ЗЭДЫН АЙМАГАЙ СУУТА ХҮНҮҮД

Зэдын аймаг манай Буряад ороной баруун урда захада оршодог юм. Захааминай буртаг тайгын гүн дунда оршодог Уран-Дүшэ уулын хормойhоо эхиеэ абадаг Зэдэ голой урасхалай тэг дундуурхи Хамар-Дабаанай, Борьёогой болон Зэдын шэлэнүүдэй хоорондуур нэмжыhэн тала дайда Зэдын аймагай харьяата газар болоно.

Зэдын аймаг алдарта эрдэмтэдээрээ, артистнуудаараа, уран зохёолшодоороо, дайнай болон ажалай баатарнуудаараа, спортсменүүдээрээ, лама санаартадаараа сууда гаранхай.

Эдэнэй дундаhаа Буряадай түрүүшын эрдэмтэ ДОРЖО БАНЗАРОВ Алтан гадаhан шэнги хурсаар яларна бшуу. Доржо Банзаров 1822 ондо Забайкалиин можын мүнөөнэй Зэдын аймагай Yшөөтэ нютагта түрэhэн юм. Тэрэнэй эсэгэ Банзар Боргонов таряашан, хасагай угта хабаатай байгаа.

1833 ондо Доржо Троицкосавскын сэрэгэй ород-монгол hургуулида hурахаяа ороо hэн. Энэ hургуулида үхибүүд ородоор, монголоор уншажа, бэшэжэ, ород ба монгол бэшэгэй дүрим үзэдэг, тоо бодолгодо hурадаг байгаа. Гурбан жэл соо энэ hургуулияа дүүргэбэ. 1835 оной зун дүрбэн буряад хүбүүд – Доржо Банзаров, Цокто Чимитов, Гэрэл Будаев, Доржо Буянтуев гэгшэд Казань ошобо. 26-тай лама Галсан Никитуев эдэнэртэй хамта ошолдоо hэн. 1836 оной эхиндэ эдэ хүбүүд Казаниин нэгэдэхи гимназида hангай гаргашаар hурахаяа оробод. Ушарынь гэбэл, 1828 оной hургуулиин Уставай ёhоор, имагтал дворян уг изагууртанай үхибүүд hургуулида абтахаар зүбшөөгдэдэг бэлэй. Перси, түүрэг, татаар, монгол хэлэнүүдэй оршуулагшадые бэлдэхэ зорилго табигдаhан байгаа. 1842 ондо Казаниин гимнази дүүргэгшэдэй дундаhаа Доржо Банзаров гансаараа алтан медаляар шагнагдаа hэн.

Энэ үедэ Казань хадаа хаанта Россиин эрдэмэй ехэ түбүүдэй нэгэниинь байгаа. Эндэ тэрэ монгол, манжуур, түүрэг, санскрит хэлэнүүдые гүнзэгыгөөр шудалба. 1846 ондо Доржо Банзаров ехэ һургуулияа дүүргэжэ, "Монголнуудай хара hүзэг бишэрэл гэхэ гү, али бөө мүргэл" гэhэн темээр диссертацияа хамгаалжа, эрдэмэй кандидадай диплом абаа hэн. Эрхим hайн гэжэ тоологдоhон энэ диссертацинь "Казаниин ехэ һургуулиин эрдэмэй тэмдэглэлнүүдтэ" толилогдоо бэлэй. Монголшо эрдэмтэ Банзаровай нэрэ хүндэ түргөөр ургаба. Хасаг изагууртай байhан дээрэhээ Д. Банзаров 25 жэл соо армида алба хэхэ ёhотой hэн. Хасаг угhаань гаргаха гуйлтатайгаар тэрэ зууршалга бариhан юм. Тиигэжэ 1847 оной hүүл багhаа тэрэ Санкт-Петербург ошобо. Хахад жэл соо эндэ ажаhуухадаа, Эрдэмэй академиин номой санда, Азиин музейдэ ябажа, эрдэм мэдэсэеэ дээшэлүүлхын тула ехэ юумэ үзөө hэн. Зүүн зүгэй арадуудай хэлэ шэнжэлдэг эрдэмтэд В.В. Григорьевтой, П.С. Савельевтэй нүхэсэhэн байгаа. Эдэнэй туhаламжа дэмжэлгээр хэлэ бэшэгэй асуудалаар статьянуудые бэшэжэ, һонин, һэдхүүлнүүдтэ толилуулаа бэлэй. Эрдэмэй академиин даалгабаряар Д. Банзаров манжуур жасатай танилсажа, каталог зохёоhон, эртэ урда сагта, дундуур зуун жэлнүүдтэ шулуун хүhөө дээрэ хэгдэhэн монгол бэшэгүүдэй асуудалнуудаар үгэ буляалдаата хөөрэлдөөнүүдтэ хабаадаhан байгаа.

Доржо Банзаровай ерээдүй тухай асуудал 1848 ондо шиидхэгдээ hэн. Тэрэ хасаг уг изагуурhаа болюулагдажа, Зүүн Сибириин генерал-губернаторай дэргэдэ онсо даалгабаринуудай түшэмэл ноёноор томилогдоо бэлэй. Гэбэшье ажаhуудалайнь хэды хүшэр хүндэ байгаашье hаань, Д. Банзаров 1850 оной hүүл болотор Казаньда ажаhуухадаа, эрдэмэй хүдэлмэри үргэлжэлүүлбэ. Ехэ һургуулиингаа Зүүн зүгэй арадуудай хэлэнүүдые шэнжэлдэг эрдэмтэд О.М. Ковалевскитэй, А.В. Поповтой, И.Н. Березинтэй, мүн бусадтай харилсаагаа таhалбагүй.

1850 ондо Д. Банзаров Сибирь руугаа ошожо, түшэмэл ноёной албаяа бэелүүлжэ захалаа hэн. Банзаровай эдэ онсо даалгабаринуудынь юун байгааб гэхэдэ, тэрэ жэжэ бужын гомдолнуудые мүрдэн шэнжэлжэ, мүрдэлгэ мүшхэлтэнүүдтэ хабаадаха, командировкоор ябаха, элдэб баримта мэдээнүүдые суглуулха, сүүдэй суглаануудта хабаадаха ёhотой байгаа бшуу. Эдэ бүхы хүдэлмэри эрдэмэй ажал ябуулга эрхилхэ арга олгодоггүй байгаа. 1855 оной март hарада Доржо Банзаров зохёохы ажалайнгаа түлэг дунда гэнтэ наhа бараа hэн.

Доржо Банзаров оройдоол 33-тай болоошье hаа, эрдэм ухаанай талаар горитой мүр сараа үлөөhэн байгаа. Зүүн зүгэй арадуудай хэлэ шэнжэлгэдэ хабаатай хэдэн hонирхолтой, онсо өөрсэ шэнжэлгэнүүдые бэшэhэн юм. Тэрэ бөө мүргэл тухай, "Сагаан hара. Монголнуудай шэнэ жэлые hайндэрлэлгэ", "Сагаан hара" гэхэ мэтэ шэнжэлгэнүүдые хээ hэн. Зүүн зүгэй арадуудай хүhөө шулуунуудай хүшөөнүүдые шэнжэлгэдэ Банзаров горитой хубитаяа оруулhан байгаа. "Чингисэй шулуун" хадаа монгол арадуудай хүhөө шулуунууд дээрэ хэhэн түрүүшын хүшөөнүүдэй нэгэниинь болоно. Монгол арадуудай эртэ урдын хэлэнэй үгэнүүд болон үгүүлэлнүүдэй уг гарбалые тайлбарилаа hэн. Монголой эртэ урдын шулуунууд дээрэ хэгдэhэн бэшэгүүд, географическа нэрэнүүд тухай статьянуудые эрдэмтэ бэшэхэдээ, үльгэр домогуудые үргэнөөр хэрэглэдэг байгаа.

