ТАЛЫН МАЛША БУРЯАД

Алтан шаргал наран доро ногоорон нэмжыһэн тала дайда зэрэлгээтэн харагдажа, бүри саагуур бэе бэедээ үлхэлдэһэн һубаряа добо, ташалангууд нюдэндэ торсолдожо, саашаа холодохо бүреэ хүхэ сэнхир манан соо умбаһаар нюдэнэй харааһаа мултаран далда оронод. Энэ үзэсхэлэнтэ намдуу юртэмсын амисхаалда буляагдаһан сэдьхэл нэгэ таагдашагүй мэдэрэлдэ үлэ мэдэг эзэлэгдэхэдэл гээд, зосоо тэнигэр уужам, дэлгэр болоһон мэтээр үзэгдэжэ, ая гангаар хангалтаһан уудам талын агаараар cээжэ дүүрэн тамшаажа амилха, холые хаймадан харажал байха хүсэл эжэлүүдгүй саанаһаа эбхэрэн хүрэжэ ерэнэ. Энэ үзэгдэгшэ оршолонто юртэмсын оройдо талын дууша булжамуур шубуухайн жэргэхэ дуун шэхэнэй шэмэг болон жэнгиржэ ханхинана... Тэрэ саана дун сагаан хонин һүрэгэй һалхи һүрин талын тунга ногоон соо хушууран бэлшэжэ ябахань нюдэ баясуулан харагдана. Хазаар морин дээрэ һүүжэлжэ һууһан залуухан хонишон хүбүүн нюдэн дээрэнь унаһан юудэн малгайгаа заһан-заһан, хойно таһаража гээгдэһэн хонидые захадан, һүрэгтөө ниилүүлээд, моринойнгоо жолоо һула табихадань амгайгша морин урагшаа дүхын тонгойжо, хазаарайнгаа сахариг ханхинуулан шэмэтэй ногоо тамшаажа зулгаана. Иимэ аали намдуу, өөрынгөөл ая соохонол урагшаал тэгүүлжэ ябаһан энэ юртэмсэтэй гэнтэ уулзаһан хүнэй сэдьхэлдэ таагдашагүй, танигдаагүй хүсэл мэдэрэлэй хаана, ямар далдын газарта нюугданхай байһанаа дахинаа гэнтэ һэргэн эрьежэ, сэдьхэл үрэмдэн, баяр түрүүлэн байһаниинь гайхалтайшье, ушартайшье... Энэ оршолонто юртэмсэ дэлхэй дээрэ “ушаргүй” гэжэ юумэнэй үгы һэн хойно, талын малша буряадай шуһан һудал соомнай дахин-дахин сэдьхэлыемнай һэргээн сохилно гэжэ тайлбарилхаар... Һудал соомнай талын буряадай шуһан лугшан сохилно... Талын буряад... Нүүдэл һуудалтай талын буряад... Энэ тэмдэглэл соогоо 1920-оод онһоо 1930-аад он болотор хойно хойноһоо һубарижа, Шэнэхээн нютаг нүүжэ ошоһон буряад угсаатанайнгаа мүнөө үеын оршон байдалда ямар хэмжээндэ амидаржа байһан тухайнь хараһан, үзэһэнтэеэ, уулзаһан зонтоёо уншагшадаа танилсуулха хүсэлтэйб.

Манай Буряад республикын мэргэжэлтэ театрнуудай нэгэн болохо Намсарайн Хусын нэрэмжэтэ Гүрэнэй Буряад драмын академическэ театрай бүлэг зүжэгшэд 2004 ондо БН Хитад Арад Уласай Үбэр-Монголой Эвенкэ хушуунай бүридэлдэ ородог баруун, зүүн Шэнэхээн һомоной нютагай ударидагшадай урилгаар зүжэг наада харуулжа, анха удаа ошоһон байнабди. Энэ ябахадамнай бидэндэ оройдоол табан үдэрэй хугасаа соо ябаха болзор үгтэнхэй байгаа. Табан хоногоймнай хоёр үдэрынь харгыдамнай гараад, гурбан үдэр лэ харагшадтаяа уулзаха хубитай байжа, бэлиг түгэлдэр зүжэгшэдэймнай наадые үндэр хэмжээндэ угтажа абаһан байдаг. Энэ богонихон саг соо уулзалганууд ехэл дулааханаар, һонирхолтойгоор үнгэржэ, алишье талаһаа сэдьхэлэй хөөрэлдөөнүүд болобошье хугасаа багатай байһан дээрэһээ сэдьхэл бодолнай хүсэд дүүрэн ханангүй нютагаа бусаха баатай байгаабди. Ехэ үндэһэтэнэй дунда урданайнгаа маяг алдаагүй амидаржа байһан угсаата зомнай манай талаһаа ехэ һонирхолыемнай татаһан юм. Хариин газарта, жэнхэни буряад хэлэеэ, ёһо заншалаа, һүр һүлдэеэ алдангүй, ерээд жэлэй хугасаа соо нютагжан ажаһуужа байһан аха дүүнэртэеэ уулзахада нэгэ талаараа уярхааршье, нүгөө талаараа бахархахааршье байгаа һэн.

Энэ жэлэй үнгэрһэн зун дахин Шэнэхээн нютагаар ябажа ерэхэ үйлэ хубитай байбабди. Энэ ябадалаймнай гол зорилго гэхэдэ, “Адуун соёлой найр” гэжэ олон зоной хабаадалгатай найр наадан Шэнэхээндэ анха удаа эмхидхэгдэхээр хараалагдажа, манай зүгһөө соёлой талын туһаламжа хэрэгтэй боложо, “Буряад угсаата зоной түрэ хурим тухай зүжэглэмэл наада найруулжа хамһалсыт” – гэһэн удхатай урилга ерэжэ, энэ ехэ дэмбэрэлтэй үйлэ хэрэгтэ өөрэйнгөө хубитые оруулха хүсэлтэй манай Буряадай драмын театрай зүгһөө хоёр хүн ошоһон байнабди. Россиин соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ Олег Сэдэнович Сэпилов бидэ хоёр ганзага ниилүүлжэ, холын аянда зорибобди. Зондо туһатай, буянтай хэрэгээр ябахада юумэн урагшатайгаар бүтэдэг ха юм. Хилэ гараха саарһа гуурһамнай хурдан бүтэжэ, Бүгэдэ Буряадай үндэһэн соёлой эблэлэй дэд юрэнхылэгшэ урагшаа һанаатай, арад түмэнэйнгөө түлөө бүхыгөөрөө оролдожо ябадаг Жамса Будадармаевич Дашиев хубиингаа зүгһөө туһа хүргэжэ, харгыдамнай үдэшэһэн байдаг.

