон залуу буряад хүбүүд хилын харуулай албанда, элдэб эмхи зургаануудта хүдэлдэг һэн.

1869-1870 онуудта Үргөөдэ зүүн зүгэй арадуудай хэлэ шудалһан ЭРДЭНИ ЗОДБОЕВОЙ ажал ябуулга тухай яhала дэлгэрэнгы материалнууд бии. Тэрэнэй аша басаган Сэндэма Доржиевна (77 наhатай) болон аха дүүгэйнь басаган Норбо Зодбоева Ивалгада ажаhуудаг. Эрдэни Зодбоев Ивалгын хасагай хүбүүн байгаа. Зодбоевтон баян айл hэн. Мянгаад толгой хонитой, зуугаад үхэртэй байгаа. 1860-1864 онуудта Сэлэнгын бригадна ород-монголой һургуулида һураба. Эрхим һайнаар һураһанайнь түлөө 1862 оной ноябриин 23-да Селенгинскдэ сүлэлгэдэ байһан угай дворянин Михаил Александрович Бестужев өөрынгөө гар табилгатай ном Ород-монголой сэрэгэй һургуулиин һурагша Эрдэни Зодбоевто бэлэг болгон барюулһан байгаа. Аха дүүнэр Николай болон Михаил Бестужевууд буряадуудтай ехэл эбтэй, дүтэ хани байһан юм гэхэ. Николай ахань сэбэрхэн буряад басаган Сабилаевае һамга абаа һэн гэжэ тэдэнэй дунда ябаһан Цэрэнжаб Анаевай дурсалга соо хэлэгдэдэг.

1869 оной апрель һарада Э.Зодбоев хитад, монгол, манжуур хэлэнүүдые шудалхын тула Үргөө хото ошоо һэн. Шалгалтаяа монгол хэлээр “яһала һайнаар”, манжуур хэлээр “тон һайнаар” баряа гэһэн данса саарһан жасада хадагалагдажа байдаг. Һургуулияа дүүргэһэнэйнгээ һүүлээр Зодбоев Россиин консул Я.П.Шишмаревой даабаряар Манжуурай амбанай дэргэдэ алба хэбэ. Манжуур-хитад дарлалта мүлжэлгэдэ эсэргүүгээр тэмсэдэг дунган болон уйгурнуудай отрядуудта эсэргүүсэн бодогшодтой гэхэ гү, али “инсургентнүүдтэй” тэмсэхэ сэрэгүүдые хүтэлбэрилһэн байгаа.

1872 оной эхиндэ Э.Зодбоев Баруун Сибириин генерал-губернаторай мэдэлдэ эльгээгдээ һэн. Генерал-губернаторай гол захиргаанай дэргэдэ монгол хэлэнэй оршуулагшаар табигдаһан байгаа.

1875 ондо Үргөөдэ Россиин консулай мэдэлдэ, удаань албанай хэрэгээр Баруун Монголдо эльгээгдээ һэн. 1877 ондо 30 наhатай Эрдэни Зодбоев 4 hараар амаралтада табигдажа, эхэ нютагтаа, Ивалгадаа ерээ бэлэй.

1891 ондо хан шэрээдэ hууха Николай Романов дэлхэйе тойрон аяншалжа ябаба ха. Хаа хаанагүй халуун угтамжа боложо байба. Хориин ноёд һайд Шулуутайн дасанда тэрэниие угтаба. Хамба-лама Дампил Гомбоев энэ баяр ёһололдо Зодбоевые оршуулагшаар уряа һэн ха. Хориин ноёд һайдай дурадхалаар тэрэ амаршалгын үгэ бэлдэбэ. Айлшаниие угталгын үедэ Забайкалиин губернатор “хамба-лама эндэхи бэшэ, Галуута нуурай дасанһаа” гэжэ хан шэрээдэ һууха хүбүүндэ немец хэлэн дээрэ хэлээ һэн ха. Хамба ламанар хадаа Зүүн Сибириин бүхы дасангуудай толгойлогшонор болоно гээшэ гэжэ ойлгуулжа үгэхыень Дампил Гомбоев Зодбоевые гуйба ха. Энэ ойлгууламжые Зодбоев немец хэлэн дээрэ хэлэһэн байгаа. Тиихэдэнь хан шэрээдэ һууха хүбүүн ехэтэ һонирхожо, “та хэн гээшэбта, хаана немец хэлэ шудалаа һэмта?” гэхэ мэтэ асуудал табиһан байгаа. Һүүлээрнь буряадуудай түүхэ ба соёлоор асуудалнуудые һураба. Тэдэ хоёр немец хэлэн дээрэ хөөрэлдэбэ. “Сайн зоригоор” (“по доброму желанию”) гэһэн хоёр буряад үгэһөө бэшэ юушье сугларагшад ойлгоогүй һэн ха. “Буряадууд сайн зоригоор гэхэ гү, али һайн дураараа Россиин харьяата албатад болоо юм”, – гэжэ оршуулагша Зодбоев хан шэрээдэ һууха хүбүүндэ мэдүүлээ һэн.

Тэрэ гэһэнһээ хойшо Зодбоев мэдээжэ полиглот гэжэ алдаршаһан юм. Э.Зодбоев хитад, түбэд хэлэнүүдые һайн мэдэдэг юм гэжэ Петербургын шэнжэлэгшэ А.П.Кононов бэшээ бэлэй. Эрдэни Зодбоев хадаа Сэлэнгын албан захиргаанай буряадуудай дундаһаа эгээл эрдэм һургуулитай ажал ябуулагшадай нэгэн байһан юм гэжэ мэдээжэ эрдэмтэ Цэбээн Жамцарано бэшэһэн байдаг.

БУДАЖАБ БУДАЕВ 1848 ондо Ивалгада түрүүшын Харанууд отогой гулваа Буда Тоболовой бүлэдэ түрөө һэн. 1879 ондо Сэлэнгын Степной дүүмэдэ мүнгэн һан баригша болон оршо гаршые гаргашалагша гэжэ тодорхойлогдоходоо, тэрэнэй ажалай намтар эхилһэн байгаа. Гулваа түбшэн даруу, үнэн сэхэ байһаараа шалгардаг һэн. Зоной дунда үзэг бэшэг нэбтэрүүлхэ хэрэгые ехэтэ дэмжэдэг байгаа. “Ябаган багшанарай” (“хожалых учителей”) ажал ябуулгые али болохоор дэмжэдэг һэн. Юрэдөөл, гулваа Б. Будаев өөр тухайдаа һайн дурасхаал үлөөһэн намтартай.

