АШАГТА МАЛТАМАЛНУУД, ТЭРЭНИИЕ ҮЙЛЭДБЭРИЛГЭ

БУРЯАДАЙ МИНЕРАЛЬНА-ТҮҮХЭЙ ЭДЭЙ БАЯЛИГУУД

Гэрэл зураг: “Буряад үнэнэй” архивһаа

Буряад Республикын газар дээрэ гүрэн түрэдэ холбоотой үнэтэ шулуунуудай – вольфрамай, молибденэй, уранай, өөхэн шулуунай ехэ хэбтэшэнүүд элирүүлэгдэһэн байна. Хара түмэрэй болон шулуун нүүрһэнэй нөөсэ мүнөө абажа байһан хэмжээндээ үшөө зуугаад жэлэй туршада хүрэхэ гэжэ тоосооной дүнгүүдээр багсаамжалагдана. Мүн алтанай, бериллиин, хүнгэн сагаанай (сайр), фосфорой, апатидай ба барилгын шулуунуудай нөөсэнүүд ехэ.

Минеральна-түүхэй эдэй мүнөө үеын байдал бии байгаа бүхы нөөсэнүүдые харуулнагүй. Республика дотор байгаалиин гол баялиг болохо шулуун нүүрһэн алтан хоёрой Сибириин Федеральна округой минеральна-түүхэй эдэй хамтын согсос соо нөөсэнүүдэй хубяар: алтаар 3,2% (СФО-до малтажа абалга 12%, РФ-дэ 5%-һээ бага), нүүрһээр – 2% (малтажа абалга 1%).

Энэ үедэ түлишэ хэрэглэдэг үйлэдбэрилэгшэдтэ нүүрһэнэй хүсэд нөөсэ байбашье, алта абалгын уурхайнууд, хүсэд элирүүлэгдээгүй тула, алта үйлэдбэридэ һаад ушаруулна. Алта абалгын хэрэгтэ, тэрэнэй хэбтэшые элирүүлхын тула ехэ мүнгэн һомологдохо еһотой. Буряад республикада Байкальска, Зүүн Саяанай өөхэн шулуу (кварц) абадаг уурхайнуудта сэбэр, холисогүй өөхэн шулуунай нөөсэ ехэ. Байгал шадарай аймагта Черемшанска уурхайда кварцит абаха хүдлмэри ябуулагдана.

Буряадай дэбисхэр дээрэ уранай хэбтэшэ үшөө һайнаар элирүүлэгдээгүй, тэрэнэй хэбтэшэнүүдэй уурхайнууд тоосооной тэнсүүриһээ гаргагдаһан байгаа. Уранай үйлэдбэри эхилхэ тухай асуудалнууд һүүлэй үедэ гарадаг болонхой. Ашаглагдаха ээлжээндээ байһан һайн үрэ дүнгүүдтэй Имска уурхай 2009 ондо сэгнэлтэдэ орохо гээд тусэблэгдэнэ. Тетрахска ба Дыбрынэй уурхайнуудта шэнжэлэлгын ажалнууд 2007 онһоо эхилхэ гэжэ түсэблэгдэнхэй байгаа. Дээрэ нэрлэгдэһэн уурхайнуудта түрүүшын хүдэр абалгын хэмжээн 2015-2016 онуудаар түсэблэгдэнэ. Тиихэдэ ОАО” Хиагда” 2010 он тээшэ жэлдээ 1 000 тонно хүдэр абахаар түсэблэнэ (минатомай баримтануудаар – 500 тонно), 2020 ондо руда абалга жэлэй 2 000 т хүрэхэ гэжэ багсаамжалагдана. Уранай уурхайн ашаглалгын болзор 70-75 жэл болохо. Хиагдинска уурхай ашаглалда орохо болзортоо хүрэнхэй.

2005 ондо алта абалга 1990 онойхидо ороходоо 3,7 дахин дээшэлһэн байна. Тиихэ зуураа алта абалгын хэмжээн 2004 онһоо бага боложо эхилээ, шалтагааниинь – (үйрхэй) бутархай алта абалгын хэмжүүрэй доошолһонһоо болоо. Энэ үйлэдбэри минеральна-түүхэй эдэй базые үйлэдбэреэр хангабал, бусад үйлэдбэринүүдтэ ороходоо булюу талануудаа харуулжа шадаха.

Нүүрһэ абалга 1990 онойхидо ороходоо 66% дээшэлээ. Энэ баялигай баян хэбтэшэнүүд үшөө хэдэн жэлнүүдэй туршада энэ үйлэдбэриие хүгжөөлгые хангаха аргатай. Саашадаа, манай республикада сэнхир түлишын хаа хаанагүй дэлгэрхэдэ, нүүрһэ хэрэглэлгын хэмжээн доошолжо болохо.