Банзаровай зарим хүдэлмэри арадуудай уг гарбалай, тэдэнэй нэрэнүүдэй асуудалнуудта зорюулдаг байhан юм. "Монголнуудай уг гарбал тухай", "Ойрадууд болон уйгурнууд тухай" статьянуудые бэшээ бэлэй. Монгол хэлэ шэнжэлгын асуудалнуудаар тэрэ олон статьянуудые бэшэбэ. Монголой түүхэ - бэшэгүүдэй удха, шүлэглэмэл байгууламжа тухай Доржо Банзаров hонирхолтой hанамжануудые хэлэhэн байгаа. Сагаан Сэцэнэй "Эрдэнийн тобчи" гэhэн түүхэ бэшэгэй, бусад түүхэ бэшэгүүдэй баримта мэдээнүүдые тэрэ үргэнөөр хэрэглэдэг hэн. Тэрэ Зүүн зүгэй арадуудай угай бэшэгүүдые, үльгэр онтохонуудые олоор оршуулhан байна.

Доржо Банзаров үргэн ехэ эрдэм мэдэсэтэй хүн байгаа. Ород, монгол хэлэнүүдhээ гадна, манжуур хэлэ hайн мэдэдэг, түүрэг хэлэнүүдтэй танил, мүн немец, француз, англи болон лата хэлэнүүд дээрэ тордиhогүй уншадаг байhан юм.

Доржо Банзаровай эрдэм ухаанай баялиг тиимэ ехэ бэшэшье hаа, удха шанараараа үргэн ехэ байна. Оройдоол 33 наhатайдаа бурхандаа мордоходонь, Зүүн зүгэй оронуудые шэнжэлдэг П.С. Савельев "Доржо Банзаровай ажабайдал ба ажал ябуулга тухай" брошюра толилон гаргуулаа hэн. Совет засагай жэлнүүдтэ Доржо Банзаров тухай олон тоото монографинууд, статьянууд, очеркнууд толилогдоhон, хэблэгдэhэн байгаа. Тэрэнэй эрдэмэй хүдэлмэриие олондо нэбтэрүүлхын тула Москвагай Санкт-Петербургын, Казаниин, Новосибирскын, Эрхүүгэй, Улаан-Yдын эрдэмтэ хүдэлмэрилэгшэд ехэ ажал ябуулhан байгаа.

Доржо Банзаров хадаа түрүүшын буряад эрдэмтэ байhан юм.

Буряадай элитэ ехэ эрдэмтэ СЕРГЕЙ ШАГЖИЕВИЧ ЧАГДУРОВ 1928 оной Сагаалганай үеэр Зэдын аймагай Доодо-Тори нютагта түрэhэн юм.

Тэрэнэй балшар бага, эдир наhан хүдөө нютагуудта хамтын ажал нэбтэрүүлгын, Эсэгын дайнай хүшэр хүндэ үетэй тудалдаа hэн. Бага балшар наhанhаа тэрэ ажалша бүхэригөөр хүмүүжэжэ, хүдэр шамбай, хүсэн түгэлдэрөөр ургажа, ехэ болоо бэлэй. "Yглөөнhөө hургуулида hураад, үдэhөө хойшо Доодо-Торидо хони адуулдаг hэмби", – гэжэ Сергей Шагжиевич мүнөө дурсадаг. 1946 ондо Петропавловскын дунда hургуули дүүргэhэнэйнгээ hүүлээр тэрэ Доржо Банзаровай нэрэмжэтэ багшын дээдэ һургуулиин ород хэлэ болон литературын факультедтэ hурахаяа оробо. Уянгата шүлэгүүдтэ, уран зохёолдо дуратай, hэдэбтэй, тиихэдэ шэнжэлжэ, согсолжо шадаха байhанаа харуулаа hэн. Дээдэ hургуулияа дүүргэжэ байха үедөө Сергей Чагдуров республикын Верховно Соведэй Президиумэй Түрүүлэгшын референтээр хүдэлhэн юм.

1950 ондо Сергей Шагжиевич дээдэ һургуулияа дүүргээд, Буряадай НИИКЭ-дэ эрдэмтэ хүдэлмэрилэгшөөр ажаллажа эхилбэ, тэрэ гэhэнhээ хойшо Совет Армида алба гарахадаа, халта забhарлал хэhэнэй hүүлээр эрдэмэй ба багшалалгын ажал ябуулгаяа 50 гаран жэл соо эршэмтэйгээр эрхилжэ байнхай. 1953-1956 онуудта Москвадахи Н.К. Крупскаягай нэрэмжэтэ багшын дээдэ һургуулиин аспирантурада hураа hэн. Дүүргэжэ ерэхэдээ, С.Ш.Чагдуров 50 гаран жэлэй туршада Буряадай гүрэнэй багшын дээдэ һургуулида ажалайнгаа намтар ассистентhээ ба ахалагша багшаhаа эхилээд, факультедэй хүтэлбэрилэгшэ, hуралсалай хүдэлмэриин талаар дээдэ һургуулиин проректор болотороо ургаhан байгаа.

Дээдэ hургуулида багшын ажал гансал лекцинүүдые уншалгаар, хэшээлнүүдые үнгэргэлгөөр хизаарлагдадаг бэшэ. Сергей Шагжиевич түүхын-хэлэ бэшэгэй факультедэй деканаар хүдэлхэдөө, искусстваар hонирхоо hэн. "Байгалай долгинууд" гэжэ оюутадай дуу, хатарай арадай ансамбль эмхидхэн байгуулгада ехэ хүсэ шадалаа элсүүлhэн байгаа. Оюутадай ансамбль гансал республика соогуураа бэшэ, харин Эрхүү, Шэтэ можонуудаар, Хабаровск, Улаан-Баатар, Хельсинки, Стокгольм, Копенгаген, Осло, мүн Франциин зарим хотонуудаар гастрольдо ябаа hэн.

"Уран зохёолой үгын уран хурса байhан тухай" монографи Сергей Шагжиевич хэблүүлэн гаргуулаа hэн (Улаан-Yдэ,1959 он). С.Ш. Чагдуровай монографи болон статьянууд тушаа О. Фонякова, А.А. Леонтьев, А.И. Федоров болон бусад мэдээжэ эрдэмтэд hанамжануудаа Москвагай, Ленинградай эрдэмэй түбэй хэблэлнүүдтэ толилуулан гаргуулаа бэлэй.

1967 онhоо хойшо С.Ш. Чагдуров "Гэсэр" гэhэн эпос тухай шэнжэлэн үргэн ехэ хүдэлмэри хэжэ, 30-аад статья, 3 монографи хэблүүлээ hэн: "Гэсэриадын бии бололго" (Новосибирск, 1980 он), "Гэсэриадын шүлэгэй байгуулалта" (Улаан-Yдэ, 1984 он), "Гэсэриадын поэтикэ" (Эрхүү, 1993 он). "Гэсэр" гэжэ эпосэй, түүхэ, байгуулалта, онсо шэнжэнүүдые шэнжэлхэhээ гадна, энэ гайхамшагта үльгэрэй ойе hайндэрлэлгэдэ бэлэдхэлдэ тэрэ эдэбхитэйгээр хабаадаhан байгаа. Суута үльгэршэд А. Васильев, П. Тушемилов, А. Тороев, аман зохёол суглуулагшад С.П. Балдаев, Т.М. Болдонова гэгшэдhээ бэшэжэ абтаhан "Абай Гэсэр" гэжэ эпосые Сергей Шагжиевич ород хэлэн дээрэ оршуулhан байха юм.

