ГУРБАН ГОЛОЙ БЭЛШЭРТЭ

«АЛХАМШЬЕ СУХАРИХАГҮЙБДИ!..»



Гэрэл зураг: Цыден-Дамба Доржиев

Коммуна эмхидхэһэн тэрэ жэлдэ алил олон шалтагаанһаа элдэб бэрхэшээлнүүд тохёолдодог һэн ааб даа. Тэрэнэй хажуугаар март апрель хоёрой забһараар И. В. Сталинай «Түргэн ябадалһаа толгой эрьехэ» гэһэн статья гарашоо. Тиигэжэ ехэ шууяан шурхираан болошоо бэлэй. Тэрэниие уншагшад, тэрэниие бэдэрэгшэд хэмгүй олошорбо. Буруу, зүб ойлгосолдоон, үнэн худал үгэнүүд уула хадын сууряан шэнги дэлгэржэ, аймаг дотор нютаг бүхэндэ эмхидхэгдээд байһан коммунанууд һандаржа забдаа бэлэй.

Манай «Үнэн ажалдашье» тэрэ шууяан хүрэжэ, коммунаһаа гараха тухай мэдүүлгэнүүд олохон зонһоо ороо агша һэн. Тэдэнэй хэрэгээр тусхай хамтын суглаан татагдажа, коммунаһаа гарахаяа хүсэгшэдые хүсөөрөө бариха аргагүй байһан дээрэһээ гуйлтыень хангаха баатай болоо һэмди. 53 айлһаа 40-ниинь гаража, коммунадаа арбан гурбан айл үлэшэбэл даа!..

Үлөөшэд хэд һэм бэ гэбэл: Цыремпил Аюшеевтэн, Багшын Бүдэтэн, Цыден-Дори Дондоковтон, Бадма Дамдиновтан, Радна Эрдынеевтэн, Базаржаб Гончиков, Бата Дымбрылов, Балсан Дамбаева, Балжид Дашиева, Цыремпил Гомбоев, Доржи Цыренов, Цыбикжаб Цыдыпов, Шүмбэл Цыдыпов гэгшэд бэлэй. Нютагай шадалтанай нэгэн Манжабай Цэбэгдоржи коммунадаа үлэһэн хүнүүдэй дунда агитаци хэжэ, хамтымнай ажалые унагаан алдаһан юм. Удааншье болонгүй, тэрэ хүн хэһээгдээ һэн. Гадна баяшуул үгэеэ ойлголсожо, манай ажал хэрэгые буруу һүргэхын тула Эгэтын дасанай ламанараар гүрэм уншуулһан юм.

Гэбэшье коммунаяа унагаангүй, саашань хүгжөөхын түлөө шангахан тэмсэл эхилээ һэн даа. Коммунаһаа гарагшадай дунда шэнэ ёһоной ушар удхые ойлгоогүй, һалхинай үлеэһэн тээшэ нэнгэһэншье зон бии һааб даа. Тэрэ шоро муута тусхай суглаамнай Холхоо Доржын гэртэ татагдаһан байгаа. Суглаанай түрүүлэгшын коммунаһаа гараха гэгшэд сүлөө болоходонь болохо, гараагүйшэд үлэхэ гэжэ соносхоходонь, дурсагдаһан арбан гурбан нүхэдһөө гадна, Доржо Холхоев үлэһэн юм. Тэрэниие обёорһон Базаржаб Гончиков иигэжэ хандаа бэлэй: —

Тамнай юундэ тэдээнһээ таһарбат? —

Гэртээ байгаа хадаа үлэбэ гээшэ гүб,— гэжэ Холхоо Доржо гүбэд гээд,— хэзээшье һүүлэй һүүлдэ коммунадаа орогдохо юм ааб даа. Би хэнһээ дутажа, ажаллангүй ябахабиб,— гэжэ нэмээ һэн. Тэрэ 1931 ондо колхоздо орожо, 1961 он болотор эрхим дархан ябаһанаа, наһа бараһан юм. Мүн Холхоо Доржо мэтээр ушар ёһо ойлгонгүй, төөригшэд олон байгаа. Тэдэнэй дунда ёһотой партийна ойлгууламжын хүдэлмэри ябуулха гээшэ манай нютагай түрүүшын коммунистнарай нангин уялга болоо һэн.

