ТҮҮХЭҺЭЭ


Чингис хаанай Тогоон шулуун

Агын Буряадай автономито тойрогой түүхэ баян, элдэб янза юм. Энэ гайхамшагта хизаар нютаг табан хушуун малай атарлан эдеэлхэ бэлшээреэр, ой модоор, загаһа болон агнууриин шубуудаар баян даа. Ушар тиимэһээ шулуун зэбсэгтэ үеһөө хүнүүд эндэ нютагжан ажаһуужа захалһан байгаа. Эртэ урда сагай хүнэй бууса, урса гэр, хүһөө шулуунууд, хабсагайда хэгдэһэн зурагууд гэхэ гү, али археологуудай олон тоото олдошонууд энээн тухай гэршэлнэ. Түргэн урасхалта Онон голой эрьеэр үндэр хада хабсагайнууд табхайлдан жэрылдэдэг. Эдэнэй хажуугаар Тогоон-шулуун, Зүрхэн-шулуун, Гэр-шулуун, Үлгы-шулуун гэхэ мэтэ байгаалиин үзэсхэлэн зүйлнүүдые хаража болоно. Агууехэ Чингис богдо хаан эндэ түрэһэн, эндэ хүдөөлүүлэгдэһэн юм гэжэ үльгэр домогууд соо түүрээгдэдэг.

Ага найман эсэгын буряадууд хориин арбан нэгэн эсэгын үри һадаһад гээшэбди гэжэ өөһэдыгөө тоолодог. Үльгэр домогой ёһоор, хори буряадуудай угай басаган Бальжан хатан уур сухалтай хойто эхэһээ зугадан гараад, Ононой эрье худар ерэһэн байгаа. Тиин саашадаа Алхана уулаһаа зүүн-хойшоо нэгэ хэды газарта ябаад байхадань,


Шулуун хүшөөнүүд Агын талада
намнагшад тэрэниие хүсэжэ, Бальжан хатанай ами наһа таһалаа һэн. Тиигэжэ тэрэнэй энжэ болгогдожо үгтэһэн хори буряадуудай 8 эсэгын угсаатан Агын үргэн талаар иишэ тиишээ нүүжэ ябаа бэлэй. XVII зуун жэлэй тэн багта буряад угсаатан Росси гүрэнэй бүридэлдэ ороо. Петр Бекетовэй хасагуудай отрядай 1653 ондо Энгидэй болон Шэтэ голнуудай ниилэһэн газарта дүтэхэнэ отог түхеэржэ, мүнөөнэй Шэтэ ба Нэршүү хотонуудай һуурида түрүүшын бэхилэлгэнүүдые байгуулаа бэлэй. Эдэ хоёр мүрэнэй уулзадха дээрэ ородуудай түрүүшын отог һууринуудай байгуулагдаһан тухай баримтата гэршэ анха түрүүлэн 1687 ондо бии болоо һэн. 1851 он болотор энэ газар дээрэ хүдөөгэй 20-30 гэртэй багахан отог һууринууд байрладаг байгаа. Энэнь гажа буруу һаналтай зониие сүлэлгын газар болодог һэн.

1923 онһоо Совет засагай үедэ Ага нютаг Буряад-Монголой АССР-эй бүридэлдэ ородог һэн. Тиин 1937 оной сентябриин 26-най тогтоолоор Агын тойрог Шэтэ можын бүридэлдэ оруулагдаа. 1992 ондо тойрог Федерациин субъект болоһон юм. Тиин тэрэнь 1993 ондо Россиин Конституцяар батадхагдаа һэн.

Бата-Мүнхэ ЖИГЖИТОВ


<< гэдэргээ гаршагсаашаа >>