ТҮЛИШЭ-ХҮСЭНЭЙ ТҮҮХЭЙ ЭД

Шулуун нүүрһэн. Шулуун нүүрһэнэй хэбтэшын гол баялигууд Түгнын нүүрһэнэй уурхайда багсаамжалагдаа, тиихэдээ тэдэнь Буряадай ба Забайкалиин хизаар хоёрой хоорондын хилэ шадараар Олон-Шэбэрэй, Никольско ба Эрдэм-Галгатайн уурхайнуудта гэжэ элирүүлэгдээ. Баян-Голой, Уурлагай, Сүхын, Ямаровкын хэбтэшэнүүдтэ шулуун нүүрһэн, ехэшье бэшэ һаа, бии.

Нүүрһэн. Энэ нүүрһэнэй гол баялигууд Галуута-Нуурай нүүрһэнэй уурхайда байдаг. Бодоной, Дабаан-Горхоной, Загаһатын, Һонгинын, Охин-Булагай, Беклемишевын, Ушлунай хэбтэшэнүүдэй нүүрһэн тиимэшье ехэ бэшэ.

ХҮДЭР МАЛТАМАЛНУУД

Вольфрам. Вольфрамай шэнжэлэгдэһэн регионуудай хуби 27% болоно. Эдэ хүдэр малтамалнуудай хүсэд шэнжэлэгдэһэн нөөсэ Республикын урда зүгтэ оршодог Захааминай аймагай Зэдын хүдэр малтамалнуудай райондо – Холтоһоной болон Юнхэрэй руднигүүд болоно. Холтоһоной кварцево һудалтай уурхай 1932 нээгдээд, 1934 онһоо 1997 он хүрэтэр ашаглагдажа байгаа. Эндэ 140 һудал тодорхойлогдоһон байна, тэдэнэй 70-ниинь ашаглалгада орохо юм ха. Бүхы энэ үнгэрһэн хаһа соо вольфрамай 60 мянган триоксид абтаһан байна.

Юнхэрэй штоковерково хэбтэшэ 2,3 км утатай 950 м үргэнтэй юм. Малтамалнууд соо вольфрамай триоксид 0,148% гэжэ тоологдоно Хүдэр малтамалнууд соо молибден 0,015%, флюорит (3,5 -5%), оксид берилл (0,046%). Тэдээн сооһоо тэдэнь гаргагдадагүй байна.

Молибден. Буряад республикада молибденэй нөөсэ бүхы Россида абтадаг нөөсын 37% болодог, тэрэнэй 20% тон һайн шанартай, тэрээн соонь молибденэй холисо 0,1%-ээр дээшэ. Молибденэй тон ехэ хэбтэшэтэй газар Байгал шадарай газарта ородоггүй Республикын хойто хизаарта оршодог Арекитканска уурхай болоно.

Зэдын хүдэр малтамалнуудые абадаг аймагта Первомайска уурхай хүсэд ашаглалгада оронхой, Бага-Ойногорой уурхай мүн лэ хүсэд шэнжэлэгдэнхэй. Тэрээнһээ гадуур Долоон-Модоной, Чемуртаевска, Джитокска молибденэй хэдэн бага уурхайнууд шэнжэлэгдэжэ, сэгнэлтэ үгтэһэн байна.

Первомайска уурхайда 1941-1972 онуудта 30 млн. т хүдэр малтамал абтажа, 30 000 т, тэрэнэй холисо малтамал соо молибден дунда зэргээр 0,1-0,12% тоологдоно. Тоологдоһон малтамалай нөөсэнүүд дууһан ашаглалгада оронхой, замар шулуун соо байһан холисол тоологдодоггүй. Малтамалай хэбтэшын дээдэ захын кислородтой ниилэһэн малтамалнууд болон замар шулуун соо холисолдоһон малтамалнууд, болбосоруулгын аргын үгы байһан дээрэһээ, тусхай хадагалдаг газарта орхигдоно. Болбосоруулгын арга хэрэглэжэ, дахин тэдэниие хэрэглэмжэдэ оруулжа, молибден абажа болоха байна.

Бага-Ойногорой уурхай Закаменск хотоһоо зүүн тээшээ 20 км газарта оршодог, тэрэнэй малтамалнуудые уһанай хүсэ хэрэглэжэ илгадаг байгаа. Тоололгодо ороһон малтамануудай В, С категориин нөөсэнүүд СССР-эй ГКЗ-дэ 1988 ондо баталагдаһан байгаа. Молибденэй малтамал соо дунда зэргын холисол 0,054%, триоксид вольфрам – 0,04%.

Жарчихинска хэбтэшэнүүд ( 29) Улан-Үдэ хотоһоо баруун урагшаа 40 км зайда, Сэлэнгын баруун эрьеһээ 2,5 км, Улан-Удэ–Тарбагатай гэжэ автомибильна трассада дүтэ оршодог. Түрүүшын элирхэйлэлгын ашаар молибденэй хэбтэшын О, С2 категориин молибденэй нөөсэнүүд хамта дээрээ 61,2 мянган т, сульфидна молибден 56,1 мянган т (молибденэй холисо 0,091% ба 0,08%, рудагай холисын коэффициент 0,76.

СибЦветметНИИ (Красноярск) тоолоһоной ёһоор, хэрбэеэ Жарчихинай уурхайда жэлэй туршада 3 млн. т малтамалнуудые ашаглалгада оруулдаг, тэрэнэй ашаг үрэнь 15,9% байһан һаа, тэндэ 7 жэлэй туршада бүхы гаргашануудаа хаажа шадаха байна.