Тэрэ хүлгөөтэ, хуймаата үдэрнүүдтэмнай (апрелиин 15-да һэн ха) ЦИК, совнаркомой этигэмжэтэн Гэнин-Дарма Нацов ерэжэ, яһала горитой туһаламжа үзүүлһэн юм.

Хабарай тарилгын хаһа дүтэлжэ, би аймаг ошожо, 25 центнер хүрэнгын орооһо, 6 анзаһа, 4 борной, 1 жатка, 1 косилка, 1 тармуур болон 200 түхэриг мүнгэн туһаламжа бусаалтагүйгөөр абажа ерэһэн хүм. Баһа удаан болзорой урьһаламжа болгон, 500 түхэриг мүнгэ үгэлсөө бэлэй.

Коммунадаа олзотой, омогтой бусахам гэжэ айхабтар хүхюун ябатарни, «Колхозсоюз» гэжэ эмхиһээ иүхэр Басаев дуудана гэбэ. Тэрэмни Иисэнгэдэ унаһан коммунаһаа ерэһэн Дмитрий Дамбиновтай танилсуулаад, энэ хүниие абаад ошо гэбэ. Дамбиновтай хоюулан тэргэдээ хоёр борной ашаад, дээрэнь һуугаад, аймагай түбһөө гаража, Эгэтын-Адаг тээшэ галгюулаа һэмди...

Түрүүшын правлениин суглуулжа үрдиһэн хүрэнгын орооһон горитойхон байгаа. Зариманиинь Маарагтада Намсарайн Ринчинэй амбаарта, нүгөө зариманиинь Түхэригтэ Цыдэнэй Цыбэгэй амбаарта хадагалаатай байба. Тарилгын үедэ моридой эдихэ үбһэн, мүн баһа коммунын түлеэн Түхэригтэ минии буусада буулгагдаһан байгаа. Эдэ бүгэдые эрьежэ хараад, нүхэр Дамбинов һөөл урмашаа һэн.

— Хүбаа, намайе таряанай бригадир болгогтуун,— гэжэ намда тэрэ хандаба.

Үдэшэлэн правлениин зүблөө татажа, бусад нүхэдөө бултыень уряад, Дамбиновтай танилсуулаа һэм. Нүхэр Дамбинов өөр тухайдаа тобшохоноор хөөрэжэ үгөөд, манда эльгээгдэһэн ушараа хэлэбэ. Иисэнгэдэ коммуна эмхидхэһэнээ, тэрэнэй яажа унаһые хөөрэжэ үгөөд: «Намайе коммунадаа абыт гэжэ гуйха байнаб. Партиин гэшүүнби. Ямаршье ажал хэжэ шадахаб. Танай эхилжэ байһан ажалтай танилсааб. Тон һайшаамаар байна. Таряанай бригадир болгоо һаатнай арсахагүйб»,— гэжэ тэрэ үгэеэ дүүргэбэ. Теэд бидэ тэрэниие коммунын түрүүлэгшэ болгожо һунгаад, Цыремпил Гомбоевые орлогшоор томилбобди.

Тэрэнэй һүүлээр нүхэр Дамбинов манайхиһаа даха, шэрдэг болон амһарта, юу хээ абаад, хадын хажууда байһан минии намаржаанай буусада нүүжэ ошоһон юм. Тиигээд кредидээр үгтэһэн 25 центнер орооһо, тарилгынгаа зэр зэбсэг дары асаруулжа, халуун ажалай хаһа эхилбэ.