Будажаб Будаев түүхэ-бэшэг бэшэһэн элитэ ехэ ажал ябуулагша болоно. Буряад-монгол угсаатадай үльгэр домогуудые, аман зохёолнуудые үргэнөөр бэшэжэ абадаг хүн байһан юм. “Сэлэнгын монгол-буряадуудай түүхэ" 1918 оной ноябриин 15-һаа. “Сэлэнгын зургаан отогой угай һарбаалжа”, хан шэрээдэ һууха Николайн 1891 ондо Забайкали дээгүүр гараһан тухай дурсалга бэшэһэн байгаа.

Тэрэ мэдээжэ шэнжэлэгшэд, профессорнүүд Б. Барадин, Г. Цыбиковтэй холбоо барисаатай байһан юм. Тэрэнэй гар бэшэгүүд БНЦ-гэй гар бэшэгэй таһагта хадагалагдажа байдаг.

Будажаб Будаев ута наһа наһалжа, 84-дэхи наһан дээрээ бурханай орондо морилоо һэн.

БАЗАР ИШИДОРЖИН (ИШИДОРЖ БАГША) Монголой аха үеын зоной дунда хүндэтэй, алдартай хүн байһан юм. Ишидоржиниие Монголой Ушинский гээшэ гэжэ МНР-эй урдын министр Э.Батухан хэлэдэг байһан.

Базар Санжиевич Ишидоржин Доодо-Оронго нютагта түрөө һэн. Оронгын приходской һургуули, Шэтын гимнази дүүргээ бэлэй. Хубисхалай болон эрхэтэнэй дайнай үедэ ниитын-политическэ ажал ябуулаа һэн. 1921 ондо РСФСР-эй Бурят-Монголой автономито можые хүтэлбэрилхын тула хубисхалта хороон (ревком) байгуулагдаа бэлэй. М.Н.Ербанов Бурревкомой Түрүүлэгшээр, Б.С. Ишидоржин, П.Е. Любимов болон бусад гэшүүдээр һунгагдаһан байгаа.

Энэ үедэ монгол арадай үндэһэтэнэй-сүлөөрэлгын тэмсэл дэлгэржэ байба. Монгол ороной асуудалые һайн мэдэхэ – Ц. Жамцарано, Э-Д. Ринчино, Э. Батухан, Б. Ишидоржин, Ц-Е. Дашипылов (Гушадай), С. Жамбалон, Л. Цыбенов энэ хэрэгтэ хабаадуулагдаа һэн.

С. Буяннэмэхтэй хамта Б. Ишидоржин 1922 ондо “Хүн түрэлтэнэй, хубисхалай, арадай намын ба гүрэнэй хүгжэлтын үндэһэ һууринууд тухай тобшо тайлбари” гэһэн ном бэшэжэ, хэблүүлэн гаргуулаа бэлэй. 1922 оной январь һарада Б. Ишидоржин Монголой делегациин бүридэлдэ орожо, Зүүн зүгэй арадуудай ажалшадай Москвада болоһон I конгрессэй хүдэлмэридэ хабаадаһан байгаа. Тиихэдэ Монголой делегацитай хамта тэрэ В.И.Ленинтэй уулзаа бэлэй.

Москваһаа бусажа ерээд, Б. Ишидоржин Арадай Монголой Дотоодын хэрэгүүдэй дэргэдэхи арадай гэгээрэлэй департаментда хүдэлбэ. 1925 ондо тус департамент МНР-эй Гэгээрэлэй министерство болгогдоо һэн. Орон дотор һургуулинуудые байгуулха талаар ехэ ажал ябуулаа.

1929 ондо Б. Ишидоржин “Байгаали шэнжэлгэ” гэһэн учебник хэблүүлээ һэн. 1931 ондо “Ботаника” , 1932 ондо “Зоологи” гэһэн номуудые гаргуулба. Байгаали шэнжэлгээр һуралсалай номуудые Ишидоржин немец, француз, ород болон бусад хэлэнүүдһээ оршуулһан байгаа. Монгол хэлэнэй ном һударнуудые бэшэхэ хэрэгтэ ехэ анхаралаа хандуулаа һэн. 1930 ондо тэрэ Начинтай хамта “Уншаха ном” гэһэн 2 учебник гаргуулба. 1930 ондо зохёожо бэшэһэн “Монгол хэлэнэй һуралсалай грамматика” гэжэ номынь дунда һургуулинуудта, техникумүүдтэ үзэдэг байгаа. 1931 ондо Б. Ишидоржин “Арифметикын теори”, 1932 ондо “Шэнэ алфавидта заабаринууд”, 1933 ондо “Эхин шатын һургуулида түрэлхи хэлэнэй методико”, 1937 ондо “Монгол хэлэнэй үзэглэл” гэхэ мэтэ номуудые барлуулан гаргуулһан байгаа.

Гадна Б. Ишидоржин “Коммунис партиин манифестые”, “Капиталай” бүлэгүүдые, Ленинэй “Социализм ба шажан” гэжэ зохёолые, “Интернационалай” текстые, Л. Толстойн “Кавказай олзо хүниие”, Н. Островскиин “Булад яажа хатуужааб” гэжэ номые, С. Буяннэмэхтэй хамта “Француз хубисхалай түүхые” оршуулһан юм.

1926 ондо Германида һурахын тула 40 хүнһөө бүридэһэн бүлэг монгол залуушуул эльгээгдэһэн байгаа. Немец, француз хэлэ мэдэдэг Б. Ишидоржин хүтэлбэрилэгшөөр томилогдоо һэн. Монгол хэлэ мэдэдэг немец эрдэмтэ Ута Шёне гэгшын баримта мэдээнүүдэй ёһоор, 4-ниинь Берлинэй ехэ һургуулида, бэшэниинь Германиин һуралсалай дунда һургуулинуудта һураһан юм.

16 жэл Монголдо хүдэлөөд, 1936 ондо Эхэ орондоо бусажа ерэхэдээ, тушаалгаһан байгаа.

Ишидоржиной бэлбэһэн эхэнэр Цырендулма Дашиевнада пенси тогтоохын тула Улаан-Үдын собестэ 1965 ондо хандахадань, үбгэнэйнь хаана ажаллаһан тухай баримта мэдээнүүдые эльгээхыень Монголой Эрдэмэй хүреэлэндэ бэшэхэдэнь, харюу ерээ һэн: “Монголдо байхадаа Ишидоржин тон эдэбхитэйгээр, эршэмтэйгээр хүдэлөө һэн. Орон дотор соёл, гэгээрэл хүгжөөхын тула туйлай ехэ ажал ябуулһан юм. Тэрэ “эрхим бэрхэ багша” гэжэ алдартай байгаа. Тиин тэрэ “Ишидорж-багша” гэжэ хүндэтэйгээр нэрлэгдэдэг бэлэй. Һурагшадынь олон, мүнөө болотор Монголдо ажалладаг юм гэжэ тэрэнэй шабинар – академигүүд Ц. Дамдинсүрэн, Б. Ринчин, Ш. Лувсанвандан, Ш. Нацагдорж болон бусад 1965 ондо эльгээһэн бэшэг соогоо тэмдэглэһэн байдаг.

