БУДДЫН ШАЖАН

Дасан, Усть-Орда. Гэрэл зураг: Евгений Иващенко

Буряадуудай ажаһуудаг нютаг дайда руу Буддын шажан ородуудай иишэ үшөө ерээдүйдэ нэбтэрүүлэгдэжэ ороһон байха юм. Ородуудай Забайкали руу ерэхэдэ мүргэлэй һэеы сүмэнүүд, ламанар байһан гээд баримтанууд бии. Хатан хаан Елизаветын 1741 оной зарлигаар Буддын шажан заншалта шажан гэжэ баталагдана. 1851 оной «Зүүн Сибириин лама санаартан тухай» зарлиг соо хэды лама, хэды дасан байха, тэдэ яажа хүдэлхэ ёһотойб гэжэ хэлэгдэһэн байдаг. ХIХ зуун жэлэй тэнһээ ХХ зуун жэлэй эхин хүрэтэрхи үе Буддын шажанай хүгжэлтын дэмбэрэлтэй саг байгаа.


Нүхэдэй дасан

Элдэб янзын эрхэ байдалһаа, олон ушар шалтагаануудаар баруун буряадуудай нютагуудаар Буддын шажан ехээр дэлгэрээгүй юм. Эндэ түрүүшын дасан 1814 ондо Ехэ-Алайрта нээгдэһэн байгаа. Хубисхалһаа хойшо, Эрхэтэнэй дайнай үеэр, Совет засагай тогтожо байһан түрүүшын шатада энэ дайдаар Буддын шажан дэлгэрүүлхэ зорилготой ехэ ябуулганууд хэгдэһэн, тиигэжэ Хэрэмдэ (1912-1917), Үнгэдэ (1918), Ойхондо (1918), Аляатада (1922), Мүрэндэ, Бэлшэртэ, Харацинда дасан дугангууд нээгдэбэ. Теэд Буддын шажанай эндэ хүсэндөө хүсэд ороодүй байтар шэнэ засаг шажан шүтөөниие буруушаажа, ламанарые эрид шангаар харшалжа, бүхы зонуудые атеизм руу хүсөөрөө оруулһан бэлэй. Тиигэжэ 1920 – 1930-дахи онуудаар дасан дугангууд үгы болгогдоо. Мэнэ һаяханал тойрогой түбтэ дүтэхэнэ нэгэ дасан баригдаһан юм.

Т.М. МИХАЙЛОВ, Н.Ч. ШАБАЕВ


<< гэдэргээ гаршагсаашаа >>