Үбэр Монголдо анха удаа үнгэргэгдэхэеэ байһан нааданай удха шанар тухай уншагшаяа нэн түрүүн танилсуулая. Шэнэхээн балгааһанай захиргаанай засагай газарта уригдажа, ударидагшадтай уулзабабди. Энэ уулзалгада Эб хамта (коммунис) намай нарин бэшэгэй дарга Дашажамса, засаг дарга Жабхалан хоёр хани халуунаар бидэниие золгон угтажа, ёһо заншалаа сахин, алда хадагаа андалдабабди. Дашажамса дарга нютаг зонойнгоо байра байдалай һайн хэмжээндэ хүгжэн һалбархын түлөө үнэн зүрхэнһөө ехэ оролдолго гаргажа ябаһан, эрдэм мэдэлгэтэй, урагшаа һанаатай ударидагшын хубида түрүүлэн үгэ хэлэбэ: “Буряад-монголшууд морин эрдэниеэ дээрэ үргэн хүндэлжэ, морин эрдэниингээ солыень дуудажа хабархадаг, морин эрдэни хүнэй ажамидаралай түшэг тулгууринь гээшэ. Энэ “Адуун соёлой найр” морин эрдэниеэ хүндэлһэн, морин эрдэниин шанар шэнжые найрта уригдажа ерэһэн айлшадта, сугларһан зондо харуулха, танилсуулха гэһэн зорилготой найр наадан гэжэ ойлгоё. Энэ зорилгоһоо гадуур найр дээрэ эрын гурбан наадан гол һуури эзэлхэ. Энэ эрын гурбан нааданда мори урилдаан, һур харбаан, бүхэ барилдаан багтана ха юм даа. Тэрээнһээ гадуур, соёлой талаар ехэхэн хэмжээнэй ажаябуулга нааданай бүридхэлдэ оронхой. Жэшээлжэ хэлэхэ болоо һаа, анха удаа бидэ мянган хүнһөө бүридэһэн ёохорой хатар наадаар энэ баяраа нээхэбди. Тиихэдэ, танай найруулжа табиха “Буряад арадай түрэ найр” гэһэн зүжэг найруулгатнай нааданаймнай гол зүйлэй нэгэниинь болохо. Манай залуушуул, наһатайшуулнай дуратайгаар лэ танай найруулгада хабаадаха байха. Залуушуулаймнай дунда бэлигтэй зон олон, таанад тусхай мэргэжэлтэй зон хадаа хэм соонь тааруулжа табина бэзэт. Бидэ анха удаа соёлой талаар тусхай мэргэжэлтэй зониие урижа, наадаяа зохёолгохомнай гээшэ. Халха Монголой Дорното аймагай соёлой газарай дарга Сэрэндашын Сэндэр багша уригданхай. Сэндэр багша буряад яһанай хүн, урданай буряад арадай дуу һайн мэдэдэг. Дуунай болон хатарай талаар бидэндэ туһа үзүүлхэ. Энэ наадыемнай үндэр хэмжээндэ үнгэргэлсэхын тула танай талаһаа ехэхэн оролдолго, дэмжэлгэ бидэндэ хэрэгтэй байна. Энэ Шэнэхээндэ һуурижаһан талын малша буряадууд үсөөн зон һэн хойноо, оройдоол долоо-найма мянган хүн тоотой болохо бидэ таанадтаал найдаха, таанарайнгаа тусхай мэргэжэлдэ түшэглэхэ байнабди”.

Удаань Жабхалан дарга үгэ абажа, ехэ түбшэнөөр, үгэ бүхэнөө тааруулжа, хүнэй сэдьхэлдэ оротор нам даруугаар иигэжэ нэмэбэ: “Мүнөө энэ манай хэхэ гэжэ байгаа ехэ найр һаа, Үбэр Монголой анхадуугаар удаагай “Хун һаарал” гэһэн нэрэтэй Адуун соёлой найр гэнэбди. Монгол хүн һаа, моритой байхадаа өөдэргэ гэжэ, анхадуугаар эмхидхэгдэжэ байһан энэ найраа бидэ Хун шубуун гарбалтай хуһа модон сэргэтэй буряад угсаатанай нэрээр “Хун һаарал” гэжэ нэрлэһэн байнабди. Эртэ дээрэһээ уламжалжа ерэһэн энэ “Адуун соёлой найр” ямар удхатайб, энэ ехэ найр дээрэ ямар хэмжээ ябуулганууд бэелүүлэгдэдэг бэ гэхэдэ: даага тамгалха, эмнигые булгюулха, эмнигые соройлгохо, эмнигые ургалха, һургаха, мори унажа номо харбаха, шатар наадаха, дээһэ томохо, тиихэдэ хүүгэднай шагай наадажа мүрысэхэ болоно. Мүн тиихэдэ тэргэ шарга урилдаха гэхэ мэтэ морин эрдэнитэй холбоотой мүрысөөн, урилдаан, эмхидхэгдэхэ байна. Тэрэнһээ гадуур, адуунда хэрэглэдэг зэмһэг: эмээл, хазаар, хударга, шүдэр, ногто, ташуур, адуунай хярамал, аргамжа гэхэһээ эхилээд, адуу малтай холбоотой зүйлнүүдые зондо дэлгээжэ, үзүүлхэ, харуулха болонобди. Дашажамса даргын хэлэһэнэй ёһоор, танай найруулха наадан манай эндэхи буряадуудта ехэ удха шанартай байха гэжэ онсолхо байнаб. Юундэб гэхэдэ, гурбан гүрэндэ ажаһуудаг буряад угсаатан хамтаржа, хүсэеэ ниилүүлжэ, энэ найруулга зохёохомнай гээшэ. Манай талаһаа нютагаймнай ирагуу найрагша На. Сэмжэдэй зохёол дээрэ үндэһэлжэ найруулгаяа бэлдэхэ болонот. Сэмжэднай Үбэр Монголдоо нэрэтэй уран шүлэгшэн. Зохёохы ажалтай зон хоорондоо үгэеэ ойлгосолдоно бэзэт. Бидэнээ зоригжуулха, һүр һүлдыемнай үргэхэ наадан хэрэгтэй. Энэ наадамнай түүхэдэ орохо наадан болохо зэргэтэй. Манай урилгые дэмжэжэ, хүрэжэ ерэһэндэтнай ехэ баяртай байнабди” – гэжэ, Жабхалан дарга дүүргэбэ. Эдэ хоёр залуу дарганартай уулзаһанайнгаа удаа ехэ харюусалгатай ажал хэрэг бүтээхэ болоһоноо онсолон ойлгобобди.

Шэнэхээн зоноо, илангаяа наадан болон манай найруулгада оролсохо зоноо таниха, һайн мэдэхэ бэшэ һэн хойноо, манда хүндэшэг байба. Нэн түрүүн ирагуу найрагша Сэмжэдтэеэ уулзажа, зохёолтойнь танилсабабди. Ехэ баян үгэтэй, ойлгостой тодоор удхалжа гаргаһан, хурса гуурһатай хүнэй бэшэһэн зохёол байжа, манай талаһаа нэмэлтэ, хороолтошье ехэ байбагүй. Монгол бэшэгээр дээрэһээ доошонь таталан бэшэһэн тула, оршуулагшатай хүдэлхэ баатай болоо һэмди.

Энэ найруулга дотор хабаадагшын ямар үйлэ хэрэг бүтээхэ зорилготойень, хэды наһатай, ямар абари зантай байхыень хоорондоо зүбшэжэ элирүүлээд, найруулгадамнай наадаха зонтоёо уулзаха гэжэ шиидэбэбди. Энэ уулзалгада залуушуул ехэ дуратайгаар, олоороо сугларжа, эдэбхитэйгээр хабаадалсажа, ехэ бэлигтэй, оролдосо ехэтэй байһанаа гэршэлбэ. Арадай дуу, уран үгэ, шүлэг үреэл түүрээлгэшье эльгэндээ абажа ябаһаниинь эли харагдаба. Түрэл буряад хэлэеэ һайн мэдэхэ, аба эжын шанга захяа заабари доро хүмүүжэжэ, ёһо заншалаа алдангүй нягтаар сахижа, наринаар бэеэ абажа ябаһан залуу зонтой хүдэлхэдэ хүнгэншье, урматайшье байба. Эдэ залуушуулнай үндэһэ яһатанай хубсаһанай нааданда хабаадалсаһан, Хитад орон соогоо болон олон тоото газар нютагуудаар ябажа, үндэр сэгнэлтэдэ олон удаа хүртэһэн дүршэлтэй, эдэбхи ехэтэй зон байһанаа дахяад лэ гэршэлбэ ха юм. 2002 ондо Агын Буряадай автономито тойрогто үнгэргэгдэһэн бүгэдэ буряадай “Алтаргана” нааданда хабаадалсаһанайнгаа удаа Улаан-Үдэ ерэжэ, манай театрай тайзан дээрэ анха удаа жэнхэни буряад хубсаһанай дээжые харуулхадань, ехэ гайхажа, буряад хубсаһанайнгаа оёдолой һайханаар, бэедэ таарамжатай янза түхэлөөрнь, баян зүүдхэлээрнь омгорхоо бэлэйбди.