ДАША-ДОРЖО ИТЫГИЛОВ 1852 ондо Оронгын нуга голой (мүнөө Ивалгын аймаг) Үлзын-Добо гэжэ нютагта таряашан Этигэлэй Мүнхэ-Тагарай бүлэдэ түрөө һэн. Арбатайдаа тэрэ Ошор-Булагта ажаһуудаг нютагай баян Батын Надмидта хүлһэншэнөөр ажаллажа захалба. Зургаан жэлэй туршада үхэр малыень адуулһан, үбһэ хулһыень бэлэдхэлсэһэн байгаа. Удаань тэндэһээ зугадажа, Анаагай дасанда хубараг болохоёо Хориин уужам тала руу зорёо һэн. Тэндэ тэрэ монгол болон түбэд бэшэгүүдые шудалжа, буддын шажанай гүн ухаае шэнжэлжэ, гэбшын нэрэ зэргэдэ хүртөө бэлэй. Онон-Сүүгэлэй дасанда мэргэжэл шадабаряа дээшэлүүлбэ. 15 жэлэй үнгэрһэн хойно тэрэ эхэ нютагтаа, Янгаажанай дасанай байрлаһан Оронго нютагта ерэбэ. Уданшьегүй Даша-Доржо Итыгилов энэ дасанай түрүү ехэ ламанарай тоодо орожо, эдэнэй дундаһаа гүнзэгы эрдэм мэдэсээрээ, буддын шажанай үндэһэ һууриин, тэрэнэй түүхын ба гүн ухаанай һургаалай эрдэмые һайн мэдэхэ байһаараа шалгаржа зоной дунда мэдээжэ болоһон байгаа. 1904 ондо Д-Д. Итыгилов Янгаажанай дасанай шэрээтээр һунгагдаба. Шэрээтэ буряад арадай үндэһэтэдэй хүдэлөөнэй эгээл эдэбхитэй ажал ябуулагшадай дунда ябадаг һэн. Бүгэдэ буряадуудай съезднүүдтэ, конференцинүүдтэ хабаадажа, үндэһэтэнэй хүдэлөөнэй программна дансануудые бодотоор бэелүүлгэдэ шухала үүргэ дүүргэдэг байгаа.

1911 ондо Даша-Доржо Итыгилов буряад дасангуудай бандида хамба-ламаар һунгагдажа, энэ тушаалаа 1918 он болотор гүйсэдхэн бэелүүлээ һэн. 1913 оной февраль һарада Романовтанай байшангай 300 жэлэй ойе һайндэрлэлгэдэ уригдажа, энэ үйлэ хэрэгэй хүндэлэлдэ 1200 айлшадай тоодо орожо, һайндэрэй сайлалгада хабаадалсаһан юм. Бүхы буряадуудай үмэнэһөө, санаартад болон һүзэгтэнэй зүгһөө тэрэ амаршалгын үгэ хэлээ һэн. II Николай хаан тэрэниие орденоор шагнаа бэлэй.

Уданшьегүй Петербургһаа бусажа ерэһэнэйнь һүүлээр дэлхэйн дайн эхилээ һэн. Иимэ орёо байдалда хамба-лама Итыгилов шажанай болон ниитын элитэ ехэ ажал ябуулагша байһанаа харуулһан юм. “Бүгэдэ буряадуудай бүлгэм” байгуулагшадай нэгэн болобо. Энэ бүлгэм фронтдо дайлалдажа байһан сэрэгшэдтэ үргэл хэлгэ эмхидхэһэн байгаа. Тиигэжэ 1915 оной һүүл багта 150 мянган түхэриг суглуулаа һэн. Энэ мүнгөөрөө бүлгэм дайнай Кавказ уулын оршондо 21 оро дэбдихэр, Петроградта 30 оротой лазарет, Баруун фронтдохи лазаредтэ хэдэн оро байгуулаа бэлэй.

1916 оной июниин 25-най Зарлигаараа хаан буряадуудые ара талын хүдэлмэридэ хабаадуулха тухай шиидхэбэри гаргаа һэн. Элсүүлэн хабаадуулгын хүдэлмэридэ хаанта правительство нютагай засаг захиргаануудһаа гадна, мүн лэ баяд ноёдто, Буддын болон Үнэн алдартын шажануудай санаартадта түшэглэдэг байгаа.

Станциһаа эшелон ябуулхын урда тээ Зүүн Сибириин буддын шажантанай бандида хамба-лама Даша-Доржо Итыгилов ерээ һэн. Энгэртээ орден яларуулһан Итыгилов ябахаяа байгшадта хандажа, үгэ хэлэбэ. Шажанай болон ниитын элитэ мэдээжэ ажал ябуулагша, урдын бандида хамба-лама Чойнзон Иролтуев баалалтаар ябуулагдажа байһан буряадуудай дэргэдэхи ахамад этигэмжэтэ байһан юм.

Ара талын хүдэлмэри хэхэеэ фронт эльгээгдэһэн нютагаархиднай эрхэтэнэй уялгаяа нэрэтэй түрэтэйгөөр дүүргэһэн байгаа. Олонхидойнь гэртээ бусажа ерээгүй байһаниинь халагламаар. Буряадай бүлгэм, тэрэнэй санаартан болон сэхээтэнһээ бүридүүлэгдэһэн түрүү түлөөлэгшэд тэдээндэ анхарал оролдолго хандуулдаг һэн. Россиин мэдээжэ монголшо эрдэмтэ Б.Я.Владимирцов иигэжэ бэшээ бэлэй: “Манай буряадууд бэрхэнүүд лэ байна даа. Ажалда баалалтаар абаашагдаһан түрэлхидтөө жэшээтэ һайнаар анхаралаа хандуулна. Тэдэнэртэ хороонууд, этигэмжэтэ бии, тэдэ ажалаа һайнаар ябуулна. Эдэнэй хамба лама, үбгэжөөл Иролтуев фронт дээгүүр нютагаархидаа эрьежэ ябахадаа, эндэ ерээ, Архангельскда хүрөө”.

1917 ондо хубисхалай болоходо, би хамба-ламын тушаалһаа буухамни гэжэ Д-Д. Итыгилов Бүгэдэ буряадуудай съезд дээрэ мэдүүлээ һэн. Тушаалһаа буухадаа, юрын лама болоод, Янгаажан дасанда ажаһууһан юм. Даша-Доржо Итыгилов 1927 ондо 75-тайдаа тагаалал болоһон байгаа.

