ХЯАГТЫН СУУТА ХҮНҮҮД

Агууехэ Пётрой Зарлигаар тайжа Савва Рагузинский 1728 ондо ородой Троицын һайндэрэй үедэ Троицкосавск хотын һуури табяа һэн. Тиигэжэ тэрэ хилэ шадарай хэрэм, худалдаа наймаанай сэлеэн болгогдоо бэлэй. 1934 ондо Троицкосавск хадаа Хяагта хото гэжэ шэнээр нэрлэгдэһэн юм. Тэрэ Хитадтай хуурай газар дээгүүр худалдаа наймаа хэхэ харгы зам дээрэ оршоһон байгаа. Имагтал Хяагта Европо болон Ази түбинүүдэй хоорондо, уулзуур дээрэ оршодог таарамжатай зохид газарта байрладаг байгаа бшуу. Хитадһаа сай, торго Монголоор, Сибиреэр дамжуулан, Түбэй Росси, Баруун Европо руу эльгээгдэдэг һэн. Тиимэһээ энэ харгы «Сайн зам» гэжэ нэрлэгдэһэн юм гэхэ.

Буряадай түрүүшын революционер ЦЫРЕМПИЛ РАНЖУРОВ 1884 ондо Шара гол хүндыдэхи Сагаан-Шулуутай нютагта түрөө һэн. Ранжуровтанай бүлэ үнэр баян байгаа: 7 үхибүүтэй байба. Цыремпил гурбадахи хүбүүниинь байгаа юм. Шара-Голой нютагай һургуули, удаань Тамирай дүрбэн класстай училищида ороһон аад, һуралсалаа үргэлжэлүүлхэ аргагүй орхихо баатай болобо. Түрүүшээр нютагай баяшуулда хүлһөөр ажал хээ, артельдэ орожо, хүпеэсүүдтэ байшан гэрнүүдые, складай байрануудые барилсаа. Хяагтада байха үедөө тэрэ Забайкалиин хасаг сэрэгэй нютагай таһагтай харилсаа холбоо тогтоогоо һэн. Тиигэжэ тэрэ бэшээшэнээр абтаһан байгаа.

Тэрэ үедэ Хяагта Байгалай үмэнэхи нютагта соёлой ехэ түб байһан юм. Реальна училищи, гимнази, хизаар нютагаа шэнжэлгын музей, хоморой шухаг номуудтай библиотекэ бии байгаа. Хубисхалта үзэл бодолтой залуушуулай нюуса кружок хүдэлдэг һэн. Цыремпил энэ кружогой хэшээлнүүдтэ ябадаг байба.

1904 ондо Ц.Ранжуров сэрэгэй албанда татагдаһан юм. Забайкалиин хасаг сэрэгэй Шэтэ хотодохи штабта бэшээшэнээр алба хээ һэн. Штабай бэшээшэд ажалайнгаа түхэл маягаар оршон тойронхи ба бүхы орон доторхи байдалые яһала һайн мэдэхэ бэлэй. Ород-япон дайнда манай сэрэгшэд хойно хойноһоо урагшагүйдэбэ. Энэнь дүтэ шадарай зоной байдалда муугаар нүлөөлдэг байгаа.

1905 оной январиин 9-нэй шуһата амаралтын үдэр зоной сэдьхэл хүдэлгөө һэн. Энэ хубисхалай сууряан Байгалай саагуурхи нютагуудта соностоо бэлэй. Хубисхалай эршэ дэлисэ Цыремпилэйшье зүрхэ сэдьхэл хүдэлгэбэ. Уданшьегүй Ранжуров большевигүүдэй партида орожо, солдадууд болон хасагуудай Соведэй хүдэлмэридэ хабаададаг байгаа. Шэтэдэ байхадаа мэргэжэлтэ революционернүүдтэй, тусхайлбал, В.К.Курнатовскитой танилсажа, тэрэнэй даабаринуудые дүүргэдэг һэн.

Транспортна суднын матросуудые Ахатын түрмэһөө гаргахын түлөө тэмсэлдэ Ц.Ранжуров хабаадалсаһан байгаа. Энэ ябуулгада хабаадалсаһан 27 хүн бултадаа баригдажа, саазалуулхаар шиидхэгдэһэн юм. Зүгөөр үндэр дээдын үршөөл хайраар толгойн сааза болюулагдажа, элдэб болзороор һэлгэгдэһэн байгаа. Ранжуровта үгтэһэн толгойн сааза сүлэлгын 10 жэлэй болзороор һэлгэгдээ бэлэй.

Сүлэлгынгөө болзорые дүүргээд, 1914 ондо Ц.Ранжуров заралгын хүдэлмэридэ эльгээгдэһэн юм. 1917 оной февралиин буржуазна революциһаа уламжалан, хаанта засагай унагаагдахада, улас түрын үзэл бодолойнгоо түлөө сүлэгдэһэн хүнүүд сагааруулагдаа һэн. Цыремпил Ранжуров Буряад орондоо бусажа, улас түрын үйлэ хэрэгтэ хам оролсобо. 1917 оной апрель һарада Байгалай урда бэедэхи болон Эрхүүгэй губерниин буряадуудай түлөөлэгшэдэй ехэ хурал боложо, буряадуудые хүтэлбэрилгын дээдын зургаан болохо Буряадай үндэһэнэй түбэй комитет (Бурнацком) эмхидхэн байгуулхые тогтооһон байгаа.