Шэнэхээн нютагаймнай наһатайшье зон залуушуулдаа мүхөөгөө үгэхэгүй байжа, арадайнгаа дууе эбтэйхэнээр, һайханаар, дорюунаар хангюурдабад... Нютаг нугадаа хүндэтэй Толи багша, Бадма аха, Жаргал эгэшэ болон бусадшье олон ахай абгайнарнай ехэ урагшаа һанаатай, олоной хэрэгтэ эдэбхи ехэтэй байһанаа гэршэлбэд. Эдэ зоной дунда онсо һайхан хоолойтой Доржын Нашан тухай тобшохоноор хөөрэжэ үгэеэ. Нашан мүнөө үедэ мал ажалтай, ехэ шударгы, урагшаа һанаатай хүн гэжэ хараһаар лэ ойлгохоор байгаа һэн. Тэрээнһээ гадуур, бэлигтэй хүнэй тэмдэг элихэнээр үзэгдэнэ. Тайзан дээгүүр гэшхэлхэдээшье, дуугархадаашье нэгэ ондоохон, нюдэндэ урин. Зүжэгшэн болоһон һаа, харагшадай зүрхэ сэдьхэл доһолгожол ябаха хүн байгаа. Теэд мүнөөшье нютаг зон соогоо хүндэтэй, хөөрэлдэхэ, зугаалха маягаараа ёһотойл буряад хүнэй шэнжэ түхэлтэй. Тал-мүл ородооршье дуугарха дуратай, шогтой ёгтотой нүхэртэеэ саг оложо, хэдэн үгэ андалдаһан байнабди. “Буряад арад зон ямаршье сагта адуугаа магтаха, адуун гээшэш ямаршье үедэ буряадһаа һалаагүй юм. Арадай дуун бүхэндэ аба эжынгээ һайхан cагаан сэдьхэл болон адуу мориёо магтажа дуулаһан байдаг. Жэшээнь, энэ дуу абаад үзэел даа:


“Сагаахан булагай уһанһаа

Сабшуухан улаанаа уһалаарай,

Сал буурал аба эжыгээ

Сагаалганаар ошожо золгоорой.

Наран булагай уһанһаа

Нариихан хээрээ уһалаарай,

Наһатай болоһон аба эжыгээ

Наранаар ошожо золгоорой”


– гэжэ, Нашан һайхан хоолойгоо уянгатуулан энэ арадай дуу дуулаад үгэбэ. “Та ехэ олон дуу сээжээр мэдэхэ байнат. Аялга удхыень яагаад хадуужа абана гээшэбта? Хүн заажа үгэнэ гү?” – гэжэ асуубаб. “Хэн заажа үгэхэб даа... Залуу ябахадаа аха заха зонойнгоо дуулалдахада хадуужа абаад лэ, адуугаа манажа ябахадаа дабта-дабтаһаар сээжэлдээд, олон соо дуулахадамни зон ехэтэ баясадаг лэ даа. Яагаад зүб буруу дууланабиб, аянгамни хаанаа тодорхой бэшэ байнаб?” – гэжэ шалгахадаа, тээ дундахан уһатай болоһон торхо руу хүнхинсэ дуулаад, сууряагаарнь шалгадагби. Тиихэдэ, һаяхан наранай ороод байха үеэр, ойн захаар хазаар морёор ябахадаа дуулаад шагнахада сууряан гоёл байдаг даа. Энэ мэтээр лэ өөрыгөө тааруулаад лэ ябагданал даа” – гэжэ Доржын Нашан дуугай болобо. Хэрбэеэ мэргэжэлтэ багшын хүтэлбэри доро иимэ оролдолго ехэтэй, бэлигтэй хүн дуунай һургуулиин эхин шатыешье һаань шудалжа гараһан байгаа һаа, арадайнгаа түрүү дуушадай нэгэн болоод ябахал байгаа.

Иигэжэ хэдэн уулзалга үнгэргэһэнэйнгээ удаа зүжэглэмэл наадандамнай хабаадаха зоноо бүридхэжэ, тааруулаад, арба гаран хоногой туршада бэлэдхэлэй хэшээл һургуули хэжэ, найруулгаяа таарамжатай хэмдэнь оруулжа, зондо харуулха тээшэнь дүтэлүүлбэбди. Урданай буряадай ёһо заншал дээрэһээ үндэһэлжэ бэшэгдэһэн зохёол эдэ хабаадаха зоноймнай сэдьхэл бодолдо ехэ дүтэ байһан дээрэһээ найруулгамнай удаан нобшоронгүй, һаадгүй бүтэсэтэй байба. Сэндэр багша, Олег Сыденович хоёр ханшыгаа хам шамажа, унаһан малгайгаа абангүй гэхээр ажалаа тааруулжа зохёобод. Үнэн дээрээ мэргэжэлтэ бэшэ зонтой хүдэлхэдэ орёо, ойлгууламжын ехэ ажал хэхэ хэрэгтэй байдаг. Гэбэшье, шэлэжэ абаһан зомнай бидэнэйнгээ эрилтэ ойлгожо, шогтой ёгтотойгоор, урма зоригтойгоор, ажалайнгаа гурим алдангүй хүдэлжэ, һанаандамнай тааража, бидэниие ехэтэ баярлуулбад. Үнэн дээрээ шабинарай амжалта багшанарай үнэн зүрхэнһөө гаргаһан оролдолгоһоо дулдыдадаг гэжэ мэдэнэбди. Энэ талаар Олег Сыденович, Сэндэр багша хоёрой габьяа тон ехэ гэжэ тэмдэглэхэ хэрэгтэй.

Энэ бэлэдхэлэй ажал хэжэ байхадаа, шэнэхээн буряадуудай монгол бэшэг һургуулида үзэдэг дээрэһээ, энэ бэшэг ехэ һайн мэдэдэг, тордиһогүй уншадаг, бэшэдэг байһыень харабабди. Энэ бэшэг мэдэхэ хүн ехэ түргэн дээрэһээ доошонь таталуулдаг юм байна. Уран шүлэгшэ На. Сэмжэдэй зүбшөөлөөр энэ зохёол соонь хэдэн үреэл нэмэжэ оруулха баатай болобобди. Эдэ үреэлнүүдые хэлэжэ байха зуурамнай, залуушуул бүгэдөөрэн, халташье гээгдэнгүй саарһан дээрэ бэшэжэ үрдинэд. Аманһаа үгын гаран сасуу адли тэгшэ саарһан дээрэ буулгаха аргатай монгол бэшэг, хүндэлэн бэшэһэндэ ороходоо ехэ хурдан, түргэн бэшэг гэжэ эли харагдаба. Энэ бэшэг эндээ шудалаа һаамнай, ехэл һайн байгаа гэжэ һанагдана. Теэд, түрэлхи буряад хэлэеэ һайн дураараа ехэ хэлэндэ түрюулжэ, алдажа байгаашье һаа, монгол бэшэг шудалжа, ажамидаралдаа хэрэглэдэг болохо тухай һанамжалха, мүрөөдэхэ хэрэгтэй.