Тиин далан табан жэл үнгэрһэн хойно хуурсагыень малтажа, бэеыень гаргахадань, 12-дохи бандида хамба-лама Даша-Доржо Итыгиловэй бэе үнөөхил зандаа, мүнхэрһэн байба. Мүнөө тэрэнэй бэе зорюута баригдаһан тусхай дуган соо байлгагдана. Даша-Доржо Итыгиловэй ордон баригдажа байна. Этигэлэй хамбын нэрэмжэтэ ехэ һургуули баригдахаар хараалагдана.

ГАЛДАН ЛЁНХОБОЕВИЧ ЛЁНХОБОЕВ хадаа уран бэлигтэй, түрэл арадайнгаа түүхэ, ёһо заншал һайн мэдэдэг, дархан солотой, энэрхы һайхан сэдьхэлтэй хүн байгаа. Тэрэ 1907 ондо Дээдэ-Оронгоһоо холо бэшэ, Олзон нютагта түрэһэн юм. Гурбан наһатайдаа тэрэ эхэ эсэгэһээ таһараа һэн. Тэрэ гэһэнһээ хойшо Дара эхэнь үбгэн эсэгэ Лёнхобо Гармаевтай хамта бишыхан Галданиие хүмүүжүүлжэ захалаа бэлэй. Имагтал үбгэ эсэгэнь тэрэниие хуушан монголоор һургаһан, модоор дархалжа дүршүүлһэн, түрэл нютагайнгаа түүхээр һонирходог болгоһон байгаа. Саашадаа тэрэ нагаса абгадаа – зүүн зүгэй анагааха эрдэмтэй мэргэжэлтэдэ заалгажа, түбэд хэлэндэ, буддын шажанай түүхэ болон гүн ухаагаар, түбэд медицинээр һуралсажа, мэргэжэлээ дээшэлүүлһэн байха юм. Бага балшар наһанһаа бэлигтэй бэрхэ Галдан хүбүүхэн мүнөөнэй буряад хэлэн болон ород үзэг бэшэг өөрөө шудалаа һэн.

1923 ондо Галдан Лёнхобоев Дээдэ-Үдэдэ ерэжэ, модошо дархашанаар ажалайнгаа намтар эхилбэ. 1938 онһоо 1975 он болотор 37 жэлэй турша соо “Механлит” (мүнөө “Электромашина”) заводто модельщик хүдэлмэришэнөөр хүдэлөө бэлэй. Заводто хүдэлхэ үедөө продукциин шанар һайжаруулха, ажал оньһожоруулха, автомат оньһоор хангаха талаар 200 гаран уралан нарижуулгын дурадхал оруулһан байгаа. Энээнэйнгээ түлөө Г. Лёнхобоев “РСФСР-эй габьяата уралан нарижуулагша” гэһэн үндэр нэрэ зэргэдэ хүртөө һэн. Райсоведэй, горсоведэй депутадаар хэдэ дахин һунгагдаһан байгаа. Тэрэ түрэл “Механлит” заводойнгоо түүхэ бэшээ һэн.

Мэдээжэ археолог А.П. Окладниковай газаршалагша ябаһан байгаа. Г. Лёнхобоев “Сэлэнгын буряадуудай түрэ хуримай түүхэ” гэжэ монографи бэшээ бэлэй. Уянгата шүлэгүүдые бэшэдэг байгаа. Тиигэжэ “Байгал” һэдхүүлдэ шүлэгүүдээ хэблүүлһэн, “Түрэл газар дайдамнай” гэжэ шүлэгүүдэй суглуулбари барлуулан гаргуулһан байха юм.

Г.Л. Лёнхобоев уран зурааша, модоор ба шулуугаар һиилэдэг байгаа. Тэрэ СССР-эй Уран зураашадай холбооной гэшүүн байһан. Галдан Лёнхобоевой бүтээлнүүд Улаан-Үдын, Москвагай, Ленинградай, Парижай выставкэнүүд дээрэ табигдажа харуулагдаһан, Россиин олон хотын уран зурагай музейнүүдэй витринэнүүдые шэмэглэһэн юм гэхэ.

Гэбэшье түбэд эм буйлуулха, залаха, үбшэнтэдые эмшэлхэ талаар алдар сууда гараһаараа Галдан Лёнхобоев олоной дунда үргэнөөр мэдээжэ болоһон байгаа. Бүхы Советскэ Союз соо тэрэнэй эм домуудаар аргалуулһан, эмшэлүүлһэн хүнүүд баяр баясхалан хүргэдэг, һайн һайханаар дурсадаг, мартангүй һанажа ябадаг юм.

Галдан Лёнхобоевич эм домуудые буйлуулхаһаа гадна, “Чжуд-ши”, “Лхантаб”, “Шэлпрэн” гэжэ эрдэм ухаанай гүнзэгы удхатай зохёолнуудые мүнөөнэй буряад хэлэндэ оршуулһан байгаа. Энэ хадаа айхабтар ехэ ажал ха юм даа. Эм домуудта ородог ургамалнуудай нэрэнүүдэй ород-түбэд-буряад толи зохёоһон байгаа. Нютагай эмшэ ламанар эм домуудые буйлуулхадаа, энэ толииень хэрэглэдэг байгаа бшуу. Түбэд медицинын эм домуудай түүхэй эдүүдэй эхэ-хэбүүдые суглуулһан байгаа. Эдеэ хоолой зүйлнүүдэй халуун ба хүйтэн шэнжэнүүд тухай мэдээнүүд тушаа тэрэнэй тайлбаринууд академик Г.И. Марчугай редакцилга доро 1979 ондо Новосибирск хотодо СССР-эй АН-ай Сибириин таһагта хэблэгдээ һэн. Мүнөө үедэ энэ талаар тэрэнэй 4 хүдэлмэри барлагданхай. Г.Л.Лёнхобоевой түбэд медицинын талаар зохёолнууд болон хүдэлмэри хүсэд шэнжэлэгдээгүй байһаар.

ЦЫРЕТАР ГАНЖУРОВ 1874 ондо Гильбэрэ нютагта баян хасаг буряад бүлэдэ түрэһэн юм. Хуушан монгол, ород бэшэг шудалба. Математикаар һонирходог байгаа. XIX зуун жэлэй һүүл багта багшын ажал ябуулга эхилээ һэн. Сэлэнгын, Хяагтын, Кабанскын һургуулинуудта хүдэлбэ. 1900 онһоо Цыретар 8 жэлэй туршада Янгаажанай газаа тээһээ орогшодой училищида багшалхадаа, бага арадуудые ород хэлэтэй, ород ёһо гуримтай болгохо ябадалтай ушараа һэн. Тиихэдэ тэрэ буряад хэлэеэ, ёһо заншалаа сахихын тула ехэ ажал ябуулдаг байгаа.