1918 оной хабар Цыремпил Ранжуров Хяагта оробо. Эндэ РСДРП-гэй Троицкосавскын комитедэй гэшүүд К.Масковтай, А.Малореевтэй хамта тэрэ Совет засагай зургаануудые байгуулгада хабаадалсаа һэн. Түрүүшээр тэрэ секретаряар, удаань Троицкосавска Соведэй хүдөө ажахын таһагай түрүүлэгшээр хүдэлөө. Ранжуров Улаан гвардиие эмхидхэлгэдэ, Ехэ-Хүдэридэ сагаантанай отрядуудтай байлдаануудта хабаадаба.1918 оной һүүл багта болоһон эдэ байлдаануудай үедэ Ц.Ранжуров хүндөөр шархатажа, наһа бараһан юм.

Буряадай түрүүшын революционер Цыремпил Ранжуровта Хүдэри-Сомондо, Шара-Голдо хүшөөнүүд бодхоогдонхой.

БИМБАЕВТАНАЙ БҮЛЭ

Буряад-монголнуудай сонгоол угсаатанай РИНЧЕН БИМБАЕВ (БЯМБЫН РИНЧЕН) 1905 ондо Хяагта шадар түрэһэн намтартай. Тэрэ ниитын элитэ мэдээжэ ажал ябуулагша, Монгол орониие шэнжэлэгшэ Раднажабай Бимбын ехэ хүбүүн болоно. Түүхэ, хэлэ бэшэгэй талаар ехэ мэргэжэлтэ, академик Бямбын Ринчен Монгол ороной эрдэм ухаанай дэлхэйдэ мэдээжэ түлөөлэгшэ болоһон юм. Р.Бимбатан үшөө гурбан үхибүүдтэй байгаа: хүбүүд Норбо, Дамдинсүрэн, басаган Эрдэни. Дамдинсүрэн Эрдэни хоёр залуугаар наһа бараһан юм. Ринченһээ хоёр наһаар дүү НОРБО БИМБАЕВ бүхы наһан соогоо Хяагтын, Ивалгын, Алайрай һургуулинуудта, Улаан-Үдын монгол рабфагта хүдэлхэдөө, ургажа ябаа залуу үетэниие хүмүүжүүлгэдэ бүхы хүсэ шадалаа, эрдэм мэдэсэеэ зорюулһан байгаа. Монгол оюутадай һураһан Москва болон Пермь хотонуудай һуралсалай эмхи зургаануудта Норбо багша-оршуулгашанаар хүдэлөө һэн. Норбо Бимбаев Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнда хабаадажа, Алдар Солын III шатын, Эсэгэ Ороноо Хамгаалгын дайнай орденуудаар, медальнуудаар шагнагдаһан байгаа. Дайнай һүүлээр тэрэ Дулма Самдановна эжытэеэ Улаан-Үдын Смолиной нэрэмжэтэ гудамжада ажаһуугаа һэн.

РАДНАЖАБ БИМБАЕВ (Бимбын Раднажаб). Ургын оршуулагшадай һургуули дүүргээ бэлэй. Хэдэн жэлэй туршада Хитадта алба хээ һэн. 7 хэлэ мэдэдэг байгаа: буряад, ород, монгол, хитад, манжуур, англи болон немец. Раднажаб Бимбаев 1899 онһоо 1915 он болотор Хяагтын хилын харуулай комиссариадта оршуулгашанаар, комиссараар хүдэлһэн байгаа. Эсэгэ орондоо үнэн сэхээр, бэеэ үгэнгеэр алба хэһэнэйнгээ түлөө тэрэ Россиин гүрэнэй орден, медальнуудаар шагнагданхай. Тэрэ хуушан монгол бэшэг, буряад-монгол ба монгол хэлэнүүдэй грамматика шэнжэлэгшэ, толинуудые зохёогшо гэжэ мэдээжэ болоһон юм. Дүн хамта тэрэ монгол-ород, ород-монгол 5 элдэб толи зохёожо, хэблүүлэн гаргуулһан байгаа. Раднажаб хадаа түрэл хэлэндээ эльгэ зүрхэнһөө дуратай, арадайнгаа бэшэгые, түрэл хэлэеэ баһамжалдаг хүнүүдые тэрэ буруушаан шүүмжэлдэг һэн. Монгол арадуудта, нэн түрүүн эсэгэ оронойхидтоо – буряад монголшуудта Раднажаб Бимбаевай хандалга үлэнхэй.

Раднажаб Бимбаев буряад арадай үндэһэтэнэй хүдэлөөндэ, монгол арадуудай ойро дүтэ бололгын ба нэгэдэлэй түлөө хүдэлөөндэ эдэбхитэйгээр хабаададаг байһан юм. Уласхоорондын демократическа хүдэлөөнтэй, түбхын түрүүлэн Россиин демокрадуудтай монгол туургата арадуудай нягта харилсаа холбооной түлөө тэрэ тэмсэдэг һэн. Бүгэдэ буряадуудай үндэһэтэнэй эмхиин – Бурнацкомой гэшүүн, мүн Сэлэнгын аймагай гүйсэдхэхэ комитедэй гэшүүн байгаа.