С.Ш. Чагдуровай хүдэлмэриие уншахадаа, тэрэнэй хэлэ бэшэг, уран зохёол, искусство шэнжэлэгшын, аман зохёол суглуулагшын бэлигтэй байhыень ойлгомоор. Мүнөө Гэсэриада энэдхэг-түбэдэй, иран-мидиин, түүрэг-монголой оршонхи арадуудай үльгэр домогуудтай нягта холбоотой байна.

1997 ондо С.Ш. Чагдуровта литература, искусствын талаар Буряад Республикын Гүрэнэй шан олгогдоо hэн.

С.Ш.Чагдуров – докторой тусхай хоёр соведэй гэшүүн, 20 багшанарай амжалтатайгаар хүдэлдэг хэлэнүүдтэ hургажа эхилэлгын (НОЯ) методикын кафедрые даагшаар хүдэлдэг.

Эрдэмэй талаар амжалта туйлаhанай түлөө Сергей Шагжиевич Чагдуров Буряад Республикын болон Россиин Федерациин эрдэмэй габьяата ажал ябуулагша, хэлэ бэшэгэй эрдэмэй доктор, Дээдэ hургуулиин Эрдэмэй академиин һурбалжалагша гэшүүн юм.

Профессор С.Ш. Чагдуровай хүдэлмэри гансал Россида бэшэ, харин хилын саана (Монголдо, Францида) рецензинүүдээ толилуулhан, эрдэм ухаанай олон hалбариин мэргэжэлтэдээр үндэрөөр сэгнэгдэhэн байна гэжэ түгэсхэлдөө хэлэхые хүсэнэб. Ажабайдалда дуратай хэрэгээ, уг зорилгоёо олоhон лэ хүн жаргалтай гээшэ. Тэрэ олон хүбүүд, басагадые hургажа, кандидадууд болгоо. Хэдэн hурагшадынь докторой нэрэ зэргэдэ хүртөө. Юрэдөөл, багша хүн hурагшадаараа омогорхон ябадаг ха юм даа.

МАТВЕЙ РАБДАНОВИЧ ЧОЙБОНОВ хадаа Сартуул-Гэгээтын "Дамба Брэйбун" дасанай шэрээтэ, профессор, арадай медицинын магистр (1995 ондо Улаан-Баатарай арадай медицинын академи тэрээндэ иимэ нэрэ зэргэнүүдые олгоо hэн), Россиин Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн, Буряад Республикын арадай депутат байхадаа, үндэhэ яhатанай хоорондохи харилсаанай болон шажанай эмхинүүдэй, ниитын нэгэдэлнүүдэй хэрэгүүдэй талаар Верховно Соведэй хороондо ородог, Монгол ороной хүндэтэ эрхэтэн (1992 ондо Монголой Республикын Арадай Ехэ Хуралай Зарлиг), арадай медицинын талаар мэргэжэлтэдые бэлдэдэг hургуулиие байгуулагша юм. М.Р. Чойбоновой санаарта нэрэнь хадаа ДАНЗАН-НИМА болоно.

М.Р. Чойбонов 1947 оной октябриин 2-то Зэдын аймагай Инзагата нютагта түрэhэн намтартай. Дээдэ hургуулитай: БГПИ-гэй буряад хэлэ ба литературын факультет, Улаан-Баатарай Буддын шажанай дээдэ һургуули, арадай медицинын академи, мүн Улаан-Yдын медучилищи дүүргэнхэй. Һамгатай, дүрбэн үхибүүдтэй, хэдэн ашатай, зээнэртэй.

Атаархама намтартай, гүнзэгы ухаатай, юумэ уридшалан тааха, мэдэхэ хабатай, аргатай, уран шүлэгшэ хүн юм. Һайхан хоолойтой, дуу дуулахыень шагнахада, урматай даа. Теэд Чойбонов ута, хүндэ хүшэр зам гаталжа, энэ үдэртэ хүрэжэ ерээ бшуу.

1992 оной намар XIV дүгээр Далай-лама Монголой Буддын шажантанай урилгаар богонихон болзороор ороной ниислэл Улаан-Баатар хотодо ерээ hэн. Тиихэдэнь Россиин Буддын шажантанай Түбэй захиргаанай хүтэлбэри, тэрэ үеын хамба-лама Мүнхэ Цыбиков Улаан-Баатар хотын түбэй Гандан дасанда эмхидхэгдэхэ уншалгада хабаадахыень бүлэг ламанарые эльгээхэ тухай шиидхэбэри абаhан байгаа. Һэдхүүлшэ нүхэрни энэ бүлэгтэ оруулагдажа, Монголой ниислэл хото ошолдоо hэн. "Данзан-Нима ламын али бүхы юумэ уридшалан тааха аргатай, мэдэлшэн байhан тухай урда тээнь дуулаhан хадаа иимэ арга шадабаряа гаргахыень баадхаа hэм", – гэжэ нүхэрни хөөрэбэ.

Харюусахын орондо Матвей Рабданович зүүн гарайнгаа альга нюуртаа дүтэлүүлээд, иигэжэ амалба:

– Гурба-дүрбэн модо урдамнай харгын далан дээрэ мотоциклэй шатажа байхыень харанаб, эзэниинь урдаhаамнай гүйжэ ябана...

Хэдэхэн сагай үнгэрхэдэ, мотоциклистын малгайтай залуу хүнэй урдаhаамнай гүйжэ ябахыень харабабди, үшөө нэгэ хэды болоод, шатажа байhан мотоцикл харахадаа, зогсохо гэхэдэмнай, "Мотоциклист ехээр гэмтээгүй, мотоциклэйнь бааг тэhэрхэеэ байна, тиимэhээ хажуугаарнь түргөөр үнгэрхэ шухала", – гэжэ Чойбонов hэргылбэ.

– Зай, мүнөө ямар машина урдаhаамнай гарахаяа ябанаб? – гэжэ хамта ябалсагшадай нэгэн hонирхобо.

– Хүхэ "Жигули" урдаhаамнай дабаан өөдэ гаража ябана, – гэhэн харюу соностобо.

Yнэхөөрөөшье, хүхэ "Жигули" дабаан дээрэ харагдаба. Иигэжэ Хяагтын тамуужан хүрэтэр Матвей Рабданович арба гаран элдэб эсын юумэ таажа, хэлээ hэн. Тамуужанда хүдэлдэг сэбэрхэн эхэнэрэй урдын ажаябадал тухай хөөрэхэдэнь, тэрэ гайхаhандаа, нюдэеэ бэлтылгэн, ехэ болгоод, "урдахи ажабайдалдам намайе юун хүлеэнэ гээшэб?" – гэжэ асуухадань Чойбоновой сэхэ руунь хэлэхэдэ, тэрэ сэдьхэлээ ханаhан юумэдэл байгаа hэн.

Монголhоо hөөргөө бусахадаа, Ивалгаhаа гаража ябатараа, М.Р.Чойбонов hэр-мэр гэhэндэл боложо, уридшалан hэргылэн хэлэбэ: – Бүhэтэй хүнэй үхэhэн бэе харанаб, хоёр машина мүргэлдэшөө...