1917 ондо Цыретар Ганжуров дахинаа нээгдэһэн Гильбэрын һургуулида хүдэлхэеэ оробо. Үзэг бэшэггүйдэлгые усадхаха талаар ехэ ажал ябуулдаг байгаа. Соведүүдэй бэелүүлдэг хэмжээ ябуулгануудта эдэбхитэйгээр хабаададаг һэн. Ангиин тэмсэлэй хурсадахада, Ц. Ганжуров хоргодохо баатай боложо, уданшьегүй Монгол ошоо һэн. 1922 ондо Түбэй Россигаар ябаһан, мүн Швеци болон Норвегидэ хүрэһэн байгаа.

Цыретар Ганжуров Эхэ орондоо бусахадаа, багшынгаа ажал хэбэ. Республикын элдэб һургуулинуудта багшалһан, арадай гэгээрэлэй Сэлэнгын таһагай инспекторээр хүдэлһэн юм. 1932 ондо нюдарган баянай хүбүүн гэжэ хардуулан, Шэтын түрмэдэ хаагдаа һэн. 1933 ондо хүндөөр үбшэлжэ, Ц. Ганжуров наһа бараба. Москвагай ехэ һургуули дүүргээд, Ураалай Соликамскда горно инженерээр хүдэлжэ байһан Даша-Дондок хүбүүниинь 1937 ондо шорон түрмэдэ хаагдаба. Тэрэнэй хуби заяан тухай түрэлхидынь арбаад жэлдэ юушье мэдэдэггүй байгаа. Даша-Дондок үбшэнһөө наһа бараа гэжэ түрэлхидынь 1948 ондо мэдээсэл абаа һэн. Цыретар Ганжуровай һамган Долгор Шухуровна 1958 ондо наһа бараһан юм.

БАДМАЦЫБИК ЦЫДЕНОВ 1887 ондо Ивалга нютагта түрэһэн байгаа. Оронгын хүдөөгэй училищи дүүргэбэ. 1917 онһоо Сэлэнгын аймагай захиргаанай шиидхэбэреэр тэрэ Ивалгын буряад һургуулида багшаар томилогдоо һэн. Багшалха үедөө Б. Цыденов ниитын-политическэ ажабайдалда эдэбхитэйгээр хабаададаг байгаа. Ивалгын буряадуудай түлөөлэгшэ боложо, тэрэ хушуунай, аймагай хуралнуудта, бүгэдэ буряадуудай съезднүүдтэ һунгагдадаг һэн. Эдэбхитэй ажал ябуулгынгаа түлөө тэрэ “Балгуугай большевик” гэжэ далда нэрэтэй байһан юм. Эрхэтэнэй дайнай үедэ партизануудта туһалдаг бэлэй.

1921 ондо Монголдо национально-демократическа революциин болоһоной һүүлээр орон дотор демократическа хубилалтануудта туһалха үзэг бэшэгтэй хүнүүдэй хэрэгтэй болоходонь, тэрэ Монгол орондо эльгээгдээ һэн. Захиргаанай ажахын эмхинүүдтэ оршуулагшаар хүдэлбэ. Санаартад болон тайжа сайднарай түлөөлэгшэдые үндэһэ яһатанаа нэгэдүүлхын тула арадай засагай зургаануудта хүдэлмэридэ хабаадуулдаг байгаа.

1927 ондо Бадмацыбик Цыденов Эхэ орондоо бусажа, соёлой дээдэ һургуулида, маркс-ленинэй литература оршуулгын хэлтэстэ хүдэлжэ эхилбэ. Ц. Дондубон, Д. Дашинимаев, Б. Цыденов, Д. Ардин гэгшэдһээ бүридэһэн оршуулагшадай бүлэгэй ажал ябуулгада бэрхэшээл түбэгүүд ушардаг һэн. Буряад-монгол хэлэндэ ниитын-политическэ олохон шэнэ нэрэ томьёонууд үгы байгаа. Тиимэһээ оршуулагшад нэрэ томьёонуудые зохёохын тула эдэбхитэйгээр хүдэлдэг байгаа. Монгол нүхэдтэеэ нягта харилсаа холбоо тогтоодог һэн. Соёлой дээдэ һургуулиин хэлэнэй, литературын ба түүхын хүреэлэн (ГИЯЛИ) болгогдожо хубилгагдахада, оршуулгын бүлэг Буряад-Монголой гүрэнэй номой хэблэлдэ дамжуулагдахада, Цыденов республикын радиокомитедтэ хүдэлхэеэ ороод, оршуулгын ажал ябуулаа һэн. Эндэһээ тэрэ наһанайнгаа амаралтада гараһан байгаа.

Б.Б. Цыденов бэрхэ шатаршан, шатараар багша-һоригшо байһаараа Буряад орондо мэдээжэ байһан юм. Буряад-Монголой, Улаан-Үдэ хотын чемпионой нэрэ солодо хэдэ дахин хүртэһэн байгаа. В. Мамилов, А. Игумновтай тэрэ республика дотороо шатарай федераци байгуулаа һэн. Л. Гармаева Н.Балданов хоёртой хамта Б. Цыденов “Буряад ороной шатар” гэһэн ном бэшэжэ, 1976 ондо хэблүүлэн гаргуулаа һэн. Тэрэ спортын үндэһэн зүйлнүүдые һайн мэдэхэ байһан дээрэһээ ехэ ехэ мүрысөөнүүдтэ, уласхоорондын наадануудта, Сурхарбаануудта ходо ходо ахамад судьягаар табигдадаг байгаа.

ДОРЖО ЦЫРЕМПИЛОВИЧ ЦЫРЕМПИЛОН 1908 ондо Ивалгын аймагай Гильбэрэ нютагта түрэһэн юм. 1931 ондо Буряад-Монголой багшын мэргэжэлэй һургуули дүүргээд, Д. Цыремпилон БМАССР-эй Алайрай аймагай долоон жэлэй һургуулида буряад хэлэнэй багшаар хүдэлжэ эхилээ һэн. Уданшьегүй долоон жэлэй һургуулиин директорээр томилогдобо. Хэдэхэн сагай үнгэрхэдэ, аймагай арадай гэгээрэлэй таһагые даагшаар табигдаһан байгаа.

1933 ондо сэрэгэй албанда татагдажа, 1935 он болотор Буряад-Монголой морин сэрэгэй дивизиондо алба хэбэ. Албанһаа табигдаһанайнгаа һүүлээр Сэлэнгын аймагай һониной редактораар хүдэлөө һэн. 1937 ондо тэрэ ВКП(б)-гэй Сэлэнгын аймкомой секретаряар, 1938 ондо XII областной партийна конференци дээрэ партиин Буряад-Монголой обкомой гэшүүнээр, обкомой Бюрогой гэшүүнээр, обкомой гурбадахи секретаряар һунгагдаа бэлэй. Тэрэл жэлдэ РСФСР-эй Верховно Соведэй депутадаар һунгагдаба. 1940 ондо тэрэ ВКП(б)-гэй ЦК-гай дэргэдэхи Дээдэ партийна һургуулида һурахаяа ороо һэн. Дайнай түрүүшын үдэрһөө партийна һургуулиин һурагшад Эсэгэ ороноо хамгаалагшадай зэргэдэ жагсаба. РККА-гай Главна политуправлениин мэдэлдэ эльгээгдэбэ.