Зургаан паар морёор Д. Дамбинов (тэрэ үедэ түрүүлэгшэ, юун гэлтэгүй, булта ажалладаг зон һэмди), Ц. Гомбоев, Б. Багшеев, Б. Дымбрылов, Ц-Д. Дондоков, Д. Цыренов гэгшэд газар хахалха гэгдэжэ, Б. Гончиков, Б. Дамбаева гэгшэд хоёр паар морёор борнойлхо болоо һэн, Радна Эрдынеев (нютагай зон Баажаа Радна гэдэг. Тэрэ 1932 онһоо колхозой тээрмэшэн боложо ороһоор, мүнөө 75 хүрэтэрөө тэрэ ажалдаа ябаһаар), би гэгшэд гараараа орооһо хаяха болоо һэмди. Уһа зөөхэ, түлеэ хахалха ажалые Цыбикжаб Цыдыпов бүтээхэ, мори уһалха, шээшхэ хэжэ, тэдэниие эдеэлүүлхэ ажал Балжид Дашиева Шүмбэл Цыдыпов хоёрто даалгагдаба. Тарилгын хүрэнгэ зөөдэг хүн, хамтын эдеэ хоол бэлдэгшэд баһал тусхай даабаритай зон һэн. Тиихэдэ Цыремпил Аюшеев ханын һонин гаргаха, газетэ уншаха болоод, алибаа гэгээрэл болбосоролой ажал даажа абаһан юм.

Эдэ бүгэдые юундэ иимэ дэлгэрэнгыгээр бэшэнэбши гэбэл, нютагаймнай түрүүшын коммунарнууд хайшан гэжэ, ямар гуримаар ажалаа эрхилдэг байһан юм гэжэ харуулхаяа хүсэнэб.

Үсөөхэншье һаа, ажалай хубаариие эмхитэйгээр үнгэргэһэнэй ашаар апрелиин 26-да анха түрүүшынхиеэ хамтын тарилгада хүсэд бэлэдхэлтэйгээр орожо шадаа һэмди. Найман хоногой турша соо унаһан малгайгаа абангүй ажаллаад, түсэбэй ёһоор 16 десятина таряа хэхэ аад, 16,7 десятина орооһо, 40 соото хартаабха тарижа үрдеэ һэмди. Үшөө 30 десятина газарта залууг хахалаад, борнойлһон байнабди.

Тэрэ үедэ үбһэнэй косилка, морин тармуур, жатка гэхэ мэтэ машинада дүйтэй хүн бидэнэй дунда үгы байжа, Хара-Шэбэрэй дархан Даша Жанчипов гэгшые урижа асараад, тэдэ мэтэеэ бултыень хабсаруулаад, үбһэндэ орохо сагые хүлеэжэ, нэгэ бишыха амаралта хэһэн зомди.

Үбһэндэ орохын урда тээ Яруунын айкомой тогтоолоор манда партиин эхин эмхи байгуулагдаа һэн. Секретаряар би томилогдоо һэм. Мүн баһа комсомолой эхин эмхи байгуулагдажа, секретаряар партиин гэшүүндэ кандидат Базаржаб Гончиков һунгагдаба. Коммунистнар: Цыремпил Гомбоев, Цыден-Дори Дондоков, Базаржаб Гончиков болон би гэгшэд һэмди. Комсомолшууднай — Мухаадай Базарова, Дарижаб Дашиева, Балжид Дашиева, Балсан Дамбаева гэдэгүүд һэн.

Удангүй газар тухай хэлсээн боложо, хоёр Маарагтын дундахи зургаан хорёонуудһаа хубаариин дансыи ёһоор 55 десятина сабшалан, Түхэригэй талаһаа зуугаад десятина таряанай, Хасууртын-Адагһаа 45 десятина, мүн баһа Шара-Горхонһоо 80 десятина, Үүртэһээ Хүхэ-Добын адаг хүрэтэр 40 десятина, хамта дээрээ 320 десятина газар манай коммунада үгтөө һэн. Тиигэһээр байтар үбһэнэй хаһа боложо, Б. Гончиков, Э. Дунзатов, Д. Цыренов, Б. Дамбаева, Г. Цыренов гэгшэд 500 бухал сабшаха түсэбтэй Үүртэ мордобо. Шара-Горхондо нэгэ косилкатай 12 хүн 2000 бухалай түсэбтэй гараа һэн. Дамбинов түрүүтэй хэдэн хүн Хасуурта болон Салын-Хорёо сабшажа, 3500 бухал хуряажа абаһан юм. Тэрэ үедэ түрүүшын коммунарнууд угаа эршэмтэйгээр ажалладаг юм һэн.