Уданшьегүй тэдэ эдэ бүгэдые үнэхөөрөө хараа hэн.

1993 оной апрель hарада республикымнай зохёохы сэхээтэнэй ехэ делегаци Украинада үнгэргэгдэhэн Буряад Республикын үдэрнүүдтэ хабаадаа hэн. Киев болон бусад хотонуудта манай артистнуудые, уран зураашадые, уран зохёолшодые, алташа, мүнгэшэ дархашуулые, һэдхүүлшэдые халуун дулаанаар угтаа hэн.

Эндэшье Матвей Рабданович олоной анхарал татаба. Чернобылиин усал аюулда орогшодые арадай эмшэн эртэ үглөөнhөө үдэшэ орой болотор аргалаа бэлэй. Бусаха дээрэмнай Киевскэ можын захиргаан манай республикын Министрнүүдэй Соведэй Түрүүлэгшэ В.Б.Сагановта гуйлтатайгаар хандаба: "Энэ аюул усалhаа хохидоhон үхибүүдые аргалхаяа М.Р.Чойбонов хэдэн хоногоор үлэхэ аргатай гээшэ гү?" Матвей Рабданович 20 гаран хоногой туршада үлэжэ, олон үхибүүдые аргалаа hэн.

Буряад Республикын парламентда М.Р. Чойбонов хоёр дахин hунгагдахадаа, hунгагшадай захяануудые амжалтатайгаар дүүргэжэ, арад зоной аша туhада олон хуулинуудые баталан абхуулhан байгаа. Тиихэдэ республикын Гербдэ соёмбо оруулхын тула 5 дахин үгэ хэлэхэдээ, энээнэй тон шухала удхатай байhые ойлгуулжа шадаа hэн. Yндэhэ яhатанай хоорондохи харилсаанай, шажанай эмхинүүд болон ниитын нэгэдэлнүүдэй хэрэгүүдэй хороондо ороходоо, айхабтар ехэ ажал ябуулдаг байгаа.

Сартуул-Гэгээтын "Дамба Брэйбун" дасаниие hэргээн бодхоохын тула Матвей Рабданович Чойбонов эмхидхэлэй, барилгын, мүнгэ зөөри суглуулгын айхабтар ехэ ажал ябуулаа hэн. Тэрэ хүнүүдые аргалжа, эмшэлжэ, горитой ажал хэhэн байгаа. Жэшээнь, гансал ЛВРЗ-гэй хүдэлмэришэдые хэдэн hараар аргалжа, мүнгэ суглуулаа hэн. Мүн ондоошье предприятинуудай ажалшадай элүүрые шалгажа, аргалха эмшэлхэдээ, мүнгэ зөөри олохоhоо гадна, барилгын материалнуудые абадаг байhан юм. Тиигэжэ мүнгэнэй үнэеэ буураад байхада, 8-10 миллиард хэмжээнэй мүнгэ зөөри олоhон байгаа. М.Р. Чойбоновой хүсэлэл оролдолгоор Сартуул-Гэгээтын дасан шэнээр баригдаа hэн. 1937 ондо hандаргагдаhан энэ дасанда 108 ламанар ажалладаг байhан юм. Мүнөө эндэ хуралай үнгэргэгдэхэдэ, гансал Зэдын бэшэ, харин Захааминай, Хяагтын, Сэлэнгын аймагуудай, Улаан-Yдэ хотын, олохон ушарта Монголой hүзэгшэд, мүргэлшэд иишэ ерэдэг байна. Сартуул-Гэгээтын дасанай hэргээгдэхэдэ, Данзан лама 13-дахи шэрээтэ болоо hэн. Эндэ 40 лама тоологдоно. Матвей Рабданович Чойбоновой Россиин Буддын шажантанай Сангхын дид-хамба болоходонь, тэрэнэй шаби Чингис Банзаракцаев 14-дэхи шэрээтэ болонхой.

Олон орденуудай кавалер М.Р. Чойбонов поэт юм. Зургаан номой автор. "Минии нүхэд - минии амиды бурхад" гэhэн номынь поэт Иван Алексеевич Тертычнын оршуулгаар ород хэлэн дээрэ хэблэгдэн гараа hэн.

Матвей Рабданович Россиин болон гадаадын оронуудай хасаг сэрэгүүдэй генерал-лейтенант, Россиин хасаг сэрэгүүдэй гол штабай начальнигай туhалагша юм. Эсэгэ оронойнгоо үмэнэ элитэ ехэ габьяатай байhанайнгаа түлөө М.Р.Чойбонов ООН-ой дэргэдэхи Ниитын нэгэдэмэл эмхиин шагналай хорооной шиидхэбэреэр "Россида үнэн сэхэ байhанай түлөө алтан одон" гэhэн орденоор нёдондо жэлэй hүүл багта шагнагдаа hэн. Урда тээнь Россиин Федерациин Президент Владимир Владимирович Путин, манай ороной Yнэн алдартын шажантанай Патриарх II дугаар Алексий энэ үндэр дээдэ хайра шагналда хүртэhэн байгаа бшуу.

Зэдын үргэн талаhаа баатар сэрэгшэд, ажалай түрүүшүүл ургажа гаранхай.

1940 ондо финскэ сагаан гвардеецүүдтэй байлдаануудта командованиингаа дайшалхы даабаринуудые жэшээтэ hайнаар дүүргэhэнэйнгээ ба тиихэдэ эрэлхэг зориг, баатаршалга гаргаhанайнгаа түлөө ГАРМАЖАБ АЮРОВИЧ ГАРМАЕВ Буряад ороной хүбүүдэй дундаhаа түрүүшүүлэй тоодо орожо, Советскэ Союзай Геройн үндэр нэрэ зэргэдэ хүртөө hэн. Комсомол хүбүүн Гармаев дайсан тухай үнэтэ шухаг мэдээнүүдые асардаг, ами наhаяа хайрлангүй, үхэлэй аюулhаа нүхэдөө аршалан абардаг байгаа. Зэдын аймагай Дээдэ-Тори тосхондо тоонтотой эрэлхэг буряад сэрэгшэ тухай ороноймнай заха холын булангуудта хүндэтэйгөөр хэлсэдэг болоо hэн.

Сагаан финнүүдтэй дайн байлдаан дүүрэжэ, 1940 оной hүүл багта старшина Гармаев "Пятилетка" гэжэ түрэл колхоздоо бусажа ерэбэ. Теэд амгалан ажалдаа удаан хүдэлбэгүй. Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай эхилхэдэнь, Гармаев фронт эльгээхэ гуйлтатайгаар сэрэгэй комиссариадта хандаба. Доной зүүн бэеhээ Буг мүрэн хүрэтэр дайнай хүндэ хүшэр зам гаталаа hэн. Тэрэнэй хүндөөр шархатахадань, Эхэ оронойнгоо зүүн хилэ хамгаалха талаар алба хэхыень тэрээндэ дурадхаба. Сэрэгэй тангаригтаа үнэн сэхэ байhан дээрэhээ хилэ сахигшын хүндэ хүшэр алба хэжэ захалба. Тиихэдээ залуу сэрэгшэдые мэргэнээр буудажа, али бүхы юумэ адаглажа hургаа hэн. Ахалагша лейтенант Гармажаб Гармаев дайшалхы дүршэл шадабаряа залуушуулда дамжуулдаг, жаяг журамтай, эмхи гуримтай, албаяа хёрхо наринаар хэхыень ойлгуулха талаар ехэ ажал ябуулдаг байhан юм.

Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай дүүрэжэ байхада, тэрэ оронойнгоо баруун хилэ сахидаг сэрэгэй частьда алба хэжэ байба. Тиин ахалагша лейтенант Г.А.Гармаев 1945 оной июлиин 16-да наhа баража, домог суута Брестын хэрэм шадар хүдөөлүүлэгдээ hэн. Нютагаархидынь баатар хүбүүнэйнгээ дурасхаалые нангинаар сахижа, хүндэлжэ байдаг. Тэрэнэй нэрээр hургуулиин дружина, үйлсэ гудамжанууд, ажахынууд нэрлэгдэнхэй.

ГОМБО-СУРЭН ГОНЧИКОВНА ЦЫРЕМПИЛОВА 1930 ондо Зэдын аймагай Инзагата нютагта түрөө hэн. 1948 ондо дүүрэн бэшэ дунда hургуули дүүргээд, хонишоноор хүдэлжэ захалба. 1959 онhоо наhанайнгаа амаралтада гаратараа "Коммунизм" колхоздоо эхэ хонидой отарын ахалагша хонишоноор хүдэлөө hэн. Хонин ажал дээрэ олон жэлдэ хүдэлхэдөө, Гомбо-Сурэн Гончиковна хони мал харууhалха, тэжээлыень хубаарилха, бэлшээрииень hэлгэжэ адуулха, искусственна аргаар үрэжүүлгэ хэхэ, hубайруулангүй отондо оруулаад, жэлhээ жэлдэ үндэр үрэ дүнгүүдые туйлаха талаар бусадта жэшээ харуулдаг байгаа.

Юhэдэхи түсэбтэ табан жэлдэ Цыремпиловагай бригада 2885 хурьга абаhан, 108,4 центнер нооhо хайшалhан, 626 центнерээр малайнгаа шэгнүүр нэмээhэн байха юм. Энэ табан жэлдэ тэрэ зуун эхэ хонидhоо дунда зэргээр 125 хурьга абаhан байгаа. Хонин бүриhөө 4 килограммhаа дээшэ нооhо хайшалдаг, хурьгадые намартаа илгахадаа, тэдэнэй түд бүхэнэй шэгнүүрые 27 килограммда хүргэдэг байба. Гомбо-Сурэн Гончиковна баян дүй дүршэлөө залуу хонишодто дамжуулдаг hэн.

"Коммунизм" колхоздо, аймаг дотор тэрэнэй хэдэн hурагшад, дүй дүршэлыень халажа абагшад зуун эхэ хонидhоо 100 болон тэрээнhээ олон хурьгадые абадаг байгаа.

Гомбо-Сурэн Гончиковна ниитын эдэбхитэй ажал ябуулдаг байгаа. РСФСР-эй Верховно Соведэй депутат ябаа. 1966 ондо Г-С.Цыремпилова Социалис Ажалай Геройн, 1970 ондо "Буряадай АССР-эй габьяата малшан" гэһэн үндэр нэрэ зэргэнүүдтэ хүртөө hэн. Гомбо-Сурэн Гончиковна Октябриин Революциин орденоор, "В.И.Ленинэй түрэhөөр 100 жэлэй ойн хүндэлэлдэ шэн габьяата ажалай түлөө" медаляар шагнагдаhан юм.

ГАСАРУН ЛУБСАНОВИЧ РАБДАЕВ Зэдын аймагай Дээдэ-Yшөөтэй нютагта 1932 ондо түрэhэн юм. Долоон класс дүүргэhэнэйнгээ hүүлээр тэрэ элдэб ажалда хүдэлhэн, удаань механизатораар ажаллаhан байгаа.

1961 ондо Г.Л.Рабдаев мал ажалда орохые хүсөөд, Ленинэй орденто Борьёогой совхоздо ахалагша хонишоноор хүдэлжэ эхилээ hэн. Эрдэм ухаанай, ажалай түрүү дүй дүршэлэй туйлалтануудые үргэнөөр хэрэглэжэ, олон жэлэй турша соо үндэр үрэ дүнгүүдые туйлаhан байха юм. Юhэдэхи, арбадахи табан жэлнүүдтэ Гасарун Лубсанович зуун эхэ хонидhоо 124,8, 121 хурьга абаhан, 4,1 болон 4,5 килограмм нооhо хонин бүриhөө хайшалhан байгаа.

Гасарун Лубсанович Рабдаев КПСС-эй Буряадай обкомой, Зэдын райкомой гэшүүн, залуушуулай hурган хүмүүжүүлэгшэ байhан юм. "Буряадай АССР-эй габьяата малшан" гэhэн нэрэ зэргэдэ хүртэhэн, Ажалай Улаан Тугай орденоор, "В.И.Ленинэй түрэhөөр 100 жэлэй ойн хүндэлэлдэ шэн габьяата ажалай түлөө" медаляар шагнагданхай. 1973 ондо ажалдаа үндэр амжалта туйлаhанайнгаа түлөө Г.Л.Рабдаев Социалис Ажалай Геройн үндэр нэрэ зэргэдэ хүртэжэ, Ленинэй орденоор, "Хадуур ба Балта" гэhэн Алтан медаляар шагнагдаа hэн.

Шиираг сарюун наhандаа Гасарун Лубсанович хүндөөр yбшэлжэ, наhа бараhан юм.

Хүдөө ажахын үйлэдбэриие хүгжөөлгэдэ ехэ амжалтануудые туйлаhанайнгаа түлөө СССР-эй Верховно Соведэй Президиумэй Зарлигаар Борьёогой совхоз 1967 ондо Ленинэй орденоор шагнагдаа hэн. Энэ талаар Борьёогой хонишод, тэрэ тоодо ахалагша хонишон БАЛДАН САМБУЕВИЧ ДАБАЕВ ехэ габьяатай юм. Ажалдаа шэнэ юумэ нэбтэрүүлжэ, малай тэжээл гаргашалгые хороожо, мяха ба нооhоной өөрынь үнэ сэнгые хямдаруулhан байна.

1959 оной июлиин 3-най Зарлигай ёhоор, Борьёо талын суута хонишон Балдан Самбуевич Дабаевта Социалис Ажалай Геройн нэрэ зэргэ олгогдоо hэн. Yндэр наhатай болотороо ажаллаад, наhанайнгаа амаралтада гараhан байгаа. 1972 оной март hарада Балдан Самбуевич хүндөөр үбшэлжэ, наhа бараа hэн.

Суута механизатор ЕВЛАМПИЙ ПАВЛОВИЧ БУТАКОВ 1919 ондо Зэдын аймагай Бага-Нарин тосхондо түрөө hэн. Тэрэ бага наhанhаа ажалайнгаа намтар эхилээ бэлэй. Элдэб ажалда хүдэлжэ ябатарнь түрүүшын машинануудай бии болоходо, тэрэниие Yшөөтэйн МТС-эй дэргэдэхи трактористнуудай курсада эльгээбэ. Түрүүшын жэлнүүдтэ трактор жолоодохонь хүндэ хүшэр байhан юм. Уданшьегүй Yшөөтэйн голой механизатор тухай hураг суу холо саагуур тараба.

Зүгөөр дайн эхилжэ, Евлампий Павловичай амгалан ажал таhалдуулагдаа hэн. Тиигэжэ тэрэ Эхэ ороноо хамгаалагшадай зэргэнүүдтэ жагсаhан байгаа. 1946 ондо армиин албанhаа табигдажа, жэл үнгэрхэдэ, бригадирнуудай курсада һураба. Тэрэ гэhэнhээ хойшо бригадань жэл бүхэндэ гектарай 17-19 центнер орооhото ургамалнуудые хуряажа абадаг байгаа.