Саг багатай дээрэһээ, эршэмтэйгээр ажалаа ябуулһаар байтарнай найр нааданаймнай үдэр хүрэжэ ерэбэ... Найраймнай болохо үдэр наратай, сэлмэг үдэр тохёолдобо. Найрай болохо газар Баруун Шэнэхээнһээ холо бэшэ оршобо. Үргэн тэбхэр талмайтай доболиг газар. Һайндэрэй болохо газар тээшэ машинанууд, мотоциклнууд олоороо субанад, иишэ-тиишээ һүндэлдэнэд. Хойноо тэргэ шэрэһэн багахан бэетэй “тэхэ” тракторнуудшье олон харагданад. Энэ тэргэ дээрээ задархай һэеы гэрнүүдые тээнхэйнүүд. Тракторнуудаа найрай болохо газарта дүтэлүүлжэ, тэргэ дээрэхи һэеы гэрнүүдээ буулгаад, тэрэ дары тэдэнээ суглуулжа, бодхоогоодхино. Зосоонь хүндын шэрээ, һандалинуудые тааруулжа табяад, сайн газар эмхидхэнэ. Тэрэ дороо сай, уһаяа бусалгаад, амтатай бууза, хуушуурнуудые найрта сугларжа байһан зондо дурадханад. Найрта зон ехэ олоороо сугларбад. Хүгшэн залуугүй бүгэдэ буряад тэрлигүүдээ үмдэнхэйнүүд, яла сала хубсаланхайнууд, шэмэг зүүдхэлнүүдээ наранай элшэдэ толоруулнад. Шарайдань баярай тэмдэг эли-тодо үзэгдэнэ. Сэдьхэлынь тэнигэр, хоорондоо дуутай шуутайнууд, шанга шангаар һониноороо андалданад. Сэдьхэл тэнигэр байхаһаа ондоо бэшэ юун хүндэ хэрэгтэйб даа... Хүндэ ехэ юумэн хэрэгтэй бэшэ... Анхарал хэрэгтэй... Аха дүү, хани нүхэдэй зүгһөө анхарал... Илангаяа, засаг баригшадай, гүрэн түрын зүгһөө...

Энэ нааданда хүүгэд олон харагдана... Шэнэ Шэнэхээнэй үетэн... Хоорондоо эрьюусэлдэнэд, юушьеб буляалданад, урилданад... Хүсэ шадалаа туршажа барилдаадшье үзэнэд. Зариманиинь эжы абынгаа гарһаа хүтэрэлдэнхэй ехэ томоотойгоор алхалалданад... Бүри багахануудынь эжынгээ хормой шүүрэнхэйнүүд, уралханаа дурьбиилганад...

Манай эндэхи зоной нюдэндэ ушардаггүй юумэн дээрэ уншагшын анхаралые ойро зуура тогтоое. Юум бэ гэхэдэ, найрай газарай тусхай буланда мотоциклнуудай олоороо жэрыжэ зогсоһониинь гайхалтай, тоолоо һаа, олон лэ зуу болохо янзатай, нэбшыжэ харагдана. “Найр нааданай һүүлээр нааданда хабаадагшаднай “түмэр” морёо һэлгэжэрхингүй гэр гэртээ тараха юм бэшэ гү даа... Түмэр моримнай баһа дошхоншье зантай эд гээшэ...” – гэжэ, хариин хүнэй һанаагаа зобохоор байгаа һэн. Найрай һүүлээр бэе махабаднай, түхэл шэнжэмнайшье “шэнгэн бодосой” хүсэндэ булигдажа, “һайншье-муушье” тээшээ хубилдаг бэлэй...

Энэ һайхан найрай үдэртэ хорбоо юртэмсэ дэлхэйшье баярлаһан шэнжэтэй нюдэндэ уринаар үзэгдэнэ. Тойроод амгалан тайбан... Талын малша зоной найр... “Адуун соёлой найр, наадан” эхилэхэнь...

Үндэр ендэр дээрэ хабтайтар хибэс дэлгээгдэнхэй... Хүндын шэрээ, һандалинууд табигданхай... Найр наадан эхилхэ тээшээ боложо, холо ойроһоо ерэһэн айлшад ендэр дээрэ уригдажа, һуурияа эзэлжэ түбхинэбэбди. Найр наада хүтэлэгшэ сугларһан зониие хани халуунаар амаршалжа, элдэб тушаал зэргэтэй дарганар ехэнхидээ хитад, монгол, буряад хэлээр элидхэл табижа, хэһэн ажалайнгаа жэлэй дүнгүүдые гарганад. Нааданай эхиндэ эмхидхэгдэһэн суглаанай һүүлээр, ендэрһээ буужа, найрай байра байдалаар һонирхожо ябатарнай, зохидхоноор тааруулжа табиһан бүмбэгэр сагаахан һэеы гэр минии анхарал татажа, хажуудань дүтэлбэб. Энэ гэрэй газаа 2004 ондо уулзаһан анханайнгаа танилтай уулзашабаб. Энэ нүхэрни Шэнэхээн балгааһанда ажалладаг Бодонгууд халатай Мүнхын Балдандоржо гэдэг хүн болоно. Дулааханаар мэндэшэлэлсэбэбди. Ойро зуура соо һонинуудаараа андалдабабди. Энэ һэеы гэрэй энгэр таладань Шэнэхээн буряадай адуун тухай һонирхолтой мэдээсэлнүүдһээ бүридхэгдэһэн үзэсхэлэн байба. Балдандоржо нүхэрни тэрэнэй хажууда зогсожо хөөрөөгөө эхилэбэ: ”Энэ адуун соёлой дэлгээн үзүүлгэ гээшэ. Манай Шэнэхээн буряадуудай Хитад гүрэндэ ерэһэнһээ хойшо шэнэхээн удамай адуун энэ бүхы Үбэр монгол, бүхы Хитад гүрэнэй ехэ-ехэ урилдаануудта һайн бүтэмжэ олоһон. Мүнөө бидэ эдэ амжалтануудаа харуулжа, нэрэ алдартай ахамад болон залуу адуушан, эмнигшэн, уяашан, шодоог – эдэ зоноо бултыень танилсуулжа байнабди. Тиихэдэ, 1947 онһоо абажа харахадамнай адуунаймнай тоо зургаан мянга гаран байгаа. 1960-аад ондо Сайднай Намсарай, Мониин гэгшэд Ород гүрэнһөө арбан һайн азарга асаржа, Баруун, зүүн Шэнэхээнэй гурбан зуун гүүндэ хээлишэлгэ хүүлэһэн байна. Энэ хээлишэлгэ хүүлэһэнһээ хойшо зуун гүүнһээ ерээд унаган гаража адуумнай улам сэбэр болоһон. Тиигэжэ адуунаймнай үүлтэр һайжаржа, үндэр тэгшэ бэетэй шэнэхээн үүлтэрэй адуун гэжэ нэршэһэн, алдаршаһан байха юм. Мүнхын Балдан, Жагууриин Доржо-Ханда мал ажахын ехэ эрдэмтэн, Номон Далай, Шарайбуу, Сэмжэд, Бужалдай, Басан гэжэ иимэ зон Шэнэхээн адуунай үүлтэр һайжаруулха хэрэгтэ ехэ ажал ябуулжа, адуун һүрэгнай гүрэнэй тэмдэгтэй болоһон. Тэрэ гэһээр Шэнэхээн адуумнай Хүлэн-Буйрай, Үбэр Монголой ехэ-ехэ урилдаануудта оролсожо, эрхим һайн дүнгүүдые харуулһан байдаг. 1985 ондо адуунаймнай тоо долоон мянга гара, 1990 гаран онуудта юһэн мянга табан зуун толгой, мүнөө болоходо арбан мянга гара болонхой” – гэжэ, Балдандоржын хөөрөөгөө түгэсхэжэ байтар: “Наадан эхилбэ!” – гэһэн мэдээ найрай хүтэлэгшэ соносхобо. Балдандоржотой дахасалдан нааданай газарта дүтэлбэбди. Һүр жабхалантай хуур лимбын аялга хүгжэм зэдэлжэ, жэнхэни буряад дэгэл, малгайгаа үмдэһэн мянган хатаршад найрай талмай дээрэ гаража, элдэб үнгэ будаг бадаруулһан мантан ехэ зураг мэтээр үзэгдэбэд. Хүгжэм улам бүри шангадажа, хатаршад уян нугархайгаар хатаржа эхилбэд. Адуун соёлой найрай талые бүрхөөһэн үнгын һайхан сэсэг мэтэ, уран хуур лимбын аялга доро нахилзажа хотолзожо, баяр баясхалангаар халин билтаран байһан, бэлиг түгэлдэр хатаршадай шарайнь гэрэл туяа сасан байнад. Энэ мянган хүнэй хабаадажа байһан хатар харагша хүндэ ехэл һүрөөтэйгөөр, ехэл бахархамаар харагдажа: “Энэ багахан аад, баян түүхэтэй, соёл болбосоролтой, эрдэм мэдэлгэ тээшэ эрмэлзэһэн омог дорюун талын малша буряад зоной таһардаһамби!” – гэһэн омгорхолой мэдэрэл эжэлүүдгүй сэдьхэлдэ түрэхэ юм байна. Талын малша буряад хүнэй шуһан һудал соомнай лугшажа, зүрхэн соомнай сохилнол ха юм даа... “Тэб” – гээд, тэнгэриһээ гэнтэ асфальт дээрэ унашаһан зон бэшэ ха юмбибди.