РИНЧЕН БИМБАЕВ үхибүүн болон эдир наһаяа дурсахадаа, би 7 наһатайһаа Билигсайхан багшада монгол ба манжуур хэлэнүүдые, харин оршуулагша Каленовто ород хэлэ заалгаһанби гэжэ бэшэнэ. 9-тэйдөө Ринчен Хяагта хотодохи ород һургуулида ороо һэн. 1920 ондо һургуулияа дүүргэһэнэйнгээ һүүлээр Маймачендэ (Алтан-Булагта) хизаар нютагуудай яаманай захиргаанда алба хэбэ. Урдынь багша Билигсайхан-гуай тус захиргаанай хүтэлбэрилэгшэ байгаа. Тэрэнэй дурадхалаар Ринчен оршуулгашан боложо, Монголой Арадай намын 1921 оной март һарада Хяагтада болоһон I съездын делегадуудые хангаа һэн. Монголой хубисхалта ажал ябуулагшадай (Сүхэ-Баатар, Лосол, Хатан-Баатар Максаржаб) Россиин Хяагта хотодохи консултой уулзалгын үедэ тэрэ оршуулгашан болоһон юм.

1923-1924 онуудта Ринчен Улаан-Үдын багшын мэргэжэлэй һургуулида һураба. Һуралсалаа үргэлжэлүүлхын тула 1924 ондо Ленинград ошожо, Зүүн зүгэй хэлэнүүдые шэнжэлгын хүреэлэндэ ороо һэн. Зүүн зүгэй хэлэнүүдые шэнжэлдэг мэдээжэ эрдэмтэд Б.Я. Владимирцов, С.Ф. Ольденбург, Ф.И. Щербатской, В.М. Алексеев, В.В. Бартольд, И.Я. Марр, Л.В. Щерба гэгшэдтэ тэрэ заалгаһан байгаа. Ленинградтахи дурасхаалта уулзалганууд тухай дурсахадаа, Россиин Эрдэмэй академиин 200 жэлэй ойе 1925 ондо һайндэрлэлгэдэ хабаадахаяа ерэһэн Монголой Эрдэмэй хорооной түлөөлэгшэд Цэбээн Жамцарано болон Шагжитай уулзахадаа хөөрөө һэн.

1927 ондо Р.Бимбаев дээдэ һургуулияа дүүргэжэ, зүүн зүгэй хэлэнүүдые шэнжэлэгшын диплом абаһан байгаа. Жэлэй туршада Ринчен Алтан-Булагта байхадаа, драмын кружогто хабаададаг һэн. Монгол болон хитад сюжедүүдтэ зүжэгүүдые бэшэдэг бэлэй гэжэ Канадын монголшо эрдэмтэ К. Хадерлайн “Бямбын Ринчен дурсгалд” гэһэн статья соо бэшэнэ. 1927 онһоо тэрэ Улаан-Баатарай Эрдэмтэй хороондо хүдэлбэ. Уран зохёолой хэлтэстэ хойшодоо сууда гараһан уран зохёолшо Д. Нацагдорж, хэлэ, бэшэг шэнжэлэгшэ Ц. Дамдинсүрэн гэгшэдтэй хамта хүдэлһэн байгаа. Эрдэмэй эмхи зургаанда ажаллаһан түрүүшынгээ үдэрһөө хойшо тэрэ хэлэ бэшэг шэнжэлэгшэ, уран зохёол шэнжэлэгшэ эрдэмтэ болохо аргатай байһанаа харуулаа һэн. Гадна арад зоной ажаһуудал, соёл, ёһо заншал, бөө мүргэл шэнжэлхэ һэдэбтэй байһанаа гэршэлһэн юм.

Эрдэмэй хороондо хүдэлхэдөө, Р. Бимбаев “Ганжуур” гэжэ Буддын шажанай Энциклопедиин гаршаг-каталог зохёохо талаар хүдэлмэреэ эхилээ һэн. Зүүн зүгэй оронуудые шэнжэлхэ талаар мэдээжэ эрдэмтэ Локеш Чандра гаршаг-каталогыень 4 ботёор Энэдхэг орондо хэблүүлэн гаргуулаа бэлэй. “Ганжуурай” гаршаг зохёолгые дүүргэһэнэйнгээ һүүлээр тэрэ Буддын шажанай ондоо ехэ зохёол болохо “Данжуурай” гаршаг хэблэлдэ бэлдэжэ захалаад, хэдэн боти бэлэн болгоо һэн.

1928 ондо буряад-монголой элитэ ехэ гэгээрүүлэгшэ Базар Ишидоржиной (Ишидорж-багшын) байгааали шэнжэлхэ талаар Лунквистын 30-аад ном оршуулжа, барлуулан гаргалгада хабаадалсаа һэн. Пушкинай шүлэгүүдые уран зохёолшо Д.Нацагдоржын оршуулхадань туһалаа һэм гэжэ Бямбын Ринчен дурсалганууд соогоо бэшэнэ.

30-дахи онуудһаа Ринчен толи зохёохо хүдэлмэреэ эхилһэн, арадай аман зохёолой хэлэ бэшэг шэнжэлгэдэ гол анхаралаа хандуулаа бэлэй. Эрдэм ухаанай, ниитын-политическэ, уран зохёолой һэдхүүлнүүдэй редакцинуудтай эдэбхитэйгээр харилсажа, олон тоото статьянуудые тэндэ толилуулһан байгаа.