Е.П.Бутаков 30 гаран жэл соо таряашанаар хүдэлбэ. 1966 ондо СССР-эй Верховно Соведэй Президиумэй Зарлигаар Евлампий Павлович Бутаковто үндэр баян орооhото ургамалнуудые хуряаhанайнь түлөө Cоциалис Ажалай Геройн үндэр нэрэ зэргэ олгогдоо hэн.

Наhанайнгаа амаралтада гарахын урда тээ тэрэ Ленинэй нэрэмжэтэ колхоздо таряалан ба сабшалан уhалалгын отрядые толгойлhон байгаа. КПСС-эй гэшүүн Е.П. Бутаков аймагай Соведэй депутат ябаhан юм.

СССР-эй арадай артист Дугаржаб Цыренович Дашиев, РСФСР-эй арадай артистнууд Найдан Дашинамжиловна Гендунова, Содном Дашижапович Будажапов гэгшэд эндэhээ ургажа гараhан байна.

ДУГАРЖАБ ЦЫРЕНОВИЧ ДАШИЕВ 1938 ондо Зэдын аймагай Дээдэ-Ториин Номтой нютагта түрэhэн юм. Долоон жэлэй hургуули дүүргээд, Улаан-Yдын П.И. Чайковскиин нэрэмжэтэ хүгжэмэй училищида hурахаяа ороо hэн. Училищияа дүүргэhэнэйнгээ hүүлээр Дугар Цыренович дуу, хатарай "Байгал" ансамбльда дуушанаар хүдэлжэ захалба. Тенор хоолойтой Дугар Дашиев буряад, монгол, ород дуунуудые адли тэгшээр, уран нугалбаритайгаар дууладаг байhаараа зоной дура түргөөр буляажа шадаа hэн. Тиигэбэшье мэргэжэлээ дээшэлүүлхын тула дээдэ hургуули дүүргэхэ гэhэн бага наhанайнгаа хүсэл бэелүүлхэ зорилготойгоор Свердловск хотодохи Ураалай консерваторидо hурахаяа ороhон байгаа. Тиин эндэ hуража байхадаа, мүн түгэсхэhэнэйнгээ hүүлээр Дугаржаб Дашиев бүхэроссиин болон бүхэсоюзна конкурснуудта хабаадахадаа, амжалта туйлаба.

Консерваториёо дүүргээд, Буряадай Ленинэй орденто оперо болон баледэй театрта хүдэлхэеэ ороо hэн. Уданшьегүй тэрэ Буряад Республикын габьяата артистын нэрэ зэргэдэ хүртэбэ. Манай театрта табигдадаг бүхы шахуу оперонуудта гол партинуудые гүйсэдхэдэг байгаа. Дугаржаб Дашиев М. Фроловой "Энхэ-Булад баатарта" Энхын, Н. Римский-Корсаковой "Хаанай бэридэ" Лыковэй, Б. Ямпиловай "Шэдитэ нюусада" Баярай, Дж. Вердиин "Травиатада" Альфредэй болон 30 гаран оперонуудта гол партинуудые гүйсэдхэжэ, шагнагшадай сэдьхэл ханаадаг hэн.

М.И. Глинкын нэрэмжэтэ дуушадай Бүхэсоюзна конкурсдо Дугаржаб Дашиев хабаадахадаа, илалта туйлажа, лауреат болоhон байгаа. Дугаржаб Цыренович мэргэжэлээ мүли мүлиhөөр, амжалта туйлажа, удаа дараалан Буряад Республикын арадай артистын, Россиин габьяата болон арадай артистын, СССР-эй арадай артистын үндэр нэрэ зэргэнүүдтэ хүртэhэн байха юм.

Дэлхэйн олон оронуудаар гастрольдо ябаhан: Монгол, Хитад, Солонгос, Япон, Франци, Канада, США, Итали, Вьетнам, Германи, Болгари, Польшо, Чехословаки, Венгри болон бусад. Вердиин "Отелло", Чайковскиин “Елбэрэй хатан", Мусоргскиин "Хованщина", мүн бусад оперонуудай гол партинуудhаа аринуудые Дугар Дашиевай шадамар бэрхэр гүйсэдхэхэдэнь, сугларагшад халуунаар угтадаг байгаа. Буряад, монгол дуунуудые ямар гоёор хангюурдадаг байгааб даа.

Ажалай амжалтануудайнгаа түлөө Ажалай Улаан Тугай, "Хани барисаанай" орденуудаар, Монголой "Алтан Гадаhан" орденоор, хэдэн медаляар шагнагдаа hэн. Буряадай Гүрэнэй шангай лауреат, Россиин Гүрэнэй шангай лауреат болоhон намтартай.

СССР-эй арадай артист Д.Ц. Дашиев ниитын эдэбхитэй ажал ябуулагша байгаа. СССР-эй Верховно Соведэй депутадаар, КПСС-эй съездын делегадаар hунгагдаhан байгаа бшуу.

Дуушан, Буряадай арадай артистка Наталья Будаева Дугаржаб Дашиевай наhанайнь нүхэр байhан юм. Хоёр хүбүүдэйнь эхэ залуугаар хүндэ үбшэндэ дайрагдажа, наhа бараа hэн. Юртэмсын жама ёhо орёо ха юм даа. Хүүхэлдэйн “Yльгэр" театрай директор, Россиин болон Буряадай соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ Мария Будаевна Хабитуеватай хамжаад, ан-бун ажаhуужа байтараа, Д.Ц. Дашиев 2003 оной hүүл багта гэнтэ наhа бараа hэн.

НАЙДАН ГЕНДУНОВА 1913 ондо Зэдын аймагай Дээдэ-Тори нютагта үгытэй таряашан айлай бүлэдэ түрөөд, 8 наhатайhаа ажаллажа захалба. 1924 ондо басагые Тамчын долоон жэлэй интернат hургуулида оруулаа hэн. Һургуулида hурахадаа уран hайханай бүлгэмдэ хабаадажа, зүжэгүүдтэ наададаг байhан юм.

1929 ондо Найдан Гендунова искусствын техникум болгогдоhон театральна студида hурахаяа оробо. Энэ техникум түрүүлэн дүүргэhэн 15 hурагшадай тоодо Буряад-Монголой театрта хүдэлжэ захалба. Тиихэдээ А.Шадаевай "Мэргэн" гэжэ шог ёгто зүжэгтэ Эржэнэй, Б.Барадин Д. Намжилон хоёрой "Жэгдэн" гэжэ зүжэгтэ Долгорой, А. Смолян И. Шток хоёрой "Отважный трус" гэжэ зүжэгтэ комсомол басаган Галиин рольнуудта Н. Гендунова наадаhан байгаа.

Буряад-Монголой искусство, литературын түрүүшын декадын 1940 ондо Москвада болоходонь, Н. Балданогой, М. Эделиин "Эржэн" гэжэ зүжэгтэ хүдөө нютагай хобууша хүгшөө Жарбайн ролиие шадамар бэрхээр, үнэншэмэ тодоор наадажа, үндэр сэгнэлтэдэ хүртөө hэн. Н. Гендуновада РСФСР-эй габьяата артисткын нэрэ зэргэ олгогдоhон, Ажалай Улаан Тугай орден барюулагдаhан юм.

