ШЭНЭХЭЭНДЭ БЭШЭГДЭҺЭН НОМУУД

Үбэр-Монголдо “Буряад-Монголой тобшо түүхэ” гэһэн гаршагтай ном 1983 ондо хэблэгдэжэ гараһан байна. Дугаржаб өөрынгөө оролтын үгэ соо иигэжэ бэшэнэ: “Нүхэр Абида тусхай монгол түүхэ шудалагша бэшэшье һаа, монгол, хитад, ород, япон хэлэ бэшэг нилээд һайн мэдэхэ тула ашагтай нүхэсэлөө гүйсэд бадаруулан удаан хугаса соо материал суглуулан бэлдэжэ, һайнаар шудалжа, оюун хүсэ шабхажа байгаад, энэ “тобшо түүхэ” найруулан бэшээ”.

Тус ном Үбэр-Монголой соёлой хэблэлэй хорёоһоо 114 нюур хуудаһанһаа бүридэжэ, монгол бэшэг дээрэ гараа. Буряад-Монголой угай бэшэгүүдһээ гол түлэб Түгэлдэр Толбоевой, Вандан Юмсуновай, Шираб-Нимбу Хубитуевай болон бусадай бэшэһэн баримтануудые хэрэглэхэһээ гадна хэдэн хитад, япон, монгол авторнуудһаа эшэ үндэһэ татажа байгаад тэрэ ном бэшэгдээ.

Чингис хаанай үеын “Нюуса тобшо” эндэ мүн дурдагдана.

Номойнгоо нэгэдэхи гаршагта “Буряад-Монголой бүридэлсэ” гэһэн материал иимээр эхилнэ. “Байгал нуурай заха, Ангар мүрэнэй ба Баргажан голой адаг. Бархан уулын оршомдо Битаа гэдэг аймаг нютаглан амидаржа байба”. Саашань бэшэхэдээ, Баргажан нютагые барга монголтой холбоно. Юундэ тиигэжэ бэшэнэб? (КНР-эй Манжуурай) Хүлэн-Буйрай аймагта ородог гурбан Барга хошуун зуун ба баруун гарай) – эндэ барга монгол зон һуудаг ха юм. Тиихэдэ манай Баргажан буряад мүнөө үедэ Баргажанай ба Хурамхаанай аймагуудаар һуудаг гээшэ ааб даа. Тэдэнэр XVIII зуун жэлэй 40-өөд онуудаар зөөжэ ерээ.

Үнгэрэгшэ зуун жэлэй байдалаар (1837 он) Баргажанай дүүмын мэдэлэй баргажан буряад табан экономическа магазинтай (Уланай, Аргатын, Улчунайн, Гааргын, Уламбургын) байгаа, тиихэдээ табан рядовой управленидэ багтан ородог һэн. Баргажанай табан отог (род) гэхэдэ, Зборно – 451 эрэ дүүшэ, Баяндайн – 234, ?рска – 81, Чонын – 593, Һэнгэдэрэй – 553 – иимэрхүүгээр 1824 ондо бэшэгдэһэн байдаг.

Түрүүн хуушан Барга хошуунай буряадууд Хүлэн-Буйрай тала зөөһэн, тиихэдэ Баргажан руу, Эхирид ба Булгад эсэгынхидһээ зон таһараад зөөжэ ерэхэдээ, нютагжаа юм. Баргажан буряадай бүхы зоной тоое тодорхойлоод байхадаа, барга буряадай тоо хэрэгтэй болоно ха. Бидэ эндэ 1950 гаран оной байдалаар багсаажа гаргабал, жэшээнь, Шэнэ-Барга – баруун гарай Хошуунда – 7 мянга шахуу хүн һуудаг байгаа. Баргажан буряадай Баргатай уг гарбалай талаар холбоое эрдэмтэ нүхэд, түүхэ шэнжэлэгшэд нарин нягтаар шудалжа, бэшэнэ бэзэ.

Ородой сагаан хаанай түлөөлэгшэдэй Буряад-Монгол орондо ерэжэ эхилһэниинь гэһэн гаршагтай багахан бүлэг соогоо автор иигэжэ дурдана: “Хаанда оросууд Ураалай шэлые дабажа. Буряад-Монгол орондо добтолон орожо ерэһэниинь 1622 оной үе болоно”. Мүн тэрэшэлэн 1954 ондо хэблэгдэһэн “Буряад-Монголой АССР-эй түүхын” 1-дэхи ботиин 96-97 хуудаһанууд соо адлирхуу удхатайгаар бэшэгдэһэн байна.

