АГА НЮТАГ

Алтаргана нааданда

Агын голһоо эхилээд, урагшаа Хитад, Монгол гүрэнүүдэй хилэ хүрэтэр хизааргүй уужам тала дайдануудаар ажаһуудаг буряадуудые хамтадань Агын буряад гэнэ. Эдэ нютагууд хадаа мал ажалда ехэ таарамжатай, нарин ногоотой, марса хужартай орон юм даа. Онон Агатай жэшэшэгүй ехэ уһатай, уташье мүрэн юм. Эдэ голнуудай эрье дээгүүр ажаһууһан зон Агын буряадууд гэжэ нэрлэгдэдэг.


Онон мүрэн

Эдэ хоёр гол тухай һонирхолтой нэгэ иимэ домог бии юм. Ага Онон хоёр үбгэ һамган хоёр байгаа. Ага — үбгэниинь, Онон — шүрэ, хубануудаа зүүһэн һамганиинь (Онон гол үлир, мойһоор элбэг юм) болоно. Хүнэй үри бэеын эсэгынгээ нэрээр ябадаг заншалтай хадань, эндэхи буряадуудые агынхид гэдэг юм.

Зунай сагта заха хизааргүй уужам таланууд үдхэн, ута ногоогоор хушагдаад, һэбшээндэ мэлмэлзэжэ, долгилжо байдаг байгаа. Газарынь хужартай юм. Эндэш, тэндэш багашье, ехэшье нуурнууд сэнхирлэн миралзажа байдаг. Элдин энэ дайдада байһан малнууд зундаа ехэ һайнаар таргалдаг юм. Малай эдижэ бараагүй, зарим газарта ойроошье хүртөөгүй ногоон намар болоходо, тэрэ зандаа хагдаршадаг һэн. Бүхэли үбэлдөө тэндэхи малнууд хүдөөгүүр бэлшэжэ, үбэлдөө хагдан соо умбажа ябагша бэлэй. Хабар гаргаһан эрье хониной мяханиинь эрхы зузаан өөхэтэй байгша һэн.

Онон, Түүргэ, Бооржонуудаар ажаһууһан буряадууд хоридохи зуунай түрүүшын үе хүрэтэр имагтал нүүдэл байдалтай байгаа. Үбһэ сабшажа бэлдэдэггүй тэдэнэр үбэлэй сагта малдаа бэлшээри бэдэржэ, тэрэ тойроноо зөөхэһөө гадуур хилэ дабажа, Хитад, Монголой дэбисхэр руу орожо үбэлжөөд, хабар болоходонь, һөөргөө бусажа ерэдэг байгаа юм.


Алхана
Теэд ходо энхэ амгалан ондо ородоггүй һэн. Зуниинь ган болоходонь, үбэлдөө малынь туража үхэдэг, зон өөһэдөөшье үлэсхэлэндэ хүртэдэг ушарнууд али олон байгаа. Хори буряадай түүхэшэн Шираб-Нимбуу Хубитын хэлэдэгээр, буряадууд үлэсхэлэндэ дайрагдахадаа, үл залгахын тула малайнгаа һудаһа ханаад, шуһыень абажа, хууража эдидэг байгаа юм.

Газар дайдынгаа уужам элдин хада Агын буряадууд эртэ урда сагһаа хойшо мал ажал эрхилээд лэ, газар таряалангай ажалые огто хэрэглээгүй һууһан юм. 1800 гаран оноор мүнөөнэй Мухар-Шэбэрэй аймагтахи Түгнэ нютагһаа Унаганай Мухуу гэжэ зайһан Агын буряадуудые таряан ажалда һургаха гэжэ тэндэ ошоһон юм. Теэд даабарияа дүүргэхын тула тэрэнэй хэды оролдолго гаргаашье һаань, тэндэ тиимэ ажал дэлгэржэ үгөөгүй юм гэлсэдэг.

Лодон ЛИНХОВОИН


<< гэдэргээ гаршагсаашаа >>