Д.Ц. Цыремпилон батальоной комиссарай нэрэ зэргэтэйгээр дайлалдажа байһан армида эльгээгдэжэ, Доной 60-дахи хасаг дивизидэ алба хэжэ захалба. Урда фронтдо сухариһан, Хойто хүшэр хүндэ байлдаануудта хабаадаа һэн. Хойшодоо совет сэрэгүүд оронойнгоо газар дайдые сүлөөлжэ, Зүүн Европын гүрэнүүдэй газар руу ороо бэлэй. Саашадаа Корсунь-Шевченковскэ суута ябуулгада хабаадаһан, Румыниие, Венгриие, Чехословакиие сүлөөлэлсэһэн байгаа. Фашис Германиие дараһанайнгаа һүүлээр милитарис Япониие бута сохилгодо хабаадаа һэн. Квантунска армиие илаад лэ, ябаган сэрэгэй полит-таһагай даргын орлогшо, подполковник Д.Ц. Цыремпилон амгалан ажалдаа бусаба.

1946 ондо тэрэ Буряад – Монголой АССР-эй Верховно Соведэй депутадаар, 1947 оной мартда республикын Верховно Соведэй Президиумэй Түрүүлэгшээр һунгагдаа һэн. Тэрэл жэлдээ Россиин Федерациин Верховно Соведэй депутадаар дахинаа һунгагдаба. Тэрэшэлэн РСФСР-эй Верховно Соведэй Президиумэй Түрүүлэгшын орлогшоор һунгагдаһан байгаа.

1951 оной мартда Д.Ц. Цыремпилон БМАССР-эй Министрнүүдэй Соведэй Түрүүлэгшээр томилогдоо һэн. 1954 ондо Москва һургуулида эльгээгдэтэрээ энэ тушаалдаа ажаллаа бэлэй. Бусажа ерээд, республикын Верховно Соведэй Президиумэй Түрүүлэгшээр һунгагдаба. Хүндөөр үбдэжэ, 1960 ондо энэ тушаалһаа сүлөөлэгдөө һэн. Саашадаа Буряадай номой хэблэлэй редактор болобо.

Д.Ц. Цыремпилоной дайшалхы болон ажалай алдар габьяа Ленинэй, Дайшалхы Улаан Тугай, Ажалай Улаан Тугай орденуудаар, правительствын бусад хайра шагналнуудаар тэмдэглэгдэнхэй.

Буряадай мэдээжэ һэдхүүлшэ, ниитын элитэ ехэ ажал ябуулагша, эрдэмтэ хүдэлмэрилэгшэ ЦЫРЕН ОЧИРОВИЧ ОЧИРОВ 1920 ондо Дээдэ-Ивалга тосхондо түрөө һэн. 1937 ондо һургуули дүүргэһэнэйнгээ һүүлээр тэрэ “Буряад-Монголой үнэн” һониндо хүдэлхэеэ ороод, удаань “Бурят-Монгольская правда” һониндо ажаллаба. һониной таһагые даагша болоо һэн. Һуралсалай, соёлой, ажахын байгуулалтын орёо шухала асуудалнуудаар статьянуудые бэшэдэг байгаа.

1940 ондо Улаан Армида алба хэһэн, Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнда хабаадаһан байха юм. Тэрэ политическэ хүдэлмэрилэгшэ ябаа, фронтын сэрэгэй һониндо хэдэн жэл соо ажаллахадаа, һониной редакторай орлогшо болотороо ургаба.

Дайшалхы орден, медальнуудаар шагнагдаа һэн. Сэрэгэй албанһаа табигдаһанайнгаа һүүлээр 1948 ондо партиин Буряад-Монголой обкомдо ажаллаад, удаань КПСС-эй ЦК-гэй дэргэдэхи Дээдэ партийна һургуулида һурахаяа оробо.

1954 ондо республикадаа бусажа ерээд, партиин обкомой секретаряар һунгагдаа һэн. 1960 оной февраль болотор энэ тушаалдаа хүдэлөө бэлэй. Үзэл сурталай талаар партиин обкомой секретарь байхадаа, Ц.О. Очиров гэгээрэл болон соёлые хүгжөөхэ, зохёохы холбоонуудые бэхижүүлхэ, мэргэжэлтэдые бэлдэхэ талаар ехэ хүдэлмэри ябуулдаг байгаа.

1959 ондо Москвада болоһон Буряадай литература ба искусствын II декада эмхидхэхэ, үнгэргэхэ хэрэгтэ ехэ хубитаяа оруулаа һэн. Тэрэ “Жаргалантын голдо” гэжэ туужа, хэдэн рассказ, очерк бэшээ бэлэй. Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн болоһон юм. Эрхүүгэй гүрэнэй ехэ һургуулиин аспирантура дүүргэһэн байгаа. Түүхын эрдэмэй кандидат болоо һэн.

1960 оной февраль һарада Ц.О. Очиров СССР-эй АН-ай СО-гой Буряадай Эрдэм-шэнжэлэлгын хүреэлэнгэй эрдэмэй талаар директорэй орлогшоор томилогдоо һэн. Эрдэм шэнжэлэлгын эмхидхэлэй ехэ хүдэлмэри ябуулба.

1963 ондо республикын “Правда Бурятии” болон “Буряад үнэн” һонинууд нэгэдэһэн байгаа. Тиихэдэнь Ц.О. Очиров ахамад редактораар табигдаба.1969 ондо хүндөөр үбшэлжэ, наһа баратараа хүдэлөө һэн.

Үйлэдбэри дээрэ үндэр үрэ дүнгүүдые харуулжа, ажалай ехэ амжалта туйлаһан түрүүшүүл эндэ бии юм.

Гушаад ондо Ивалга нютагта колхоз эмхидхэгдээ һэн. БУДА-ЦЫРЕН ТУГУТОВИЧ ТУГУТОВ хүдөө ажахын артелиин гэшүүдэй нэгэниинь болоо һэн. Удаа дараалан тэрэ хамтын ажахы эрхилэлгын хэрэгые шудалһан байгаа. Хоёр жэлэй үнгэрхэдэ, артелиин правлени таряан ажалай бригада хүтэлбэрилхыень тэрээндэ даалгаба. Буда-Цырен Тугутович Ивалгын газарай үндэр баян ургаса үгэхын тула бүхы хүсэ шадалаа элсүүлһэн байгаа. Таряалан дээрэ нютагай үтэгжүүлгэ гаргажа, саһа тогтоожо, газарай хүрьһэнэй шанар һайжаруулжа, буртаг үбһэ усадхажа, үндэр баян ургаса абаһан байгаа.