1959 ондо Буряадай искусство болон литературын хоёрдохи декадын Москвада үнгэргэгдэхэдэнь, Найдан Гендунова Цырен Шагжинай "Будамшуу" гэжэ зүжэгтэ Пиглайн ролиие hайнаар наадажа, Россиин арадай артисткын үндэр нэрэ зэргэдэ хүртөө hэн. "Пора таёжного подснежника", "Люди голубых рек" гэhэн фильмүүдтэ наадаhан юм.

Гадна хэдэн арбан зүжэгэй гол рольнуудта наадаhан: Х. Намсараевай "Тайшаагай ташуурта" хатан Долгорой, Н. Балданогой "Байгалай загаhашадта" Хатунайн, А. Корнейчугай "Платон Кречет" зүжэгтэ Христина Архиповнагай, Островскиин "Аадарта" Варварын, Г. Мухтаровай "Хүхюун айлшанда" Гэрэкэджын рольнуудые ямар гоё hайханаар наадажа, харагшадай баяр баясхаланда хүртэдэг байгааб даа.

Найдан Дашинамжиловна 1955 ондо БМАССР-эй Верховно Соведэй депутадаар hунгагдаа hэн.

Найдан Гендунова наhанайнгаа нүхэр – РСФСР-эй габьяата артист Антроп Степанович Ильинтэй хамта 6 хүүгэдые хүмүүжүүлжэ, хүл дээрэнь гаргаhан байгаа.

Н.Д.Гендунова 1984 ондо наhа бараа hэн.

Дугаржаб Дашиевтал, Найдан Гендуновадал адли, СОДНОМ ДАШИЕВИЧ БУДАЖАПОВ (1934-1987) мүн лэ Дээдэ-Тори нютагта тоонтотой юм. 1934 оной июниин 25-да Зэдын аймагай Дээдэ-Тори нютагта Будажапов Дашижаб Гатапович болон тэрэнэй hамган Даримын бүлэдэ хүбүүн түрөө hэн. Тэрэниие Содном-Дагба гэжэ нэрлээ бэлэй.

1953 ондо тэрэ Ленинградай А.Островскиин нэрэмжэтэ театрын дээдэ һургуулида 20 хүбүүд, басагадhаа бүридэhэн түрүүшын бүлэгтэ орожо hураха зол хубитай байhан юм. Профессорнүүд Т.П.Сойников, С.С. Клитин гэгшэдтэ заалгажа, актерой мэргэжэлдэ hурахадаа, шалгарhанай тэмдэгтэйгээр дүүргээ hэн. Буряад драмын театрта найман жэл соо хүдэлхэдөө, 30 гаран зүжэгэй гол рольнуудта наадаба. Режиссер боложо, 8 зүжэг найруулан табяа hэн. Буряадай литература, искусствын хоёрдохи декадада хабаадаба.

1963 ондо КПСС-эй зэргэдэ ороо hэн. Уданшьегyй Ленинградта аспирантурада hураба. Зүүн Сибириин соёлой дээдэ һургуулида багшалаа. Доцент С-Д.Будажапов театральна таhагай оюутадые дүрбэ дахин hургажа гаргаhан юм.

1975 ондо тэрэ Буряадай оперо, баледэй театрай ахамад режиссероор хүдэлөө hэн. Тиихэдэ Содном Дашиевич Дж.Вердиин "Дон Карлос", "Отелло", "Атилла", Дж.Пуччиниин "Тоска", А.Холминовой "Оптимистическая трагедия", Б.Ямпиловай "Прозрение", "Сильнее смерти" гэжэ оперонуудые найруулан табиhан байгаа.

Ажалдаа үндэр ехэ амжалта туйлаhанайнгаа түлөө Содном Дашиевич Будажапов Буряадай Гyрэнэй шанда хүртэhэн, хэдэн медаляар шагнагдаhан байха юм.

Найдан Гендунова, Содном Будажапов, Дугаржаб Дашиев гурбан Буряадай соёлой одод, искусствын уран бэлигтэн болоно. Тэдэнэй нэрэнүүд, ажал хэрэгүүд арад түмэнэй дурасхаалда хэтын хэтэдэ үлэхэл.

Уран зохёолшод, поэдүүд Даша-Дымбрыл Дугаров, Даша-Дабаа Мункуев, Матвей Чойбонов, Галина (Санжа-Сурэн) Раднаева, Светлана Гырылова, Баяр Жигмытов, Александр Лыгденов, Рахмет Шойморданов эндэhээ ургажа гаранхай. Матвей Рабданович Чойбонов тухай урдахана хөөрөө hэмди.

ДАША-ДЫМБРЫЛ ДАРМАБАЗАРОВИЧ ДУГАРОВ 1936 ондо Алцагай сомоной Соведэй Хадхалдааша нютагта түрэhэн юм. Дунда hургуули дүүргээд, түрэл колхоздоо модошо дарханаар, тоо бүридхэгшөөр хүдэлөө. Удаань Зэдын, Хяагтын аймагуудай һонинуудта һурбалжалагшаар, оршуулагшаар хүдэлөө. 1974 ондо "Буряад үнэндэ" өөhэдын һурбалжалагшаар ажаллаба. Һүүлээрнь Уран зохёолшодой холбоондо хүдэлөө. 1972 ондо заочноор ВПШ дүүргээ hэн.

Д.Д.Дугаров "Хара булган", "Хаанабши, минии hолонго" гэжэ туужануудые, "Хангай" гэжэ роман гаргууланхай. Энэ романайнгаа хоёрдохи ном дээрэ хүдэлдэг.

СССР-эй Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн, Буряадай соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ.

ДАША-ДАБАА МУНКУЕВ уран бэлигтэй зохёолшо байhан. Тэрэ Буряадай багшын дээдэ һургуулида hураhан байгаа. Аймагай һонинуудта, Буряадай радиодо хүдэлөө hэн. Даша-Дабаа Мункуев хэдэн туужа, поэмэ бэшэжэ, уншагшадаа баярлуулhан байха. "Бүргэд" гэжэ туужань ямар hонин сюжедтэй гээшэб! "Эхын домог" гэжэ поэмэнь прозоор бэшэгдэhэншье hаа, ямар уран хурсаар, зүрхэ сэдьхэл хүдэлгэмөөр, сэдьхэлэй хүбшэргэй дайрамаар бэшэгдэнхэйб даа!

Тэрэ оюун бэлигэйнгээ үшөө хүсэд һалбараагүй байхада, залуугаар наhа бараhан юм.

ГАЛИНА РАДНАЕВА 1949 ондо Бага-Нарин нютагта түрөө hэн. 1975 ондо М.Горькиин нэрэмжэтэ Удха зохёолой дээдэ һургуули дүүргэнхэй. Аймагай һонинуудта оршуулагшаар, "Буряад үнэндэ" һурбалжалагшаар, Буряадай телестудида редактораар хүдэлөө hэн.

Удха зохёолой дээдэ һургуулида hуража байхадаа "Аялга" гэжэ шүлэгүүдэйнгээ түрүүшын ном гаргуулhан байгаа. Тэрэ гэhэнhээ хойшо 15 ном гаргууланхай.

СССР-эй Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн (1980). Буряадай соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ. Буряадай арадай поэтесса.

Галина Жигмытовна Раднаева мүнөө түрэhэн нютагтаа ажаhууна, ажаллана, аша зээнэрээ үргэлсэнэ.