Һүүлдэнь таряа хуряалгын шанга тэмсэл эхилээ. Арба гаран хүн нэгэ жаткатай, таряанай хуряалгада хамсыгаа шамажа, шүдөө зуужа ороо бэлэй. Тэрэ жэлдэ таряанай ургаса дорюухан һэн даа! Бүхы таряагаа хадажа, 395 бухал болгоһюн юм. Нэгэ бухал — 12 боолто таряан. Тэрэнээ морин молотилкаар сохижо, 150 центнер орооһо абаа һэн. Энэ бүхы хүдэлмэри 9 үдэр соо дүүргэгдэбэ.

Энэ үе соо Базаржаб Гончиковые (завхоз һэмнай) сомоной зүблэлэй түрүүлэгшэ болгожорхёо. Таряа хуряалгын дүүрэмсээр, Дамбиновыемнай абажа, Эгэтын заготживсырьегой ноён болгожо томилбо. Тиихэдэнь коммунын түрүүлэгшэ Гомбоев һөөргөө боложо, Дондоков Ц-Д. завхозоор томилогдобо.


Гэрэл зураг: Цыден-Дамба Доржиев

Түбхинэхэ газартаа коммунын гэшүүдэй хэдэн үбэлэй гэрнүүдые асаржа табяад, манайхинай болон бусадай малай буусануудые урилжа, багтаамжатайхан малай байра бэлэдхээ һэмди. Малай үбэлжэлгэ мүн лэ эмхитэйгээр эхилээ һэн. Мал адууһамнайшье олошоржо эхилээ, юундэб гэхэдэ, зарим нэгэ баяшуулай тусхай уялга зорюута дүүргэнгүй байһанайнь түлөө малынь, тэргэ зэбсэг, гэр байрань коммунын зөөри болгогдожо, аймагай комитедэй тогтоолоор абтаһан юм. Тиигэжэ 100 гаран үхэр, мүн тэды шэнээн хонин, 20 гаран адуун зөөри коммунын болгогдоо. Коммунамнай артель болгогдобо.

1930 оной декабриин эхеэр үргэн ехэ хамтын суглаан боложо, коммуные болюулжа, артелиин уставта орохо гэһэн шиидхэбэри абтаа бэлэй. Үмсэдэ байха малай тоо толгой гэхэдэ, нэгэ-нэгэ үнеэ түлтэйень, табан хони хурьгатайнь гэжэ тогтообо. Тэрэ суглаан дээрэ намайе түрүүлэтшээр һунтаа һэн. Гомбоевые орлогшо болгобо.

Декабрь һарашье барагдажа, 1931 оной январь соо урда жэлэйнгээ ажалай тоосоое хэбэбди. Тиихэдэ ажалта үдэр гэжэ үгы һэн.

Хүдэлмэриин хүсые гурбан шатаар «эрхим», «дунда», «адаг» гэжэ илгажа, олзын хубаари хэжэ эхилээ һэмди. Ажалшаднай сэбэр мүнгөөр тооообол, эрхимүүдынь 90 түхэриг, дундашуулынь 70 түхэриг, адагуушынь 50 түхэриг абаха болобо. Һү, мяха, талхан гэхэ мэтэ элдэб боро зүйлнүүдые мүнгэндэ тооложо, олзын хубаари хэхэдэ, үридэ ороһон нэгэшье хүн үгы бэлэй.

Март һарын гараад байхада, намайе нэгэ жэлэй һургуулида Москва ябуулха болоходонь, баһал Цыремпил Гомбоев түрүүлэгшээр һунгагдажа, счетоводоор Иван Сергеевич Колбин гэжэ хүршэ Тайлуудай тосхонһоо уригдажа ерэһэн ород хүн томилогдоо һэн.