Мянган хүнһөө бүридэһэн хатар аалихан намдажа, хоорондоо зурагар ехэ зай гарган, хоёр тээшээ хаха бутаран тарабад. Добын саанаһаа тооһоной бурьяхань агаарта һуунагтан үзэгдэжэ, хээр азарга түрүүтэй адуун һүрэгые монсойсо тууһан адуушад ургануудаа ёдолзуулһаар найрай талмай дээрэ һүрөөтэйгөөр гаража ерэбэд. Мүнөө сагай гайхамшагта үзэгдэл: тоогоороо таба-зургаан зуугад толгой болохо хээр азарга түрүүтэй адуун һүрэг найр нааданай талмай дээрэ харагшадай үзэмжэ доро инсагаалан, хуухиралдан юрьенэд. Адуушад оог-хуугай табилдан адуу захаданад. Гэнтэ адуушан ургаяа урагшань һунган, эмниг адууһан тээшэ морёо залан шуумайлгаба. Эмниг адууһан табжаганса тэрьелбэшье, дошхон моритой адуушанда хүсэгдэжэ, толгойнь ургын бугуулида бусайдалдан хинсайштараа гэдэргэ татуулба. Тэрэ дары эмниг мориндо хэдэн тээһээнь шиираг эрэшүүл агсажа, ногтолжо, хазаарлажа, хоёр шэхэнһээнь хам бажуужа баряад, эмээл тохожорхибод. Уданшьегүй, тойрогшо эрэшүүлэй нэгэниинь солбон, хүнгэнөөр эмниг мориндо мордоодхибо. Гар мэдэхэгүй эмниг адууһан юу миин байжа үгэхэ һэм даа, гам хайрагүй булгижа, тангаршаажа мэдэбэ. Эмнигшэн эмээл дээрээ арайл торсолдоно хэбэртэй. Эмниг адууһан иишэ тиишээ хөөһэ буратараа харайлгаад, носоргоноондол шагтагалдаһан дээрэхи хүүгээ яашье унагаажа ядахадаа, найрай талмайн тэг дунда хүндөөр шуухиран зогсошобо. Хаража зогсоһон зон альгаа ташалдан, эмнигшэ адуушанда баяр бахархалаа мэдүүлбэд. Удаадахи адуушан дааганда ургаа хаяжа, угзарһаар бэедээ дүтэлүүлээдхихэдэнь хэдэн бүһэтэйшүүл шүүрэн барижа, ехэ таарамжатай зохидхоноор тангайлган унагаажа, үеэдүүлээд, халуун сог соо улайштар халааһан түмэр тамгаар шард байса, хёрбоһоной гаратар дааганай ууса дээрэ тамгалаадхина. Нүгөөдэнь хурса хайшаар дааганай һүүлыень тайража, дэлһыень нэгэ жэгдэхэнээр хиргаадхиба. Тамгалуулһан дааган хүл дээрээ бодожо, бэеэ һэжэрсгээгээд, адуун һүрэгтэеэ ошожо ниилэбэ. Эдэ бүгэдэ үзэгдэлнай зорюута найрта сугларһан зондо харуулха, морин эрдэнимнай ямар харууһатай байдаг юм бэ, шэнэ үеын Шэнэхээн нютагта морин ажахы яажа, ямар хэмжээндэ хүгжэнэб, – гэхэ мэтэ, удха ехэтэй олон асуудалай харюуе тон бодотоор харуулба ха юм.