1936 ондо ороной правительствын шиидхэбэреэр гүрэнэй түбэй хэблэл байгуулагдажа, Б.Ринчен тэрэнэй нарин бэшэгэй дарга болоо һэн. 1937 ондо Ринчен-гуай япон тагнуулшан гэжэ худалаар хардуулжа, 5 жэл соо шорон түрмэдэ һууба. Ринченэй ажабайдалай энэ уршагта үе тухай Г.Дүйнхэржав “Тамын тогоонд табан жэл” гэжэ ном бэшээ һэн. Шорон түрмэдэ бэеэ муудхааһан , сэдьхэлэй ехэ хохидолдо дайрагдаһан байгаа. Аяар 1963 ондо тэрэнэй гэм зэмэ сагааруулагдаа бэлэй.

1942 онһоо 16 жэлэй хугасаа соо Ринчен “Үнэн” һониндо хүдэлбэ. Һэдхүүлшын ажал ябуулга тэрэнэй зохёохы ажалда һайнаар нүлөөлөө һэн. ХVII зуун жэлэй үндэһэтэнэй сүлөөрэлгын хүдэлөөнэй элитэ ехэ ажал ябуулагша тухай “Цогт тайжа” гэжэ сценари 1945 ондо бэшэжэ, кинофильм буулгуулаа һэн. Энэ сценари бэшэлгэдэ болон фильм буулгалгада хабаадаһанайнь түлөө уран зохёолшодо Чойбалсанай нэрэмжэтэ Гүрэнэй шан барюулагдаа һэн. Ринченэй энгэртэ лауреадай хүндэтэ тэмдэг яларба. 20 мянган түхэригэй мүнгэн шангаа үргэл мүргэлэй хэрэгтэ зорюулжа, хүреэлэлгэдэ ороһон Ленинградай үншэрһэн үхибүүдтэ дамжуулһан юм.

1958 онһоо 1977 ондо наһа баратараа, Бямбын Ринчен МНР-эй Шэнжэлхэ ухаанай академида, гол түлэб хэлэ бэшэг, уран зохёолой хүреэлэндэ хүдэлөө һэн. 1961 ондо түрүүшын бодото гэшүүдые-академигүүдые һунгалга болобо. 7 эрдэмтэдэй тоодо Б.Ринчен академигээр һунгагдаа бэлэй. Монголой академидэ тэрэ академическэ хэблэлнүүдые гаргахын түлөө харюусадаг байгаа. Тэрэнэй эрдэмэй хүтэлбэри доро “Монгол шэнжэлгэнүүд” хэблэгдэжэ эхилээ һэн. Хэлэ бэшэг, уран зохёол, аман зохёол шэнжэлгэнүүд мүнөө болотор хэгдэжэ, барлагдажа байдаг.

Академик Б. Ринчен монгол эрдэмтэдэй уласхоорондын харилсаае хүгжөөлгэдэ ехэ анхаралаа хандуулдаг һэн. Монголой эрдэм ухаанай ба уран зохёолой гайхамшагта баялигуудые хариин хэблэлнүүдтэ үргэнөөр барлуулдаг, Монголой хэлэ бэшэгэй туйлалтануудые идхан дэлгэрүүлдэг байгаа.

1956 ондо академик Б. Ринчен Будапештдэ Венгриин Эрдэмэй академиин Диссертационно соведтэ “Монгол бэшэгэй хэлэ шэнжэлгэ” гэһэн темээр докторой диссертаци хамгаалаа һэн. 4 номһоо бүридэһэн гүнзэгы ехэ шэнжэлгэнь 1964-1967 онуудта барлагдан гаргагдаһан юм. Монгол хэлэ шэнжэлгын бүхы шахуу асуудалнууд эндэ шэнжэлэгдэһэн байгаа. Тэрээнһээ гадна, Ринчен Монголдо түүрэг хэлэнүүдые, хамниган хэлэ, дархат хэлэ шэнжэлгэнүүдые хэһэн. Монголнуудай хэлэнэй ба этнографиин талаар тэрэнэй барлуулһан атлас эрдэм ухаанда ехэ хубита оруулаа һэн. Аман зохёолой талаар олон тоото хүдэлмэри хэһэн байгаа. Арадуудай һуудал байдал, ёһо заншал, шажан мүргэл, бөө мүргэл, бөөгэй бөөлэлгэнүүд тухай һонин нээлтэнүүдые хэһэн байха юм.

Монголой Арадай Республикада эрдэм ухаае эмхидхэлгэдэ, дипломтой шэнжэлэгшэд-эрдэмтэдые һурган бэлдэлгэдэ Б.Ринченэй оруулһан хубита айхабтар ехэ. Тэрэ Монголой гүрэнэй ехэ һургуулиин профессор олон жэлдэ байһан гээшэ.

1970 ондо американ профессор Хангийн Гомбожаб академик, доктор-профессор Бямбын Ринченэй ажал ябуулгын, хүдэлмэриин тобшо дансые 6 хэлэн дээрэ хэблүүлэн гаргуулаа һэн. Эрдэмтын 200 гаран томо ехэ хүдэлмэри энээндэ оруулагдаһан байгаа.

