СЭЛЭНГЫН АЙМАГ


Тамчын дасангай Шойрын дуган

Хамар-Дабаан, Хамбы, Моностойн шэлэнүүдэй хормойгоор, республикын ниислэл Улаан-Үдэһөө баруун урагшаа зурыһан хотогорые Сэлэнгын аймаг эзэлдэг. Аймагай урда хажуугаар Борьёогой шэлэ гарадаг юм. Сэлэнгын дайдаар Сэлэнгэ мүрэнэй зүүн һалаа болохо Оронго, Бүхэн, мүн Захааминай тайгын булагһаа эхилһэн Химнэ зэргэ голнууд урдадаг. Сэлэнгэ мүрэн аймагай хилэ зубшаад, зүүн хойшоо 128 км урдадаг.


Тамчын дасангай Зулын дуган

Аймагай нютаг дэбисхэртэ олон нуур оршодог юм. Эгээ ехэнь Хүлэн нуур (мүнөө ород нэрыень дууряажа Галуута гэхэнь буруу). Уһанайнь нюруу 16,5 мянган гектар талмай эзэлдэг, нуурай утань 27, үргэниинь 6,1 км., дундажаар (дунда зэргээр) 15 м гүнзэгы юм. Энэ нуур хадаа 18-дугаар зуун жэлэй һүүл багаар Химнэ болон бусад голой үерлэн, намаглиг газараар таража урдаһанайнь һүүлээр бии болоһон юм гэжэ хэлсэдэг. Энээнһээ гадна нэгэ хэды багашаг нуур байха. Тухайлбал, Ангир (ондоогоор Шаргал гэхэ, ородоор Щучье озеро гэдэг) нуур, Хужартай (ородоор Сульфатное) нуур гэхэ мэтэ.


Галуутын сахилгаан станци

1741 ондо хатан хаан Екатеринын зарлигаар баригдажа, тэрэ үедөө Россиин Буддын шажантанай түб болоһон Тамчын дасан Тамча (ородоор Гусиное Озеро (Галуута-Нуур)) тосхондо байдаг.

О. Васильев Г. Ловцов хоёрой ударидалга доро ерэһэн хасагуудай байгуулһан Сэлэнгын байшан буюу Хуушан тура (ородоор Селенгинский острог) олон удаан жэл соо Россиин зүүн хизаартахи сэрэгэй, захиргаанай болон аралжаа наймаанай түб байһан юм.


Галуутын һүмэ

Тиихэдэ Селенгинск декабристнуудай сүлэлгэдэ ажаһууһан газар гээд мэдээжэ. Тэдэнэй ажаһуужа байһан гэрнүүдэй һуури, тэрэ үеын һүмэнүүд, хүдөөлһэн газарынь эндэ байдаг.

Сэлэнгын аймагта Эргэнэй дайнай үеын дурасхаалта газар болон хүшөө олон. Галуута-Нуур тосхон 1941 оной зургадугаар һарын 26-да тусгаар һууринай тоодо ороһон гээд баримта бии. Галуута-Нуур тосхон Хүл нуурай баруун урда эрьедэ, харин Галуута хото энэл нуурай зүүн урда эрьедэ оршодог.

Аймаг ашагта малтамалаар баян, хэбтэшэ баян нүүрһэнэй уурхай бии. Сэлэн-Дүүмэ тосхон Шахта һуурин хоёр 1943 оной дүрбэдүгээр һарын 28-нда анхан байгуулагдажа, Шахта һууриниинь 1953 оной зургадугаар һарын 15-һаа Галуута хото болгогдоһон юм.


Мааниин үзэгтэй шулуун

Сэлэнгын аймагта оршодог мүргэл шүтөөнэй уула обоонуудые нэрлэбэл: Тоёон, Алтан-Хайлааһан, Баян-Мандал, Баян-Сагаан, Баян-Хонгор, Алтан, Сагаан-Хада, Үбэрэй-Баабай, Хан-Уула, Хурмаста-Хан, Эрдэмтэ-Хан, Эмгэй-Буурал, Эбэрэй-Баабай, Ямаата болон бусад болоно.

"Информ-Полис" һониной, С. Конечныхын гэрэл зурагууд

Николай ШАБАЕВ, Николай БАДМАРИНЧИНОВ


<< гэдэргээ гаршагсаашаа >>