Саашаа мори урилдаанай болохо саг дүтэлжэ, энэ һонирхолтой, зүрхэ хүдэлгэмэ мүрысөө хараха хүсэлтэй байһыемнай һэеы гэртэ сай уужа ундаа харяахыемнай урибад. Зохидхон сагаахан һэеы гэр соо орожо, гэрэй эзэдтэ мэндэеэ мэдүүлжэ, найрай үдэрөөр амаршалаад, хоймор талада гаража, хүндын шэрээн саана түбхинэжэ һуубабди. Энэ гэртэ бидэниие зорюута угтажа һууһан Шэнэхээн балгааһанай Хуралай түрүүлэгшэ Жэгжэдэй Дашатай ушараа мэдэлсэн танилсажа, һүтэй халуун сай һоросгоохо зуураа орон нютагайнгаа һонинуудаар андалдабабди. Даша залуубтар наһанай, нюргаар дунда зэргын, шиидэмгэй эрид харасатай хүн намдууханаар иигэжэ хөөрөөгөө үргэлжэлүүлбэ. “Манай адуун һүрэгые хараба ха юмта даа. Адуушаднай иигэжэл, һүни үдэргүй адуугаа манажа, жэлһээ жэлдэ тоо толгойень олошоруулжа, үүлтэрыень һайжаруулха гэжэ ехэ оролдолго гаргажа ябадаг зон гээшэ. Тиихэдэ, манай Шэнэхээн буряад һаа, хэр угһаа хойшо, хойто нютагһаа ерэхэдээ гоё һайн моридые адуун соогоо туужа ерэһэн түүхэтэй юм. Тэрэ адуун сооһоо эрхим гүйгөөшэ моридые шэлэжэ һорёод, бүхы Хитад гүрэнэй мори урилдаануудта табижа, 1942, 1957, 1982, 1990 гаран онуудта Үбэр Монголдоо Бүхы Хитад гүрэн соо оло дахин гүйгөөшэднай түрүүлжэ, буряад нэрыемнай мандуулһан, суурхуулһан байдаг. Энэ манай Шэнэхээнэй буряад зон адуундаа хайратай, морин эрдэниеэ хайрлажа, бүхы дээрэнь мал ажахыгаа хүгжөөхын тула шадалайнгаа хүрэхысэ шармайжа ябаһан зон байнабди. Адуун һүрэгөө үдхэжэ, мориёо заһажа, ехэ-ехэ урилдаануудта табижа, жэлэй һайн сагта, зунай зулгы дулаахан үдэр адуун соёлой найр хэжэ байнабди. Энэ Шэнэхээн буряад зон түрүүн гурбан һомон байдаг һаа, мүнөө нэгэ ехэ балгааһан боложо, энэ балгааһанай найр наада анха удаа хэжэ байна гээшэбди. Энэ найрай эхин дээрэ мянган хүнэй бүжэг бүжэглэбэбди. Дундань табан үнгын һолонгын бүжэг бүжэглэбэбди. Шэнэхээн нютагта һуужа байһан буряад яһатан бултаараа эндэ сугларжа, Хитадта байгаа Харбин, Бээжэн, Хүхэ-Хото, Шанхайда ажаһуудаг буряад зон олоороо ерэжэ, энэ наадыемнай үзэжэ байнад. Тиигээд энэ манай нааданда Ородой гүрэнэй, Монгол Уласай буряадууд ерээд, иимэ һайн үзэжэ туһалжа байхадатнай бидэ ехэ баяртай байнабди. Энэ Хитад гүрэнэй, Монголойнгоо дунда ехэ гоёор найраа хэжэ байнабди гэжэ баһа өөһэдэйнгөө һанамжатай байнабди. Шэнэхээн нютагта бидэ нэгэ долоо-найман мянгаад болохо буряад яһатан ажаһуунабди. Мүнөө балгааһан болообди гэнэбди, манай мэдэлдэ, доромнай арбан хоёр бригаад, гасаа гэдэг, хуу мал баридагбди. Мүнөө эндэ байгаа малнай һаа, хамта дээрээ гурбан зуун табин мянган толгой болодог. Энээн соо үхэр гушан мянган тоотой, адуун арбан мянган толгой болодог, бэшэниинь хони ямаан, тэмээн баһа бии. Мүнөө дээрээ зоноймнай амидарал Хитад гүрэндэ абажа хэлээ һаа, монгол зонойнгоо зосоо дээдэ һууринда байна гэжэ ондоо зон үнэлдэг. Бидэшье баһа өөһэдэйгөө дэгүүрбди гэжэ һанадагбди. Юундэб гэхэдэ, манайхин ехэ ажалша зомди, хойто нютагһаа эндэ ерэхэдээ ехэ ажалша, урагшаа һанаатай, бүхэриг зон ерэһэн гээшэ ааб даа. Хүшэрые даажа һураһан, олоной түрүү ажаллажа, эртэ бодожо, орой унтажа, ажалаа ехэ һайн хэжэ шададаг, мэдэдэг зон. Залхууржа, гэдэргээ таталдажа байһан зон хомор байха. Гэбэшье, ой модон үндэртэй набтартай, арад зон һайтай муутай гэдэгтэл бага сага юумэн дайралдаа юм ааб даа. Тиихэдээ, мүнөө үнеэгээ һаажа, малаа худалдажа, мүнгэ алтаар һаа, энэ Үбэр Монгол соогоо яг доогуур орохогүй, дээрэһээ түрүү найманай тоодо орохо байхабди, манайхинай энэ буряадууд. Тиихэдээ энэ һү тоһоёо буйлуулжа, хубсаһа хунараа өөһэдөө оёжо, хүүгэд залуушуулнай дээгүүр соёл, мэргэжэлдэ һуража, ехэ һургуулида олон ябажа байна. Мүнөө манай олонхи хүүгэднай хуу хуушан монголоор һуража, хажуудань хитад үзэг һурана, баһа англи хэлэ һурганабди. Иихэдээ, энэ ерээдүйнгөө хуби заяан тухай хэлэхэ болоо һаа, нэгэдэ, энэ соёл мэдэлгүй һаа, хүнэй, олоной хажууда жэгдэ ябажа шадахагүйбди. Соёл мэдэлгэдэ ехэ һураха хэрэгтэй. Энэ ажал ангалдаа ехэ шармайжа, хүнһөө доро ажаллахагүй гэжэ оролдонобди. Үнеэнэй һүн гээшэ манай эндэ ехэ үнэтэй. Нэгэ айл үнеэнэйнгээ һү наймаалжа, нэгэ жэлдээ хитад мүнгөөр бараг арбан мянганһаа дээшэ мүнгэ олохо байхабди. Тиимэ дээрэһээ үхэрэй, адуунай үүлтэр һайжаруулха гэжэ ехэ оролдодог байнабди. Нэгэ үгөөр хэлэхэдэ, малайнгаа үүлтэр һайжаруулжа, мал ажахыгаа хүгжөөжэ, арадайнгаа амидарал дээшэлүүлхэ, хүүгэдээ һургуули һудартай болгохо, тала нютагаа улам хайрлажа, улам гоё болгохын тулада булта шармайжа ябанабди. Мүн тиихэдэ, хойтохи буряадуудтай бидэ түрэлэй талаар ехэ ябалсадагбди. Тиигээд энэ албанай талаар гээ һаа, нёдондо 2006 ондо бүгэдэ буряадай “Алтаргана” нааданда дүшэ табин зон ошоо һэмди. Мүн Улаан-Үдын, Агын ноёдууд ерэжэ Шэнэхээнииемнай хаража, бидэшье баһа Ага, Улаан-Үдөөр ябадагбди.

Түрэл һадаһан, шуһа мяханаймнайшье харилсаан ехэ һайн байдаг. Хажуудань засагай талаар баһа ябалсаха ехэ зорилготой байнабди. Засагай талын харилсаае абажа хараха болоо һаа, манай гүрэнэй талаһаа Хитад Ородой харилсаан ехэ һайн, үндэр хэмжээндэ гаража байна. Саашадаашье, хойно байһан буряадуудтайгаа ябалсаха харгымнай ехэ һаруул гэжэ һанажа байнабди. Бидэ хойшоо ябахадаа харадагбди, хойтохи буряадаймнай соёл маанадтаа ороходоо ехэ үндэр. Тэндэхиин зон эртэ соёлжоһон. Эртэ ехэ олон юумэ һураһан гэжэ бидэ һанадагбди. Маанадуудай эндэ байгаа соёл хойтохитой сасуулхада дорошог гэжэ бидэ һанаха байнабди. Хойтохи соёлшодой манда арга боломжоороо ерэжэ туһалжа байгаа һаань ехэ һайн байгаа. Манай эндэ байһан үсөөн буряадуудые дэмжэжэ туһалаа һаатнай, мүргэжэ хүлеэхэеэ байна гээшэбди. Нёдондо би зургаан һарада Улаан-Үдэ ошожо, танай театрта уран зохёолшо Эрдэниин Доржо гэжэ хүнэй зохёолоор найруулһан “Балжан хатан” гэжэ зүжэг үзөө һэмби. Ехэ гоё буряадаар ярижа, баялиг һайхан буряад үгэ гээшые шэхээрээ соносоо һэмби. Ехэл гоё сэдьхэлдэмни, ехэ таатай, буряад хэлэнэй баялигые танай театр соо үзэхэ золтой байгааб. Балжан хатанай байдалаарнь үзэхэдэ ехэ хүшэрые туйлажа, зонойнгоо түлөө тэмсэһэн иимэ нэгэ эрэлхэг баатар хатан байһан гээшэ ха. Тиигээд һүүлдэнь тэрэ зүжэгөө улам гоё болгожо, манай эндэ тэрэ зүжэгөө асаржа, Шэнэхээн зоной урда тогложо үгытэ гэжэ захиха байнаби. Манай нютаг ерэжэ, соёлой талаар туһаламжа үзүүлжэ байһандатнай ехэ баярые хүргэхэ байнаб” – гэжэ, Шэнэхээн балгааһанай Хуралай түрүүлэгшэ Жэгжэдэй Даша хөөрөөгөө түгэсхэбэ. Даша даргын нютагайнгаа байра байдал тухай дэлгэрэнгыгээр хөөрэжэ үгэһэндэнь баярые хүргөөд, ябадалаа үргэлжэлүүлбэбди. Удаань, жэрыжэ табигдаһан һэеы гэрнүүдые ябажа харабабди. Нэгэ һэеы гэр нээжэ харахадамнай хана уняа, үрхэ үүдэниинь бүгэдэ хүнгэн шанартай сайр түмэрөөр үйлдэбэридэ хэгдэһэн байба. “Бидэ малшадай энэ багахан тракторайнгаа тэргэ соо тээгээд, нүүхэдэмнай ехэ таарамжатай, бэлээр эмдэрхэгүй, хүдэр байдаг юм. Хоёрдохёор гэхэдэ, модоной үнэтэй хомор дээрэһээ иигэжэ түмэрөөр хэһэн гэр худалдажа абаха баатай бологдоно даа” – гэжэ, гэрэй эзэн тайлбарилба. Дахяад нааданайнгаа талмай хүрэжэ ерэбэбди. Эрын гурбан наадан дүүрэһэн байжа, мүрысөөндэ булижа гараһан зондо бэлэг сэлэг, шагнал хайра барюулжа байбад.