Б.Ринчен поэт, прозаик гэжэ үшөө залуугаар мэдээжэ болоо һэн. Тэрэнэй түрүүшын уянгата шүлэгүүд 20-дохи онуудай һүүл багта – 30-дахи онуудай эхиндэ толилогдодог болоһон юм. Түрэл нютагаа, Монголой талын үзэсхэлэн гоё һайханиие, нютагаархидайнгаа зохёохы хүсэнүүдые тэрэ шүлэгүүд соогоо магтан дууладаг байгаа. Монгол хэлэеэ, угсаатанайнгаа һайн һайхан абари зангые магтан дууладаг һэн. Ринчен хадаа Монголой уран зохёолой аха захатан болоно. Прозаик Ринчен “Сандо амбан”, “Үүрэй туяа” гэжэ романуудые бэшээ һэн. “Үүрэй туяа” гэжэ романиинь “Манжийн талхинд”, “Гал усны гашуун зовлон”, “Байлдаж олсон эх орон” гэжэ гурбан номһоо бүридэдэг. Үнгэрэгшэ зуун жэлдэ монголнуудай ажабайдал, һуудал байдал тухай, хүршэнэртэеэ – хитадууд болон ородуудтай монголнуудай харилсаа холбоон тухай энэ трилоги соо һонирхолтойгоор хөөрэгдэнэ. Б. Ринченэй зохёолнууд – эрдэмэй хүдэлмэри, уран зохёолнууд – дэлхэйн арадуудай олон хэлэн дээрэ: англи, ород, хитад, француз, немец, венгер, поляк, чех, хинди, фарси хэлэнүүд дээрэ хэблэгдэһэн байгаа. Тэрэ зохёолнууд буряад хэлэн дээрэ нэгэнтэ бэшэ толилогдоо һэн.

Бямбын Ринчен оршуулга хэхэ талаар айхабтар ехэ ажал бүтээһэн байгаа. Ородой болон дэлхэйн классикын эрхим зохёолнуудые, тусхайлбал, Гоголиин “Тарас Бульбые”, Пушкинай шүлэгүүдые, А. Толстойн рассказуудые, М. Шолоховой “Хүнэй хуби заяаниие”, В. Маяковскиин, Н. Тихоновэй шүлэгүүдые, А. Мицкевичэй “Пан Тадеушые”, Ги де Мопассанай, А. Барбюсай, Н.Хикмедэй зохёолнуудые, Шандорай шүлэгүүдые, Фучигай очеркнуудые оршуулһан байха юм. Зарим баримтануудай ёһоор, Ринчен дэлхэйн 20 хэлэнһээ 100 гаран ехэ зохёол оршуулаа һэн.

Б. Ринчен олон хэлэ мэдэдэг байгаа. Академик Ринчен түбэд, хитад, манжуур хэлэнүүд дээрэ уншадаг, англи, француз хэлэ адли һайнаар мэдэдэг һэн гэжэ профессор С.Лувсанвандан бэшэнэ. Зүгөөр 60 гараһан хойноо тэрэ лата, грек хэлэ шудалжа эхилээ бэлэй.

Б. Ринчен – Монголой Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн. Б. Ринчен урданай юумэ баримталжа, орон доторхи социалис байгуулалтын амжалтануудые доромжолно гэжэ 60-дахи онуудта шүүмжэлһэн ябуулганууд гаргагдаа һэн. Үнгэржэ ерэхэдээ Ринчениие хотын гэр байраһаань гаргажа, холын хүдөө нютагта һэеы гэртэ байрлуулха һэдэлгэ гаргагдаһан юм гэхэ. Тэрэнэй зохёолнуудые хэблэжэ болохогүй гэжэ хэблэлэй зургаануудта заабари үгтэдэг байгаа.

70-дахи онуудта эрдэмтэ Ринчениие шүүмжэлһэн ябуулганууд һүжэрөөгдэһэн байха юм. Мүнөө хардалга гүрдэлгэ гаргагшадай нэрэнүүд элирүүлэгдэнхэй: МНР-эй Эрдэмэй академиин Хэлэ бэшэг, уран зохёолой хүреэлэнгэй директор Лувсандэндэв, үзэл сурталай талаар МНРП-гэй ЦК-гай секретарь Чимиддорж болон бусад үзэл сурталай талаар алдуу гаргадаг, намын журам хазагайруулдаг байна гэхэ мэтээр эрдэмтые шүүмжэлээ һэн.

Бямбын Ринчен (Ринчен Бимбаев) түрэл Буряад-Монгол оронтоёо таһалгаряагүй холбоотой байһан юм. Ходо ходо Улаан-Үдэ эжыдээ, Норбо дүүдээ ерэдэг байгаа. Буряад эрдэмтэдтэй, уран зохёолшодтой ходо уулзадаг, хөөрэлдэдэг бэлэй.

Мүнөөнэй Монгол орондо академик Б.Ринчен дэлхэй дээрэ мэдээжэ эрдэмтэ, элитэ ехэ уран зохёолшо, поэт, мүнөөнэй Монголой уран зохёолой үндэһэ һуури табилсагшадай нэгэн гэжэ алдаршанхай юм.

Академик Б. Ринчен Венгриин Эрдэмэй академиин бодото гэшүүнээр (академик), гадаадын гүрэнүүдэй олон эрдэмэй эблэлнүүд болон бүлгэмүүдэй бодото гэшүүнээр һунгагдаһан байгаа. Алтай түрэлэй хэлэнүүдэй асуудалнуудые шэнжэлгэдэ габьяатай байһанайнь түлөө тэрэниие Уласхоорондын алтаистикын конгрессэй алтан медаляар шагнаа һэн. Хэдэн ехэ һургуулиин хүндэтэ шангуудта, тусхайлбал, США-гай Индианын ехэ һургуулиин шанда хүртэһэн байгаа. Эрдэм ухаанай ба уран зохёолой талаар габьяатай байһанайнгаа түлөө Бямбын Ринчен Монголой правительствын шагналнуудаар нэгэнтэ бэшэ шагнагдаа бэлэй.