Энэ үедэ Эгэтымнай-Адагта олоной эрилтээр худалдаа наймаанай таһаг нээгдэжэ, зон ехэл һанаагаа амараа һэн. Тэрэл жэлдээ сельпо баһа Эгэтын-Адагта асарагдажа, 1958 он хүрэтэр байһанаа, Тайлуудай тосхондо абаашагдаһан юм.

Хабарай тарилгын амжалтатай дүүрээд байха үедэ Эгэтэ нютагта совхоз эмхидхэхэ хөөрэлдөөн гаража, Баруун-Эгэтын «Коминтерн» (түрүүлэгшэнь Базар Ямпилов һэн), Хангирын «Улаан Сайдам» (түрүүлэгшэнь Дымчик Дамбаев һэн) гэжэ артельнүүдые «Үнэн ажалтай» ниилүүлхэ гэлсэһэн юм. Томодхогдоһон колхозые Дмитрий Дамбинов (түрүүлэгшэ), Софрон Шоноев (орлогшо) гэгшэд толгойлбо.

Колхозой түб дээрэ гэрнүүдые хүдөөһөө зөөжэ, хотоной һуури үргэдхэгдэжэ эхилээ. Малай байра байдалнууд түхеэрэгдэбэ.

Тиигэһээр байтар, үбһэнэй үе эхилбэ. 200 гаран хүн хэдэн бригада боложо, Баруун-Эгэтэ, Сайдам, Хангира болон Эгэтын-Адагай сабшалангууд дээгүүр үбһэ бэлэдхэлгын ажал долгилбо.

Үбһэ сабшалгын түлэг соо, август һарада, Маарагта нютагта тогтоод байһан ТОЗ (товарищество по совместной обработке земли) гэжэ нэгэдэл мүн лэ «Үнэн ажалтай» хамтарһаи түүхэтэй (ТОЗ-ой толгойлогшо Мархаадай Цыренов байгаа).

Иигэжэ Эгэтын-Адагта бүхы Яруунын аймаг соо эгээл томо колхоз — «Үнэн ажал» болоо һэн. Арбан нэгэн хүнһөө бүридэһэн правлени һунгагдажа, түрүүлэгшэ орлогшо хоёр урдынхид үлэжэ, ахалагша счетовод Таршинаев, туһалагшадынь Балдан Гомбоев, Бато-Мүнхэ Бадмаев гэгшэд болобо. Барилгын хүдэлмэриие Зунды Бодиев эрхилхэ болоо һэн. Шалгалтын комиссиин түрүүлэгшээр Бальжи-Нима Цырендоржиев баталагдаа һэн. Доржо Аюшеев партийна эхин эмхиин секретарь боложо һунгагдалай. Избачаар Дагзама Энхуева, комсомолой эмхиин секретаряар Софрон Шоноев, ехэ наһатанай багшаар Долгор Цыбикжапова томилогдоо бэлэй. Мүн баһа эб найрамдалай сүүдэй (мүнөөнэйхеэр нүхэрэй сүүд) түрүүлэгшэ Рэгзэн Эрдынеев болобо.

Тэрэ үеые һанахада, жэгтэй агша даа. Шэнэ байдалай долгиндо абтаһан бидэнэй сэдьхэл хамтын ажалда шуналтай, хамаг юумэндэ һонюуша һэн. Хамтаараа бүхэли үдэртөө хамсы шаман ажаллажархёод, ямаршье суглаанһаа, ямаршье нааданһаа хэншье таһардаггүй бэлэй. Тэрэ үедэ үдэр бүри суглаан гү, али зүжэг наадан, эб найрамдалай сүүд гү, али ехэ наһатанай һургуули болодог һэн. Заримдаа нэгэ үдэр соо хэдэн хэмжээ ябуулга хабсаршаха. Тиихэдэнь нэгэ зарим эдэбхитэд алинданшье үрдихэ гэжэ оролдохо.