Хара туулган ба сайр. Хэмжүүртэ ороһон туулганай болон сайрай нөөсэнүүд манай хизаарта бүхы Россиин нөөсэнүүдһээ 48% ба 24% болодог. Тэдэнэй эгээ ехэ нөөсэнүүд Холоднинск (4) Озерно ба Доваткинска (13) уурхайнууд соо гэжэ тэмдэглэглэгдэнэ. Холоднинска хэбтэшын уурхай Хойто-Байгалай аймагта, Байгал шадарай дайдада оршоно.

Озернын уурхай Республикын зүүн хажууда Яруунын аймагта байдаг. Доваткинска олон түмэрһөө бүридэһэн хүдэр малтамалнуудай уурхай Улан-Удэ хотоһоо зүүн тээшээ 280 км газарта, Хориин аймагай газар дээрэ байдаг. Хара туулганай багсааламжын нөөсэ Р1 ба Р2 категоринуудаар – 520 мянган т болоно, сайр – 870 мянган т, кадми – 3500 т, мүнгэн – 1600 т. Баян хүдэр малтамалнууд соо хара туулган сайр хоерой хуби 12% хүрэдэг. (Озерно ГОК тухай хара).

Хара түмэр малтамалнууд. Энэ малтамалай хэбтэшэ Хүрбэ–Яруунын, Хойто-Байгалай хүдэр малтамалнуудай аймагта байдаг. Түмэр малтамалнуудай багсааламжын нөөсэ Хүрбэ–Яруунын хэбтэшэ соо 10 бага, дунда зэргын уурхайнууд соо магнетитово ба гематит-магнетитово малтамалнууд 60-аад оноор 2,5 млрд. тонно гэжэ тоологдоһон байгаа.

Хойто-Байгалай түмэр малтамалай хэбтэшэ 3-4 млрд т гэжэ сэгнэгдэнэ. Һудалтай түмэр кварцит соо ганса түмэрэй холисо 17-45 тухай % болоно. Тэмдэгтэй соо – 10-һаа 38% хүрэтэр. Эндэ хүдэрэй магнетитовэ янзанууд элбэг.

Уран. Буряад Республика мүнөө үедэ уранай ехэ баян хэбтэшэтэй юм. Энэнь Россиин хэбтэшэнүүдэй дүрбэнэйнь нэгэ хуби болодог. Уранай хүдэртэй эгээл ехэ район гээд Витим шадарай дайда нэрлэгдэдэг. Тэндэ уранай нөөсэ 167 000 т гэжэ элирхэйлэгдэнхэй. Тэрэ тоодо ашаглагдахаар бэлэн болгогдонхой Хиагдын уурхада 60 000 т. Бүхы хэбтэшэнүүдынь бүри палеодолин кайнозойско үеһөө юм ха.

Берилий. 1992 он болотор берилиин хүдэр баян хэбтэшэтэй Байгал тээшэ уһаяа туужа байдаг дайда гэжэ тоотой Ермаковско уурхайда абтажа байгаа. Баян баян хэбтэшэнүүдтэй уурхайнуудынь, тэдэнэйнь нөөсэнүүд элирүүлэгдэнхэй.

ҮНЭТЭ МЕТАЛЛНУУД

Алтан. Алтанай баялигуудые элирхэйлһэн данса соо 200 гаран үйрхэй ба 13 хүдэр алтанай нөөсэнүүдэй уурхайнууд Байгал тээшэ уһаяа эльгээдэггүй дайда гэжэ тоотой газарнуудаар заагданхай.

Байгал шадарай дайдаар үйрхэй алтанай 36 уурхайнууд, тэдэнэй 9-ниинь мүнөө үедэ ашаглагдажа байнхай. Тэдэнь Хойто-Байгалай аймагай Нюрюндуканда, Намаминскда, Захааминай аймагай Һонгинодо, Дархинтада, Хасууртада, Хориин аймагай Хүрбэдэ, тиихэдэ Забайкалиин хизаарай Чикойдо байха.

Үйрхэй алтанай дунда зэргын гараса энэл үедэ нэмэжэ нээһэн уурхайнуудайхида ороходоо бага байгаа. Энэ нөсэнүүдэй дансада ороогүй уурхайнуудые нээжэ ашаглаһанһаа болоо гээд тухайлагдана.

Элирхэйлэгдэһэн нөөсэнүүдэй хангамжа Ямбуй-Абага-Толутайда 2 жэлһээ Муяын, Джилинда-Кыджимидэй ба Захааминай аймагта 6 жэл хүрэтэр юм. Тиихэдэ Бабантын аймаг 14 жэлэй нөөсэтэй, Хойто-Байгал Намаминсктайгаа суг 18 жэлэй нөөсэтэй.

Республикын дэбисхэр дээрэхи хүдэр алтанай нөөсэнүүд барандаа Зүүн Саяанай ба Муяын Байгал тээшэ уһа эльгээдэггүй гэжэ тоотой газарнуудта.


<< гэдэргээ гаршаг саашаа >>