Б. Ринчен 1977 оной мартын 3-да наһа бараа һэн. Гэбэшье буряад-монгол арадай оюун бэлигтэ хүбүүн тухай дурасхаал зоной зүрхэ сэдьхэлдэ хэтэдээ мүнхэ байхал.

ЦОКТО ГАРМАЕВИЧ БАДМАЖАПОВ 1879 ондо Дээдэ-Үдын уездын Хяагтын тойрогой Шара-Гол нютагта түрөө һэн. Нютагайнгаа приходской һургуули дүүргээд, 18-тай болотороо гэртээ ажаһуухадаа, түрэлхидтөө туһалдаг, Монголдо нютагай баяшуулай мал туудаг байгаа. 1897 ондо худалдаа наймаанай фирмэнүүдэй нэгэнэй наймаалагша боложо, ондоо тээшээ ошоо һэн. 1898 ондо П.К. Козловой экспедициин бүридэлдэ орожо хүдэлхыень Россиин Географическа бүлгэм тэрэниие уряа бэлэй. Тэрэ гэһэнһээ хойшо Козловой наһа баратар гэхэ гү, али 1935 он болотор Цокто Бадмажапов агууехэ аяншалагшатай тогтооһон хани барисааниинь эхилээ һэн. 1899-1901 онуудта энэ монгол-түбэд экспедицидэ Ц.Бадмажапов монгол хэлэнэй оршуулагшаар алба хэһэн юм. Тиихэдэ Цокто тон залуу ябаа һэн. Экспедицидэ хабаадаһанайнгаа түлөө Бадмажапов хорунжиин (подпоручигай) зиндаатай болоһон, мүнгэн шанда хүртэһэн байгаа.

1902 онһоо П.К.Козловой зууршалга дурадхалаар Ц. Бадмажапов Хяагтын хүпеэсүүд Сабашниковай, аха дүүнэр Молчановуудай Худалдаа наймаанай байшангай этигэмжэтэ нюур болоо һэн.

Монгол болон Түбэд ороноор аяншалха үедөө Цокто Бадмажаповтай уулзаа һэм гэжэ Базар Барадин дурсаһан байдаг. Тэрэ иигэжэ бэшээ һэн: “1906 оной майн 8. Алашань. Буряад Бадмажаповай хүтэлбэри доро Хяагтын фирмэ хэдэн жэл соо эндэ худалдаа наймаа үргэнөөр хэжэ байдаг. Тэрэнэй ашаар лэ худалдаа наймаан үргэнөөр хэгдэдэг. Би хүндэтэй айлшаниинь болоо һэм. Намда ехэ таһалга – фирмын конторо үгөө һэн. Бадмажапов хасаг-буряад гарбалтай юм. 1899-1901 онуудта тэрэ Козловой газаршалагшань болоһон байгаа ...”

1907-1909 онуудта П.К. Козлов Монголһоо Сычуань хүрэтэр аяншалга хээ һэн. Цокто Бадмажапов энэ экспедицидэ эдэбхитэйгээр хабаадаһан юм. Мартагдажа һалаһан Хара хотые нээлгэдэ ехэ хубитаяа оруулаа һэн.

1910 ондо Ц.Бадмажапов Забайкалиин сэрэгэй губернаторай Шэтэ хотодохи захиргаанда монгол хэлэнэй оршуулгашанаар албанда ороо бэлэй. Тогтохо тайжа түрүүтэй Монголой буһалгаалагшад Урда Монголһоо Байгалай үмэнэ ерэхэдэнь, Цокто Бадмажапов тэдээнтэй хэгдэһэн хөөрэлдөөнүүдтэ хабаадаһан байгаа. Мүн тэрэ Шэтын худалдаа наймаанай фирмэдэ коммерческэ агентээр хүдэлөө һэн.

1913 ондо премьер-министр Сайн-ноён хаан Намнан Сүрэн толгойлогшотой Монголой делегациин бүридэлдэ орожо, Ц. Бадмажапов Санкт-Петербург ошожо, Россиин министрнүүдтэй хэгдэһэн хөөрэлдөөнүүдтэ оршуулгашан болоһон байгаа. Парижда үнгэргэгдэһэн Бүхэдэлхэйн выставкэ хараһан байха юм.

Тэрэл жэлдэ, 1913 ондо, буряад дасангуудай хамба лама Итыгиловтэй, Буддын шажанай бусад ажал ябуулагшадтай хамта Россиин империин ниислэл хотодо болоһон Романовтанай хан изагуурай байшангай 300 жэлэй ойн баярай хүндэлэлэй һайндэртэ хабаадалсаа һэн. Түб Ази руу П.К.Козловой шэнэ экспедици бэлдэхэдэнь, туһалһан байгаа.

1914 ондо Цокто Бадмажапов Монгол гүрэнэй Богдо гэгээнэй правительствын ородой мүнгэн һангай зүбшэлэгшын дэргэдэ оршуулагшанаар хүдэлһэн юм. Ородой армиие хангахын түлөө адууһа мал худалдажа абахын тула полковник П.К. Козлов түрүүтэй Монголой экспедици 1915 ондо байгуулагдаа һэн. Ц. Бадмажапов энэ экспедицидэ уригдаһан байгаа. 1915-1917 онуудта Монголдо тэрэнэй худалдаа наймаанай конторонуудые ударидаа һэн.