Колхоз гээшэ бидэндэ шэнэ юумэ һэн хадаа шэнэеэл харуулдаг һааб даа. Дүршэл багатай байһанһаа гэхэ гү, али буруу зүб ойлгоһонһоо гү, партиин хараа шугамые, агуу Ленинэй коопераци тухай һургаалые заримдаа хазагайруулдагшье ушар үзэгдэгшэ һэн ха гэжэ мүнөө һанадаг хүм. Нэгэтэ аймагай зургаанһаа артелиин гэшүүн бүхэндэ 20-20 кг мяханай бэлэдхэлэй даабари бууба гээшэ. Тэрээнһээ уламжалан, айл бүхэнэй буруунуудые контрактацида оруулаад, һүүлдэнь бүхы үмсын малые хамталжа, колхозой болгобобди. Теэд айл бүхэниие һүөөр хангаха асуудал ехэл хүшэр байшаба. Үдэр бүриин хэмжүүр — нэгэ-хоёр шанага һэн. Энэнь олон зондо һайшаагдадаггүй байһаниинь мэдээжэ ааб даа. Иимэ байдал 1934 оной январь болотор унжагайраа һэн. Имагтал тэрэ ондо анхан малаа тушааһан айл бүхэндэ тугалтай үнеэ, 3-3 толгой хони колхоз үгэһэн байна.

Тэрэл 1931 ондо колхознигуудые малгүй болгохоһоо гадна, ой модоной бэлэдхэлэй, хамбы шэрэлгын, ангай, загаһа барилгын олзонууд булта колхозой жасада сүм ородог һэн. Колхозой гэшүүдтэ ажалта үдэрһөө бэшэ нэмэлтэ түлбэри гэжэ үгы байһан юм.

1932 оной февраль һара соо тоосоото һунгалтын суглаанай болоходо, Дамбинов Шоноев хоёр гаража, правлени шэнээр һунгагдаба. Баруун-Үльдэргэдэ түрүүлэгшэ байһан намайе правлениин гэшүүнээр һунгаад, түрүүлэгшэ болгожорхёо һэн. Гомбоев Цыремпил баһал орлогшомни болобол даа. Колхозой ажахын һалбаринуудые ударидахаар баталуулагшад гэхэдэ:

1. Зунды Бодиев — барилгын бригадир;

2. Базар Аюшеев — үхэршэдэй болон хонишодой бригадир;

3. Гомбожаб Цыдыпов — адуушадай бригадир;

4. Ринчин Цыденова — һүнэй фермые даагша;

5. Шойнзон Цыренжапов — счетовод;

6. Юндэн Цыренжапов — счетоводой туһалагша;

7. Ешидоржо Ямпилов

8. Дашидондог Базаров таряан ажалай бригадирнууд.

Тэрэ хабартаа таряанай ажал бараг үнгэрбэ. Хамта дээрээ 254 га тарилга хэгдэбэ. Тэрэнэй ехэнхинь хара орооһон бэлэй.

1932 оной хабар бэрхэтэйшэг һэн. Юундэб гэхэдэ, «Үнэн ажалһаа» бэшэ артелиинхид булта үмсэдөө малтай байшоо. Энэ ушар зоной һанамжада таарамжагүй байһаниинь эли. Гадна буруу талаһаамнай дайсад алдуу дутууемнай хургаараа заажа, зоной дунда элдэб түрэлэй номнол тараажа худхуулдаг, хуймуулдаг байшоо. Тиигэжэ хори шахуу айл артельһээ гараһан, гушаад зон гараха гэһэн мэдүүлгэ правленидэ үгэһэн байба. Зарим гэшүүдэй һамгад олон боложо хамтараад, фермэдэ ерэжэ, өөһэдынгөө үнеэдые һаажа абаһан ушар нэгэ дахин үзэгдэбэ.

Эдэ мэтэ бэрхэшээлнүүдтэй ушархадаа, багша Ж. Жабонтой зүбшөө һэм. Тэрэмни хүршэ колхозуудайнгаа түрүүлэгшэнэрые, сомсоведэй түрүүлэгшые болон нютагай эдэбхитэдые суглуулаад, бүхы асуудалнуудаа зүбшэн хэлсэхэ хэрэгтэй гэжэ һанаһанаа хэлэбэ.