Тус номтой танилсаад байхадаа, буряад зоной, буряад зоной дунда һургуулиин хэрэг яажа дэлгэрһэн тухай яһала тодорхойгоор бэшэгдэһэн гэжэ тэмдэглэмээр. Зарим тэды жэшээ: 1872 онһоо 1900 он хүрэтэр, Нэршүүгэй һургуули дүүргэһэн 304 хүнһөө оройдоол 29 буряад (Баргажанһаа – 15 хүн, Хүдэриин степной дүүмэһээ – 14). 1862 онһоо хойшо байгуулагдаһан Байгал можын буряадай 11 һургуулида 340 һурагшад һуралсажа байһан юм гэжэ бэшэнэ.

Мэдээжэ эрдэмтэдһээ Доржо Банзаров тухай дэлгэрэнгыгээр хэлэгдэһэн байна. Саашань Гомбожаб Цыбиков, Норбоев, Балданов, Ринчино Элбэг-Доржи, Цыбиктаров, Жамцарано Сэбэн түрүүтэй үсөөн бэшэ эрдэмтэд гаража, монгол үндэһэтэнэй соёлые саашадань хүгжөөхэ талаар бага бэшэ хэрэг бүтээһыень тэмдэглэнгүй гарамаар бэшэ. Түбэд оронтой Буряадые холбохо талаар Пётр Бадмаев, Гомбожаб Цыбиков, Агваан Доржиев гэгшэдые дурдалсана. Эндэ һүүлшын мэдүүлгэнүүд соо хүнэй нэрэдэ алдуу хэһэн гэжэ һанаха байхабди. Ринчин Номтоев гэхын орондо Норбоев, М. Н. Богданов гэхын орондо Балданов.

Шэнэхээн буряадта бэшэгдэһэн хоёрдохи ном хадаа “Шэнэхээнэй буряадшуудай ойрын түүхын тоймо (тобшо мэдээн элидхэл)” гэжэ нэрэтэй байна. Номой эсэстэ: эмхидхэгшэ бодонгууд Абида, Б. Димчик, З. Булад, С. Лхамсурэн. 1985 оной 7-дугаар һара, — гэгдэнэ. Буряадай архивай 1920 оной мэдээндэ хандаха хэрэг гарана. Тиихэдэ Агын Сүүгэл хошуунай гурбан сомоной (Боорзо-Шэнэстын, Бэлигтын ба Хуандиин) зон бултаараа Монгол руу ябашаһан гэжэ бэшэһэн байна. Боорзо-Шэнэстын сомонһоо 373 айл, 925 дүүшэ зон; Бэлигтэн сомонһоо 126 айл, 261 эрэ хүн, 246 эмэгтэй зон; Хуандиин сомонһоо – 381 айл, 1483 эрэ дүүшэ, 1452 эмэгтэй зон, эдэнэй олонхинь одоо Шэнэхээн буряад боложо алдаршаһан байна.

Манай танилсаһан хоёр ном тухай хамта дээрэнь бэшээд дүүргэхэ һанаан байна. Хүлэн-Буйрай аймагта һуугаа буряадууд хатуу бэрхэ байдалые: гоминданай засаг түрэ барижа байха үедэ, мүн япон сэрэгшэдэй талаһаа 14 жэлэй турша соо дарлалтые бүри түгэс үзэһэн ушар һайнаар харууланхай. 1945 ондо Зүблэлтэ уласай Улаан сэрэгэй хүсөөр сүлөөлэгдэжэ, гэрэлтэ замда ороһон тухайгаа яһала һайнаар бэшээ. Удаань соёлой хубисхалай 10 жэлэй турша соо Үбэр-Монголой арад түмэн ехэхэн зоболон, гасалан хохидолые үзөө һэн гэнэ.


М. Дугаров, партиин, дайнай ба ажалай ветеран,
«Хэжэнгын гол» һонинһоо, 1989 он


<< гэдэргээ гаршаг саашаа >>