Монголдо арадай хубисхалай илаһанай һүүлээр Ц. Бадмажапов Юстициин министерствэдэ зүбшэлэгшөөр уригдаһан байгаа.

1923-1926 онуудта Монгол-Түбэдэй экспедициин үедэ П.К. Козлов Ц. Бадмажаповай туһаламжа, дэмжэлгэ абаа һэн. 1925-1931 онуудта Монголой правительствын эмхи зургаануудта, кооперативай болон барилгын эмхинүүдтэ элдэб тушаалнуудта ажаллаһан юм.

30-дахи онуудта социализмын үндэһэ һуури байгуулгын үедэ ангиин тэмсэлэй хурсадахада, Монголдо ажаһуужа, ажаллажа байһан олон хүнүүд Эхэ орондоо, Буряад-Монголой Республикада бусаха баатай болоо һэн. Цокто Бадмажаповшье тэдэнэй дунда ороһон байгаа.

1937 ондо тушаалгажа, шорон түрмэдэ хаагдаа һэн. Энэл оной Октябриин 3-най шиидхэбэреэр тэрэ саазалуулһан байгаа. 1957 оной декабриин 6-най шиидхэбэреэр тэрэнэй гэм зэмэ сагааруулагдаһан байна.

Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнда Хяагта нютагайхид хабаадахадаа, эрэлхэг зориг харуулһан, баатаршалга гаргаһан байгаа. Эндэһээ фронт мордоһон 3 хүн онсо шалгаржа, Советскэ Союзай Геройнууд болоо һэн. Эдэмнай хэд бэ?

Хяагтын аймагай Ново-Десятниково тосхондо түрэһэн ПАВЕЛ ИЛЛАРИОНОВИЧ БАННОВ 1943 оной зун Орловско-Курска шэглэлдэ болоһон шанга байлдаануудта хабаадаа һэн. Сержант Баннов подразделениие ударидаба. Энэ байлдаанда тэрэ дайсанай 6 танк һалгааһан байгаа. Хархис хүсэнүүдэй урагшаа сүмэрэн орохо гэһэн бүхы һэдэлгэнүүд сарагдаа һэн. 27-ной Зарлигаар сержант Баннов Павел Илларионовичто Советскэ Союзай Геройн нэрэ зэргэ олгогдоо бэлэй.

1943 ондо тэрэ хүндөөр шархатажа, албанһаа табигдаһан байгаа. Павел Илларионович партийна, совет болон ажахын хүдэлмэридэ эдэбхитэйгээр хабаадаба. Тиин 1959 ондо тэрэ аюул усалда орожо, наһа бараа һэн. Эхэ нютаг Ново-Десятниково тосхондо баатар сэрэгшэдэ хүшөө бодхоогдонхой.

ПРОКОПИЙ ФЕДОРОВИЧ СЕНЧИХИН Хяагтада түрэһэн, эндэ һураһан байгаа. Удаань Улаан-Үдын 2-дохи һургуулида һураба. 1940 ондо автотракторна заводто (“Электромашина”) хүдэлхэеэ оробо. 1942 оной февралиин 23-да тэрэ улаан армеец болоо һэн.

Гитлерэй хархис сэрэгшэдһээ Украиные сүлөөлхын түлөө байлдаануудта Прокопий Сенчихин баатаршалга гаргаа һэн. Младша лейтенант Сенчихинэй батарей Днепр мүрэниие гаталалгын үедэ илангаяа шалгарһан байгаа. Эндэ эрэлхэг зориг, баатар габьяа гаргаһанайнгаа түлөө Прокопий Сенчихин Советскэ Союзай Герой болоһон юм.

Коммунист П.Ф.Сенчихин Польшые сүлөөлхын түлөө байлдаануудта баатарай үхэлөөр унаа һэн.

Ехэ бүлэг сэрэгшэдтэ Советскэ Союзай Геройн үндэр нэрэ зэргэ олгохо тухай СССР-эй Верховно Соведэй Президиумай Зарлиг 1945 оной май һарада һонинуудта толилогдоо бэлэй. Буряадай АССР-эй Хяагтын аймагай Мөөрөөшэ тосхондо тоонтотой лейтенант АЛЕКСЕЙ ИВАНОВИЧ ПЕСТЕРЕВ эдэнэй дунда ороо һэн. 1945 оной мартын 30-да Дунай мүрэниие гаталаад, Комарно хотые эзэлжэ абалгада батальоной командир Пестерев мүрэнэй саада эрьедэ түрүүлэн гаража, бэхилэлгэ хээ һэн. Подполковник А.М. Пестерев отставкада гараад, Молдавида ажаһууһан байгаа.

БОРИС АЛЕКСЕЕВИЧ ПОЛТОРАЦКИЙ 1931 ондо Хяагта хотодо түрөө һэн. Тэрэ бүхы наһан соогоо барилгашанаар ажаллаһан алдартай. Юрын шулуушанһаа ехэ комплексно бригадын бригадир болотороо ургаһан байгаа.

Тэрэнэй бригада Буряадай геологиин захиргаанай, радиогой байшан, Соведүүдэй байшан, хэдэн һургуулиин гэрнүүдые баряа һэн.

Борис Алексеевич КПСС-эй Октябрьска райкомой гэшүүнээр, Буряадай АССР-эй Верховно Соведэй, Улаан-Үдын горсоведэй депутадаар һунгагдаһан юм. Тэрэ СССР-эй профсоюзуудай ХV съездын делегадаар дэбжүүлэгдэжэ, ехэ хуралдаанда хабаадаһан байгаа.