Энэ ёһололой удаа “Буряад арадай түрэ хурим” гэжэ зүжэглэмэл наадан харуулагдахань гэжэ, зон олоороо һуури байраяа оложо, тааруулжа байбад. Анха удаа харуулагдахаяа байһан зүжэглэмэл наадан зоной анхарал татанал ха гэжэ тухайлхаар байгаа һэн. Хүүгэд залуушуул, бүдүүн зон ехэ олоороо тайзанай урда нэбшыжэ һуунад. Тайзан дээрэ “зүжэгшэднай” угсаата арадайнгаа уран һайханаар оёһон хубсаһа үмдэнхэй, ялагар-тологор зүүдхэлнүүдээ зүүнхэйнүүд наадаяа эхилхээр бэлэн дарайлдажа зогсонод. Наада хүтэлэгшын соносхолой удаа, хүгжэм зэдэлжэ, наадамнай эхилэбэ. Арба гаран хоног соо һургуули хэһэн ахамад нүхэднай нахис-хотос гэшхэлэлдэһээр ёохороо хатаржа, дуугаа дуулажа, харагшадаа баясуулнад. Айл бүлэ боложо наадаһан залуушуулнай үгэеэ тоб байса хэлэжэ, харагшадай халуун альга ташалгаар угтуулнад. Хадаг табижа ерэһэн нүхэднай бэшэндээ мүхөөгөө оройдоошье үгэнгүй, дорюунаар алхалалдан бурханда хадагаа табижа, худа ураг болоһоноо мэдэлсэн абьяастайгаар үгэнүүдээ андалданад. Үгэнүүдэйнгээ хоорондуур хонгёо һайхан хоолойгоор уянгатуулан дуугаа баринад. Басагад бэреэдүүд, залуу бүһэтэйшүүл “Алта нюужа” абьяастайгаар нааданад, шог ёгтотой дуунай бадагуудаар ялас байса андалданад. Эдэ бүгэдые хаража һууһан зон хирэ-хирэ болоод лэ бахархан энеэлдэжэ, альгаа ташанад. Зүжэглэмэл нааданда хабаадалсажа байһан мэдээжэ дуушад Бадма-Ханда Аюшеева, Сэсэгмаа хоёрой габьяа тэмдэглэмээр. Шэнэхээн нютагтаа суутай, арадтаа хайратай дуушадай бэлэглэһэн дуунууд харагшадые баясуулан урмашуулжа, зоригжуулна. Хоёр сагай хугасаа соо үргэлжэлһэн наадан эршэмтэйгээр, эбтэйгээр түгэсхэлдөө хүрэжэ “зүжэгшэднай” халуун альга ташалган доро оло дахин дохинод. Энэ наада бэлдэһэн найруулагшад тайзан дээрэ уригдажа, халуун амаршалгада хүртэнэд. Дарганар тайзан дээрэ гаража, зүжэгшэдые халуунаар амаршалжа, найруулагша Олег Cыденович, Дашасэрэнэй Сэндэр багша хоёрой гарыень халуунаар адхан амаршалжа, баярай үгэ, үреэлнүүдые дээрэ-дээрэһээнь айладханад. Харагшад хүл дээрэ бодожо, таһалгаряагүйгөөр альгаа ташанад. Иимэ баяр баясхалангай оршон байдалда “Буряад арадай түрэ найр” гэһэн зүжэглэмэл нааданай үзэмжэ болоһон байха юм. Иимэ харилсаан саашадаа улам үргэн хэмжээндэ үргэлжэлхэ гэжэ найданабди. Ерээдүйн сагта Шэнэхээндэ арадай театр нээхэ тухай хөөрэлдэһэн байнабди. Манай бэлигтэй мэргэжэлтэд туһаламжа үзүүлжэл, хоорондоо харилсажал байха үүргэтэйбди. Хитад гүрэндэ ажаһуудаг үндэһэ яһатамнай соёлой талаар буряад арадайнгаа туйлаһан үндэр амжалтануудай дээжэдэ, арга боломжо соогоо, адли тэгшэ хүртэлсэжэ байха зэргэтэй гэжэ һанагдаха байна.

Энэ хөөрөөнэйнгөө түгэсхэлдэ минии сэдьхэлдэ ехэ таараһан үйлэ хэрэг дээрэ хүндэтэ уншагшынгаа анхарал тогтоохо хүсэлтэйб. Хитад орондо зургаа һарын тэнгээр “Абын үдэр” гэжэ ехэ удха шанартай һайндэр тэмдэгэлдэг юм байна. Энэ һайндэрэй удха шанар тобшохоноор тайлбарилха болоо һаа, абаяа хүндэлжэ үри хүүгэдынь хүндын шэрээ бэлдэжэ, эдеэнэй дээжые амсажа, абаяа амаршалжа, үреэлэй дээжэ түүрээдэг, амжалтаараа хубаалдадаг, абынгаа дулааханаар хэлэһэн сэсэн мэргэн һургаал, заабари шагнажа, сэдьхэлэй зугаа дэлгэжэ яаралгүй һуудаг юм байна. Жаахан хөөрхэн ашанар зээнэр үбгэн абын үбдэг дээрэ һуужа эрхэлнэд, мүндүүгээ таалуулнад, амтан хоолһоо амсанад. Энэ “Абын һайндэрэй” хүндын шэрээ голложо һууһан наян хоёр наһатай Жамса үбгэжөөл иигэжэ хөөрэбэ:” Сэдьхэл ехэ тэнюун, зохид, баяртай байнаби.