БАЯР ТУМУРОВИЧ ЖИГМЫТОВ – поэт. 1953 ондо Смоленскдэ сэрэгэй алба хаагшын бүлэдэ түрэhэн, 1975 ондо Эрхүүгэй политехникын дээдэ һургуули дүүргэhэн юм. Инженер-теплоэнергетик мэргэжэлтэй. БНЦ-дэ эрдэмтэ-секретаряар хүдэлөө, "Наука в Сибири" гэжэ долоон хоногто нэгэ удаа гарадаг һониной өөрын һурбалжалагшаар ажаллаа, Буряадай Уран зохёолшодой холбооной уран зохёол дэлгэрүүлгын бюрогой директор байhан. Буряадай Правительствада олондо мэдээсэл тараалгын хэлтэсэй даргын орлогшоор хүдэлhэн байна.

Ород хэлэн дээрэ бэшэдэг. Залуу уран зохёолшодой бүхэсоюзна 8-дахи зүблөөндэ хабаадаа hэн. Хэдэн номой автор. Шүлэгүүдэйнь "Лунная роса" (1984), "Пламя Плеяд" (1988), "Стрелы судьбы" (1989), «Байкальское время» (2003) гэһэн номууд Улаан-Yдэдэ, Москвада хэблэгдэн гаранхай.

СССР-эй Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн.

СВЕТЛАНА ГЫРЫЛОВА 1947 ондо Гэдэн нютагта түрөө hэн. Петропавловкын дунда hургуули дүүргэhэнэйнгээ hүүлээр hаалишанаар хүдэлжэ, ажалайнгаа намтар эхилбэ. 1965 онhоо аймагай һониндо һурбалжалагшаар ажаллаа. Һайн дураараа Совет Армида алба хээ.

1974 ондо Горькиин нэрэмжэтэ Удха зохёолой дээдэ һургуули дүүргээд, "Зэдын үнэн" һониндо оршуулагшанаар, таhагые даагшаар хүдэлбэ.

Светлана Сандуевна 1979 онhоо Москвада ажаhуудаг. Ород хэлэн дээрэ бэшэдэг. Тэрэнэй рассказууд "Талада татагдаhан hолонго"(Улаан-Yдэ, 1976) гэжэ хамтын суглуулбаринууд соо, "Дружба народов", "Советская женщина", "Наука и религия" гэжэ һэдхүүлнүүдтэ, "Литературная Россия" гэжэ долоон хоногтоо нэгэ удаа гарадаг һониндо хэблэгдэн гараhан байна. "Шүрэ hубhата эбэрнүүдтэй шэдитэ могой" гэжэ рассказынь япон хэлэндэ оршуулагдажа, "Дали жэгүүрнүүд" гэжэ мүнөөнэй совет рассказай суглуулбарида оруулагдаа hэн (М.,1985). "Ураганко" гэжэ рассказынь "Yдэрэй гэрэлдэ" гэhэн согсолборидо оруулагданхай ("Залуу гварди", 1988). Уран зохёолшын "Босая в зеркале", “ Помилуйте посмертно!" гэжэ хоёр хубиhаа бүридэhэн романай түрүүшын ном 1989 ондо Москвада барлагдан гарахадаа, тэрэнэй уран бэлигэй болбосорhые харуулаа hэн.

СССР-эй Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн.

АЛЕКСАНДР ЛЫГДЕНОВ hаянай бэшэжэ эхилээшье hаа, олон рассказуудые, туужануудые бэшэнхэй. Тиигэжэ буряад уншагшадай дунда яhала мэдээжэ боложо байнхай.

РАХМЕТ ШОЙМОРДАНОВ 1961 ондо Инзагата нютагта түрэhэн. Татаар яhанай. Буряадай багшын дээдэ һургуули дүүргэнхэй. "Хараасгай" гэжэ хүүгэдэй һэдхүүлдэ, Буряадай радиодо хүдэлhэн юм. Буряадай Уран зохёолшодой холбоондо зүбшэлэгшөөр ажаллаа hэн. Тэрэнэй "Хүгжэмэй эхин" түрүүшынь ном 1990 ондо буряад хэлэн дээрэ Улаан-Yдэдэ хэблэгдээ hэн.

Дуушан бүхэн өөрын уянга аялгатай, зураашан бүхэн өөрын уян гартай, шүлэгшэн бүхэн өөрын онсо хэлэтэй, шүүhэтэй, уран нугалбаритай, хүн бүхэн өөрын харгытай, ажалтай ха юм даа.

Рахмет Шойморданов татаар, буряад, монгол хэлэнhээ ородто, ород, татаар, монгол хэлэнhээ буряад хэлэндэ уран хурсаар, тодо наринаар оршуулдаг байгаа. 2004 оной эхиндэ поэдэй "Шэлэгдэмэл үдэшэнүүд" гэhэн ном РАН-ай Сибириин таhагай Буряадай Эрдэмэй түбэй хэблэлээр барлагдажа гараа hэн. Тэрэ уран хурса хэлэтэй, өөрын аялгатай поэт, оршуулагша байhан гээшэ. Шүлэгүүдынь философско гүнзэгы удхатай байhаараа шалгардаг бэлэй. Теэд бурханай заяаhан хэмжүүрээр юм гү, бү мэдэе, оюун бэлигэйнгээ түлэг дунда 2004 оной хабар гэнтын аюул усалда орожо, Рахмет Шойморданов энэ дэлхэйтэеэ хахасаа hэн.

Зэдын элдин hайхан талаhаа спортсменyyд, бар хүсэтэй барилдаашад гаража, нютагаа алдаршууланхай. Дүрэ буляалдалгын барилдаагаар, боксоор СССР-эй спортын мастернууд АНАТОЛИЙ БУДУНОВ, ЛУБСАН АЙСУЕВ, СЕРГЕЙ ПАШИНСКИЙ - Арадай Хуралай депутат, ВИКТОР АБУШЕЕВ, РАВИЛЬ ВАЛЕЕВ, ВИКТОРИЯ ДАГБАЕВА, боксернууд АМГАЛАН БОЛОН БАТА БАДМАЕВУУД республикаhаа холо саагуур суурханхай. Спортын эдэбхитэд ВАСИЛИЙ ЕНХОЕВИЧ ГАРМАЕВ, АНАТОЛИЙ МИХАЙЛОВИЧ ЦАГАНОВ аймаг дотор физкультура болон спорт хүгжөөлгэдэ ехэ хубитаяа оруулhан юм гэжэ тэмдэглэлтэй.

Түүхын эрдэмэй кандидат ЕВГЕНИЙ ЛУБСАНОВИЧ БАДМАЕВ, КГБ-гэй полковнигууд ТИМОФЕЙ ЗАНАЕВИЧ ГАРМАЕВ, РИНЧИН ХАНДАЖАПОВИЧ ЖАМСАРАНОВ, партийна хүдэлмэрилэгшэ ДОНДОК СОДНОМОВИЧ АЙСУЕВ, финансын министерствын таhагые даагша ЗАНА ГАЛСАНОВИЧ ТУМУРОВ, партийна хүдэлмэрилэгшэ ВЛАДИМИР ТУБАНОВИЧ АЧИТУЕВ, ветеринарна эрдэмэй кандидат ДОЛГОР-СУРЭН ДЫМБРЫЛОВНА ЖАЛЦАНОВА, багша ДУГАР-СУРЭН СИДИТОВИЧ ВАНЖИЛОВ болон бусад Зэдэ голойнгоо алдар солые арьбадхалсажа ябана.

Бата-Мүнхэ ЖИГЖИТОВ


<< гэдэргээ гаршагсаашаа >>