Ажалдаа амжалта туйлаһанайнь түлөө Борис Алексеевич Полторацкий Социалис Ажалай Геройн үндэр нэрэ зэргэ олгогдоо бэлэй.

Хяагта хадаа поэдүүд МИХАИЛ ШИХАНОВ (1937-1988), Анатолий Щитов (1934-1996) хоёрой тоонто нютаг болоно. М. Шиханов Буряадай багшын дээдэ һургуулиин түүхын хэлэ бэшэгэй факультет дүүргээд, “Знамя Ленина” һониндо, радиокомитедтэ, “Байгал” һэдхүүлдэ хүдэлһэн байгаа.

Шүлэгүүдэй 7 номой автор юм. “Сарана”(1966), “Путь к себе”(1970), “Первоснежье”(1975), “Моя Сибирь”(1977), “Тоннель”(1981) г.м. Тэрэ Буряадай композиторнуудтай нягта холбоотой байгаа. Тэрэнэй дуунууд радио, телевиденеэр дамжуулагдадаг. М. Шиханов буряад поэдүүдэй шүлэгүүдые ород хэлэндэ оршуулдаг һэн. Михаил Михайлович үхибүүдтэ зорюулагдаһан шүлэгүүдые, зүжэгүүдые бэшэнхэй.

СССР-эй Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн (1979).

АНАТОЛИЙ ВЛАДИМИРОВИЧ ЩИТОВ Омскын гидромелиоративна дээдэ һургуули дүүргээд, Буряадай барилганууд дээрэ инженер-гидротехнигээр хүдэлһэн байгаа. М. Горькиин нэрэмжэтэ Удха зохёолой дээдэ һургуулиин дэргэдэхи Дээдэ курс дүүргэһэн юм. “Байгал” һэдхүүлэй редакторай орлогшоор, харюусалгата секретаряар хүдэлөө.

Тэрэ шүлэгүүдэй 6 ном хэблүүлһэн, рассказууд болон туужануудай ном гаргуулһан байгаа. Тэрэнэй “Тайга, тайга”, “Крик в тайге”, “Ради этой минуты”, “Волчий лог” гэхэ мэтэ зүжэгүүд ород драмын театрай тайзан дээрэ табигдаа һэн.

Тэрэ буряад болон монгол поэдүүдэй шүлэгүүдые оршуулһан байна.

СССР-эй Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн (1969). Буряадай Гүрэнэй шангай лауреат (1993). Буряадай соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ (1984).

БАЛКОВ КИМ НИКОЛАЕВИЧ – уран зохёолшо, прозаик. Тэрэ 1937 ондо Буряадай АССР-эй Хяагтын аймагай Ехэ-Хүдэри нютагта түрэһэн юм. Эрхүүгэй гүрэнэй ехэ һургуули дүүргэһэн. Леспромхоздо хүдэлмэришэнөөр, Буряадай радиодо редактораар, “Буряадай залуушуул” һониндо һурбалжалагшаар, “Байгал” һэдхүүлдэ таһагые даагшаар, республикын Уран зохёолшодой холбоондо харюусалгата секретаряар ажаллаһан байна. Уран зохёолой “Баргажан” гэжэ нэгэдэлые хүтэлбэрилбэ.

Ород хэлэн дээрэ бэшэдэг. Оюутан ябахадаа шүлэгшье бэшэжэ туршаа һэн. Теэд уданшьегүй прозо бэшэжэ захалаа бэлэй.

“На пятачке” (1969), “Демкины воробьи” (1981), “Мост” (1982), “Поезда идут из детства” (1984), “Небо моего детства” (1985), “Струны памяти” (1987) гэһэн туужануудые, “Рубеж” (1977), “Байкал – священное море” (1989), “Когда начинается утро” гэһэн романуудые бэшэжэ хэблүүлэнхэй. Һүүлшын роман “Его родовое имя” гэжэ гаршагтайгаар Москвада, Новосибирскдэ гаргуулаа һэн.

Мүнөө Ким Николаевич Эрхүүүдэ ажаһуудаг. Һүүлэй үедэ олон зохёол бэшэнхэй.

СССР-эй Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн. Буряадай Гүрэнэй шангай лауреат. Буряад Республикын соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ.

Дуу, хатарай “Байгал” ансамблиин дуушан, Буряад Республикын арадай артист, Россиин Федерациин габьяата артист АЮША ДАНЗАНОВ Хяагтын аймагай Хилганата нютагта түрэһэн юм. Хяагта хотын дунда һургуулиин 7-дохи класс дүүргээд, Улаан-Үдын хүгжэмэй училищида һураа һэн. Удаань Киевэй консерватори дүүргэһэн намтартай. Баритон хоолойтой. Буряадай оперно театр, Агын аймагай арадай ансамбль, Монгол орон, “Байгал” ансамбль – энэл даа тэрэнэй ажалай шатанууд. Аюша Бимбаевич Данзанов наһанайнгаа амаралтада гараашье һаа, бэлиг шадабаряа арадтаа түхөөһөөр зандаа.

Хяагтаһаа ургажа гараһан СССР-эй спортын габьяата мастер СЕРГЕЙ ПОПОВ марафоной зайда (42 км. 195 м.) урилдаагаар СССР-эй олон удаа чемпион, Европын чемпион болоһон юм.

Бата-Мүнхэ ЖИГЖИТОВ


<< гэдэргээ гаршагсаашаа >>