1947 ондо Тугутовай бригада 29,7 гектар таряалангай туд бүриһөө 31,7 центнер шэниисэ хуряагаа һэн. Үндэр баян ургаса хуряаһанайнь түлөө бригадир Буда-Цырен Тугутович Тугутовта Ленинэй орден, “Хадуур ба Балта” гэжэ Алтан медаль барюулгатайгаар Социалис Ажалай Геройн үндэр нэрэ зэргэ олгогдоо һэн. 1970 ондо 80-тайдаа наһа бараһан юм.

Буряад ороной мэдээжэ механизатор БИМБА САНЖЕЕВИЧ ДЫМБРЫЛОВ Оронго нютагта түрэһэн намтартай. 1931 ондо Сэлэнгын механизаторнуудай һургуули дүүргээд, тракторист болобо.

Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай жэлнүүдтэ Бимба Санжеевич колхоздоо шэн габьяатайгаар хүдэлөө һэн. 1944 ондо тэрэнэй бригадада “комсомол-залуушуулай фронтовой бригада” гэһэн нэрэ зэргэ олгогдоо бэлэй. Ажалай амжалта туйлаһанайнгаа түлөө бригада ВЛКСМ-эй ЦК-гай шанда хүртэбэ.

1948 ондо орооһото ургамалнуудай үндэр баян ургаса хураяажа абаһанайнь түлөө Бимба Санжеевич Дымбрыловтэ Социалис Ажалай Геройн нэрэ зэргэ олгогдоо һэн.

1962 ондо республикын “Сельхозтехникын” нэгэдэлэй гүрэнэй техническэ хиналтын ахалагша инженерээр ажаллажа байтараа, гэнэ усалда орожо, наһа бараһан байна.

ЕГОР АРСЕНТЬЕВИЧ ТРУБЧАНИНОВ һүрөөтэ 1942 ондо Воронежско областиин Бобяково тосхонһоо манай Буряад орондо нүүжэ ерээ һэн. Трубчаниновай бүлые Ивалга тосхондо халуун дулаанаар угтаһан юм. Бүлын аха заха Егор Арсентьевичые таряан ажалай бригадада хүдэлхыень эльгээбэ. Тиихэдэнь баян дүй дүршэлөө Егор Трубчанинов буряад нүхэдтөө дамжуулаа һэн.

1946 ондо Е.Трубчаниновые звеногой хүтэлбэрилэгшөөр табиба. Хабарай тарилгаяа саг болзор соогоо хэжэ, нэмэлтэ тэжээл оруулаад, ургасынгаа буртаг үбһэ түүжэ, намарынь 15,7 гектар талмайн тус бүриһөө 32 центнер ургаса – шэниисэ хуряажа, ехэ амжалта туйлаа бэлэй.

Агротехническэ арга онол үргэнөөр хэрэглэхэдэ, газараа һайнаар элдүүрилхэдэ, үндэр баян ургасын хуряагдаха аргатай байһые Воронежой таряашан Егор Арсентьевичэй дүй дүршэл гэршэлэн харуулһан юм.

Тиигэжэ Егор Арсентьевич Трубчанинов 1948 ондо СССР-эй Верховно Соведэй Президиумай Зарлигаар Социалис Ажалай Герой болоо һэн. 1964 ондо хүндөөр үбшэлжэ, наһа бараһан байгаа.

Ивалга нютаг нэрэтэй солотой уран зохёолшодоороо, композиторнуудаараа алдартай юм. АБИДУЕВ БАВАСАН ДОРЖИЕВИЧ 1909 ондо Ивалгын аймагай Янгаажан нютагта түрэһэн намтартай. Тэрэ буряад совет литературын үндэһэ һуури табилсагшадай нэгэниинь болоно. 20-дохи онуудай эхиндэ эдир залуу наһандаа тэрэ соёл гэгээрэлэй, ниитын-политическэ (улас түрын) хэмжээ ябуулгануудта эдэбхитэйгээр хабаададаг һэн. 16-тайдаа комсомолдо оробо.

Б. Абидуев оройдоол 31 наһатайдаа нүгшэһэн байгаа. “Бурят-Монголой үнэн” һониндо һурбалжалагшаар хүдэлжэ, ажалайнгаа намтар эхилээ һэн. 1928 ондо түрүүшынь шүлэгүүд барлагдаа. “Самолет” гэжэ шүлэгынь зониие һонирхуулаа бэлэй. 1931 ондо “Наранай туяа” гэжэ шүлэгүүдэйнь түрүүшын ном Ц. Доной оролто үгэтэйгөөр гараба. 1938 ондо “Баяр” гэжэ хоёрдохи номынь уншагшадтаа түхөөгдэһэн байгаа. Эдэ жэлнүүдтэ Бавасан Абидуев “Тэхэ бабанын түүхэ”, “Шаалай Шаанай хоёр”, “Эреэн гүрөөһэ эмээллэгшэ”, “Үрэмшөө” гэхэ мэтэ үхибүүдтэ зорюулагдаһан үльгэрнүүдые найруулаа һэн.

Тэрэ улас түрын ба уран һайханай зохёолнуудые ородһоо буряад хэлэн дээрэ оршуулһан байгаа. Н. Островскиин “Булад яажа хатуужааб”, “Шуурган дундуур түрөөшэд” гэжэ романуудые оршуулһан юм. В. Маяковскиин шүлэгүүдые буряадшалһан. Д.Чернинов Б.Санжин хоёртой хамта тэрэ буряад оршуулгын һургуулиин үндэһэ һуури табяа бэлэй. 1934 онһоо СССР-эй Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн.

Зохёохы ажалайнгаа охин дунда тэрэ 1940 ондо наһа бараа һэн. Наһа бараһанайнь һүүлээр 1948, 1956 онуудта тэрэнэй зохёолнууд хэблэгдээ бэлэй. Бавасан Абидуевай нэрэ республикын хүүгэдэй библиотекэдэ олгогдоһон байгаа.

БРЯНСКИЙ КОНСТАНТИН ГАВРИЛОВИЧ (1910-1943) – поэт. Ивалгын аймагай Ключи тосхондо түрэһэн байгаа. Бага балшар наһандаа үншэрөө һэн. Зургаан һарын курса дүүргээд, аймагай “Улаан Баунт” һониной, удаань “Бурят-Монгольский комсомолец” һониной редактораар, ТАСС-ай һурбалжалагшаар хүдэлөө. Дайнай урда тээхэнэ партиин горкомдо хүдэлхөөр дэбжүүлэгдээ һэн.