Жабоной хэлэгшээр, июниин хоёрто олон айлшадые уряад, нютагай эдэбхитэдэй хабаадалгатайгаар суглаа хэбэбди. Би тобшохоноор колхозой байдал тухай элидхэжэ үгэбэб. Хабарай тарилгада, түл абалгаар һайн амжалта туйлаһан тухайдаа дурдаад, ажалдамнай дайралдадаг дутуу дундануудые нюунгүй хөөрэбэб.

Һүүлдэнь уригдаһан айлшадһаа Жалсан Жабон түрүүтэй үгэ абажа, колхозой правлениие, нэн түрүүн намайе шангаар шүүмжэлээд, тодорхой зүбшэлнүүдые хэлэжэ үгэбэ. Тэрэ тоодо, үмсын малые эзэдтэнь дары бусааха талаар хэмжээ абаад, ядуу байдалтай гэшүүдые эдеэнэй зүйлөөр гүйсэд хангажа байха шухала гэжэ дурадхаба. Тус суглаанай һүүлээр колхозһоо гараха гэжэ мэдүүлгэ бэшэһэн зон тэдэнээ һөөргэнь бусаажа абаа һэн.

Үнишье болонгүй, партиин айком болон аймгүйсэдком манай колхоздо коммунист Цыренжаб Дашибылониие эльгээжэ, орлогшоор болон партиин эхин эмхиин секретаряар һунгахые дурадхалай.

Тэрэ жэлдэ колхозой правлени тосхоноо болбосон түхэлтэй болгохо, мүн баһа малай байра байдалые заһабарилха талаар горитойхон ажал ябуулһан байна. Гадна адуунай бааза, машинын сарай, хүүдинсэ гэхэ мэтэ шэнээр баригдаба. Түсэбэй ёһоор жара мянган бухал үбһэн сабшагдаха ёһотой аад, жаран гурба мянган бухал абташоо. Мүн колхознай уһан тээрмэтэй боложо, зон ехэл амараа һэн. Тэрэ жэлдэ таряанай ургаса ёһоорхон һэн даа!..

1933 ондо ехэшье хубилалта болоогүй, хэдэг лэ ажалаа хээд үнгэрөө һэн хабди. Хүгжэлтын замаар 1934 ондо Эгэтын МТС-һээ «Интер» гэжэ хоёр трактор абаа һэмди. Тэрэ жэлэй ургасаһаа 1100 центнер орооһо гүрэндэ худалдажа, аймаг соогоо түрүүлэн тонно хахадай автомобильтай, модо хюрөөдэхэ, талха татаха двигательтэй боложо, одоошье амараа һэмди.

Тэрэл жэлдэ Баруун-Хангирада үхэрэй хоёр бааза баригдаа. Мүн урдань нэгэшье гахайгүй байһан аад, тэрэ жэлдэ 67 толгой гахайтай болоо агша бэлэйбди. Колхозой ургалтые удаадахи таблицаһаа хаража болоно гэбэл:

1930 ондо анха түрүүн арба гаран үрхэтэ зон коммуна эмхидхэһэн аад, мүнөө, 1966 ондо, «Победа» колхоз 215 үрхэтэ айл болонхой.

1936 ондо намайе Үльдэргын сомоной түрүүлэгшэ болгоходонь, Софрон Шоноев дахин «Үнэн ажалай» түрүүлэгшэ болоод, 1938 оной июнь һара хүрэтэр ажаллаа.