Хүүгэдэй иигээд хуу һайн ябахадань сэдьхэл ехэ тэнюун баяртай байдаг даа. 1926 ондо би эндэ Шэнэхээндэ түрэһэн хүмби, Оонойн гол гэжэ газарта. Түрэлхиин энэ нютагай хүн гээшэб. Тиихэдэ манай буряадай уг нютагнай Шэтэ можын Үлирэнгын голдо байна. Үлирэнгын гол мүнөөнэй Бооржын райондо ороно. 1918 ондо нютагһаа зөөжэ хүдэлөөд, 18-20 ондо Манжуурһаа баруулжаа оршодог Баруун хушуун тэрээгүүр нютагжажа байгаад, 1921 ондо Шэнэхээн нютаг зөөжэ ерэжэ, тогтоһон байнабди. Газартай уһатай боложо, Хитадай харьяата болоһон түүхэтэйбди. Энэ Шэнэхээнэй буряад гээшэ 1920-оод оной эхинһээ 1930-аад оной эхин болотор арбаад жэл соо убы-һубы хойноһоо наашаа гаража, Үлирэнгэһөө, Бооржын голһоо, Тариин нуурһаа, Ононой голһоо, Агын голһоо арбаад жэл соо найман зуугаад үрхэ айл хамта дээрээ гурбан мянган хүн энэ нютагта нүүжэ ерээд, Хитадай харьяата боложо, түбхинэһэн түүхэтэй. Агын тайшаа байһан Тобын Түгэлдэрэй аша хүбүүн Намдаг баянай габьяа тон ехэ гэжэ тэмдэглэлтэй. Намдаг баян ехэ ябуулга хэжэ түрүүлэн ерэһэн зониие газар уһатай болгоһон намтартай юм. Тэдэ зоной хойто үень бидэ болоно гээшэбди. Мүнөө энэ Шэнэхээндэ найман мянган буряадууд нютаглажа байналди даа. Үсөөншье һаа, арбан мянга болохогүйшье һаа, нэрэмнай ехэ, суумнай ехэ. Шэнэхээнэй буряад гэхэдэ мэдэхэгүй хүн гэжэ байхагүй. Тиигээд манай дунда ухаангүй ехэ эрдэмтэй зон байха. Ехэнхи зомнай, бидэ 90-ээд жэл соо мал ажал эрхилжэ, малаа хаража һуунабди. Энэ хугасаа соо Хитад гүрэнэй олон хубилалта бэе дээрээ үзэһэн байнабди. Хуушан Хитад гүрэн һүүлээрнь Манжу-го, хуурмаг Манжа улас гэжэ гараа. Тэрэнэй һүүлэр Хитад гүрэн хэды удаа зосоогоо хубирна гээшэб. Хамта дээрэ гурба-дүрбэн түрые үнгэргөөбди. Эндэ бидэ, энэ нютагта дүрбэн үе зон амидаржа байнабди. Анхан ерэһэн зомнай, наһатай зомнай дууһаа, дүүрээ – нэгэ үе зомнай. Би хоёрдуугаар үеын хүн болоноб. Хүүгэдни гурбадуугаар үедэ ороно, хүүгэдэймни үри хүүгэд дүрбэдэхи үеын зон болонол даа. Бидэ мүнөө хадаа яһала һайн байнабди. Хитадай гүрэнэй мүнөөнэй бодолго манай амидаралда ехэ һайн байна гэжэ бидэ бододогбди. Ушаргүй дээрэһээ шахажа байха, хашажа хайража байха юумэн үгы.

Ехэ сүлөөтэй гэхэ юм гү, амидаралаа тааруулжа байнабди. Урда үеын түрүүлэгшэ-дарганарай байха үедэ элдэбын юумэ үзэһэмди. Тиигээд яба-ябаһаар хойто үеын ударидагшад улас түрынгөө байдал заһаад, мүнөө үедэ ехэ һайн байнабди гэжэ тэмдэглэхэ байнаб. Минии үеын хүн мүнөө улам үсөөн боложо байна даа. Эрдэмтэй мэдэлгэтэй зонууд мүнөө дала-ная гаратай болонхой профессорнууд Хүхэ-Хотодо, Хайлаарта байна. Залуушуулнай, шэнэ үеымнай зон ехэ бэлигтэй, урагшаа һанаатай, эрдэм мэдэлгэтэй зоной хүмүүжэжэ байхада ехэ баяртай байдагбди. Хаанашье һууһан буряад угсаатамнай нютаг нютагтаа һайн һууг лэ даа гэжэ һанахаһаа бэшэ ондоо юун гэжэ хэлэхэбиб даа. Хойно Ород гүрэндэ һуужа байһан аха дүүнэрнай өөрынгөөл түрэлхи үндэһэн газар дээрэ һайн һууна гэжэ дуулагшабди. Өөрэйнгөө газар дээрэ, өөрэйнгөө яһатанай дунда ажамидарха гээшэмнай ехэ жаргал гэжэ үзэхэ байнаб. Наяад гара он болотор хойно һууһан буряадуудтаяа харилсаагүй, мэдэлсээгүй шахуу байһамди. Наян таба-зургаан оноор хойноһоо, Ярууна нютагһаа Аюшын Николай гэдэг хүн манай иишэ айшалжа ерэһэн юм. Энэ хүн ехэл буянтай хүн, маанадые, иигэжэ таһархай һууһан зониие, хоорондомнай дахяад холбоо барисаатай болгоһон хүн гээшэ. Энэ хүнэй ашаар түрэл гаралтаяа мэдэлсэжэ, мүнөө ехэ ябалсаатай болоод байнабди. Николай гэжэ ехэ сарюун сагаан шарайтай, түбшэн даруу зантай, нютаг нугадаа хүндэтэй, ехэ эрдэм мэдэлгэтэй зоной хүн гэжэ би тиихэдэ, тэрэ хүниие хараһан байнаб. Энэ харилсаамнай саашадаа улам бэхижэжэ, харилсаамнай үргэн болог лэ. Хоёр хүршэ гүрэндэ түбхинэжэ байгаа манай яһатан амгалан тайбан амидараг лэ гэжэ һанахаһаа бэшэ ондоо юун гэжэ хэлэхэбиб даа...” – гэжэ аха нүхэрнай хөөрөөгөө түгэсхэбэ. Жамса ахамнай ная гараһаншье һаа, ехэ сарюун хүнгэн үбгэжөөл. Жабхалан хүбүүниинь Шэнэхээн балгааһанай засаг дарга ударидахы ажалаа амжалта түгэс эрхилжэ ябана. Ехэ басаганиинь нютаг соогоо нэрэтэй эмшэн.

Жамса ахымнай одхон хүбүүн Жабхалан даргатай энэ “Абын баярай үдэрэй” түгэсхэлдэ хэдэн үгэ андалахадаа: ”Абатнай ехэ сарюун дорюунаар харагдана, үри хүүгэдэй аша үрэ гээшэ ааб даа...” – гэжэ, ябууд тэмдэглэбэб. Харюудань Жабхалан дулааханаар миһэрэжэ, түбшэн дарууханаар: ”Бидэ аха эгэшэ дүүнэр эжы аба хоёроо дуран соонь гэхэ юм гү даа, өөһэдэйнь ая соо байлгаха гэжэ оролдодогбди. Һанаа сэдьхэлыень зобоонгүйгөөр, гажараангүйгөөр, хүсэһэн юумыень абажа үгөөд, дуратай тээшэнь ябуулаад... Үндэр наһатай хүн хүүгэдтэл адли болодог ха юм даа” – гэбэ. Жабхалантай бидэ газаашаа гарабабди. Зунай наран хэлбыжэ, жаргаха тээшээ боложо байба. Талын хуурай һэбшээн дулаахан амисхалаар жэгнэнэ. Жабхалан тамхяа носоожо, гүнзэгыгөөр һорохо зуураа иигэжэ нэмэбэ: “Наһатай хүндэ үри хүүгэдэйнгээ энэрхы дулаахан энхэрэл доро олоһон амжалта, хэһэн ажал хэрэгээрни баясажа, сэдьхэл бодолынь тэнигэр тэгшэ ябахаһаа бэшэ ондоо юун хэрэгтэйб даа. “Эртын жаргал жаргал бэшэ, оройн жаргал – жаргал” – гэжэ, ехэл гүнзэгы бодолтой оньһон үгэ арадаймнай “Алтан абдарта” хадагалаатай байдаг. Энэ арадайнгаа “Алтан абдар” хаа-яашье һаань, нээхэ гэжэ оролдодогбди. Һайнаар нээжэ хараа һаа, ажамидаралаймнай орёохон асуудалнуудта хабаатай бүхы харюунууд олдожол байдаг” – гэжэ, Жабхалан тамхяа дахин-дахин һоросгоохо зуураа уринаар миһэрэбэ...

Энэ тэдыгээр Үбэр Монголой Шэнэхээн нютагаар ябажа хараһан үзэһэнөө, дуулаһанаа энэ тэмдэгэлэлдээ оруулбаб. Хүндэтэ уншагша, танда амжалта хүсэжэ, баярые хүргэнэб.



Гэрэл зурагууд: Наталья Уланова

Һүүл доро Сүлтимэй Доржо,
2007 оной зургадугаар һара.
Улаан-Үдэ – Шэнэхээн – Улаан-Үдэ


<< гэдэргээ гаршаг саашаа >>