Фронт мордожо, ахалагша лейтенант политрук ябаа. 1943 ондо хүндөөр шархатажа, Рязаниин госпитальдо наһа бараба.

К. Брянский – шүлэгүүдэй хоёр номой автор: “Слава Родине”. “Бессмертие”.

БАЛДАНО НАМЖИЛ ГАРМАЕВИЧ 1907 ондо Ивалгын аймагай Оронго нютагта түрэһэн. Н.Г. Балдано – драматург, ниитын ажал ябуулагша. Жаргалантын шажанай-приходской һургуулида һураһан. Комсомолой хүдэлмэри хээ. 1932 ондо Буряадай искусствын техникум дүүргээд, хуби заяагаа буряад драмын театртай холбожо, 1952 он болотор хүдэлөө һэн. Театрай артистаар, режиссероор, уран һайханай хүтэлбэрилэгшөөр, директорээр ажаллаба.

1954 онһоо 1965 он болотор Н. Балдано Буряадай Уран зохёолшодой холбооной правлениин түрүүлэгшээр хүдэлөө. Республикын Верховно Соведэй Түрүүлэгшээр удаан саг соо ажаллаа.

1928 онһоо Н. Балдано дүшөөд драмын зохёол бэшэһэн. “Таһалдал” (1932), “Хэн бэ?” (1933), “Олоной нэгэн” (1935), “Хоёр нүхэд” (1936), “Энхэ-Булад баатар” (1938), “Эржэн” (1940), “Байгалай загаһашад”, “Бабжа-Барас баатар” (1943) зүжэгүүд театрнуудай тайзан дээрэ табигданхай. 1940 болон 1959 онуудта Москвада болоһон литература ба искусствын декануудта тэрэнэй зүжэгүүд табигдаа һэн. Н. Балданогой зүжэгүүд Монголдо табигдаһан байгаа.

“Энхэ-Булад баатар”, “Анда нүхэд” оперонуудай, “Арюун гоохон Ангар дүүхэй” гэжэ баледэй либреттэнүүдые бэшээ һэн.

1935 онһоо СССР-эй Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн. 1973 онһоо Буряадай арадай уран зохёолшо. Россиин искусствын габьяата ажал ябуулагша. Республикын арадай артист. Октябриин Революциин, Ажалай Улаан Тугай, “Хүндэлэлэй Тэмдэг” орденуудаар, олон медаляар шагнагданхай. 1984 ондо наһа бараа һэн.

БАДАЕВ АЛЕКСЕЙ ДАНИЛОВИЧ (1928) – поэт. Ивалгын аймагай Олзон нютагта түрэһэн. Улаан-Үдын түмэр замай техникум, авиационно училищи, М. Горькиин нэрэмжэтэ Удха зохёолой дээдэ һургуулиин дэргэдэхи Дээдэ литературна курса дүүргээ һэн. 1951 онһоо 1956 он болотор Далайн-Сэрэгэй Флодой авиационно частьнуудта кадрова офицерээр алба хэбэ.

“Буряад үнэн” һониндо, Буряадай телестудида хүдэлһэн байгаа.

А. Бадаев 1944 ондо “Бурят-Монголой үнэн” һониндо түрүүшынгээ шүлэг гаргуулаа һэн. Тэрэ 30 гаран шүлэгэй ном хэблүүлэн гаргуулаа. Эдэнь буряад, ород хэлэн дээрэ барлуулһан байгаа. Олон шүлэгүүдтэнь хүгжэм бэшэгдээ.

А. Бадаев Буряадай литература болон искусствын II декадада (1959) хабаадаа. СССР-эй Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн, Буряадай арадай поэт. Буряад Республикын соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ, Буряадай Гүрэнэй шангай лауреат (2005).

ГУР-ДАРМА ДАШИПЫЛОВ (1937-1980) – композитор. Тэрэ 1937 ондо Ивалга нютагта түрөө һэн. 1964 ондо Улаан-Үдын хүгжэмэй училищиин теоретико-композиторай таһаг, 1970 ондо Свердловско консерваториин композициин факультет дүүргэһэн байгаа. 1970-1980 онуудта Улаан-Үдын хүгжэмэй училищида багшалаа һэн.

Гур Дашипылов бага наһанһаа олон хүгжэмэй инструментнүүд дээрэ наадажа һураһан, хоорто дуулаһан, духовой оркестртэ наадаһан байгаа. Элдэб конкурснуудта хабаадалсаа һэн. Скрипкэ дээрэ наадаха сонатань 1967 ондо Бүхэроссиин конкурсдо шанда хүртөө бэлэй. Энэ сонатань 1979 ондо Москвада хэблэгдээ һэн. Энэ зохёолынь композиторай эрхим һайн зохёол болоһон байгаа. 1969 ондо тэрэ “Ёохор” гэһэн симфонито увертюрэ бэшээ бэлэй. “Хабар” гэжэ дуун-романснь Г. Дашипыловэй эрхим зохёол болонхой. Б. Дугаровай “Буряад орон”, Ц-Б. Бадмаев болон Ц-Ж. Жимбиевэй “Согто-Хангил”, Л. Тапхаевай “Аха” гэжэ шүлэгүүдтэ зохёоһон дуунуудынь олоной сэдьхэл татанхай.

Н. Дамдиновай либреттээр “Мүнхэ наран” гэжэ балет бэшээд, тэрэнээ түгэсхөөгүй байһаниинь халагламаар.

АНАТОЛИЙ АНДРЕЕВ – композитор. Манай Буряад ороной мэдээжэ композиторнуудай нэгэн. Улаан-Үдын хүгжэмэй училищи дүүргээ һэн. Удаань Свердловско консерваториин композициин факультет түгэсхэһэн юм.

Республикын олон поэдүүдэй шүлэгүүдэй үгэнүүд дээрэ уянгата һайхан дуунуудые бэшэнхэй. Гунгаа Чимитовэй “Тоонто нютаг” гэжэ шүлэгтэнь зохёоһон дууниинь хүн бүхэнэй дура буляадаг, анхарал татадаг юм. Дамба Жалсараевай үгэ дээрэ Анатолий Андреевэй зохёоһон дуун Буряад ороной Гүрэнэй гимн болонхой. Кантата, симфони, соната гэхэ мэтэ жанрнуудаар тэрэ хүгжэмтэ зохёолнуудые бэшээ һэн.

Буряад арадай эпос болохо “Гэсэрэй” удхаар найруулагдаһан либреттээр оперо бэшээд, мүнөө Буряадай оперно театрта табигдаад, харагшадай анхарал татажа байнхай.

А.Андреев – СССР-эй Композиторнуудай холбооной гэшүүн. Россиин Федерациин искусствын габьяата ажал ябуулагша. 2004 ондо наһа бараба.

Бата–Мүнхэ ЖИГЖИТОВ


<< гэдэргээ гаршагсаашаа >>