1938 оной июнь һарын һүүл багһаа Цыремпил Гомбоев түрүүлэгшэ боложо ороод, 1941 оной август һара хүрэтэр — Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнда мордотороо хүдэлөө. Тэрэ түрүүлэгшээр хүдэлхэ зуураа мүнөө байдаг конторо, бани, тугалай байрануудые барюулжа үрдеэ һэн. Модо хюрөөдэхын, татуулхын тула түлеэгээр хүдэлдэг локомобиль худалдажа абтаа, айлай гэрнүүд соо Ильичэй лампочканууд яларжа эхилээ һэн! Гомбоев зориһоноо зуужа һаладаг зантай, һанаамгай хүн юм һэн. 1940 оной үбэл 40 сарай сэнгээр уужамшье, гоёшье клуб барюулжархёо бэлэй. Тэрэнь мүнөөшье болотор нютагайхидайнгаа омогорхол боложо байдаг агшал...

Дайнай түрүүшын үедэ хэдэн түрүүлэгшэ һэлгээд, хэнииньшье ажалаа урагшатайтаар хүтэлжэ бираагүй һэн даа.

Имагтал 1943 оной намарһаа Банзарон Рабдан Цысэгтуевич аймагһаа эльгээгдэжэ, түрүүлэгшээр һунгагдаад, 1961 оной февраль хүрэтэр эсэшэ сусашагүй ажаллаа. Хүшэр хүндэ жэлнүүдтэ хүдэлөөшье һаа, зондо үгэеэ ойлгуулжа шададаг байһан тула ажалаа тон бэрхээр эрхилжэ, хамагтаа хүндэтэй болоһон юм. Энэ хүн тухай тусгаар ном бэшэмээр гэжэ һанагшаб. Тэрэнэй хэһэн юумые хургаа даража тоолохо болоо һаа, гарайхиһаа байха, хүлэймнайшье хурганууд хүрэхэгүйл! Машинын склад, шулуун гараж, электростанци гэхэ мэтын томо барилгануудһаа эхилээд, колхозой тосхоной гудамжануудые гуримшуулжа, болбосон түхэлтэй болгохо хүрэтэрөө амаргүй ехэ ажал хэгдээ. Мүн баһа дунда һургуулиин томо байшангай һуури табюулжа үрдеэ.

Банзарон Р. Ц. хүндэ үбшэндэ нэрбэгдэжэ, 1961 оной май һарада сагһаа урид наһа бараһаниинь харамтай.

1947 онһоо 1960-аад он болотор Гончиков Базаржаб Гончикович парторгоор ажаллаха зуураа, хүмүүжүүлхы гэгээрэлэй талаар горитойхон ажал хэһэн байха даа.

1961 онһоо нютагай хүбүүн — Эрхүүгэй хүдөө ажахын институт дүүргэһэн Намсараев Намжил Юмсурунович түрүүлэгшэ боложо ороод, һургуулиин барилгые түгэсхүүлхэһээ гадна, больницын байшан, почтын конторо барюулба.

Нүхэр Намсараевай партийна дээдэ һургуулида эльгээгдэхэдэ, 1963 онһоо мүн лэ нютагай хүбүүн — Цыренжапов Пурбо Холхоевич түрүүлэгшээр һунгагдаа. Энэмнай үнөөхи 1930 оной мартын арбанда коммуна эмхидхэлгын түрүүшын хамтын суглаанай болоходо, гэрээ сүлөөлжэ үгэһэн Холхоо Цыренжабай хүбүүн ха юм.

1963 онһоо хойшо мүн лэ горитой ажал хэгдэжэ байна гэжэ тэмдэглэмээр. Малай эмшэлгын байшан, ниитын бани, пекарни баригдаба. Маарагтада үнеэдэй шулуун бааза бүтээ.

Эгэтын хойто бэедэ гурбан колхозой ажалшадые эмшэлхэ больницын хоёр дабхар байшангай һуури табигдаа.

Баһа нэгэ иимэ юумэ һануулхаяа мартахам ха: 1936 онһоо артельнай «Үнэн Ажал» бэшэ боложо, Молотовой нэрэ абаһан юм. Тэрэнь дээдэ зургаанай зарим ажал ябуулагшадай дурадхалаар болоһон хэрэг һэн даа, 1956 онһоо «Победа» гэжэ нэрэтэй болоо.


Бадма ДАМДИНОВ


<< гэдэргээ гаршагсаашаа >>