ЗАКАЗНИГУУД – ЗЭРЛИГ БАЙГААЛИИН ХОРЮУЛТАЙ (ХАМГААЛАГДАДАГ) ГАЗАРНУУД

Гэрэл зураг: BesirEymen

Буряад Республика бүмбэрсэг дэлхэйн гайхамшагта газарта, бүхы дэлхэйн байгаалиин угай баялиг гэгдэһэн Байгал нуурай дэргэдэ байдаг. Зэрлиг байгаалиин зарим газарнуудые тэрэ хэбээрнь үлээхэ заншалта түхэл янзанууд гэбэл – тусхай хамгаалалгатай байгаалиин газарнуудые байгуулалга, тэдэнэй ажал ябуулганууд. Тиимэ газарнуудые нэрлэбэл – үндэһэтэнэй паркнууд, заказнигууд, байгаалиин хүшөөнүүд болон бусад.

Мүнөө үедэ республика дотор гурбан заповеднигүүдэй, хоёр үндэһэтэнэй паркнуудай ба гурбан федеральна заказнигуудай хажуугаар амита байгаалиин 13 гүрэнэй региональна удха шанартай заказнигууд 13 аймагуудта ажал ябуулганууда эрхилжэ байдаг. Тэдэнэй 11-ниинь Байгал шадарай байгаалида хамаатай. Заказнигуудай газарнууд элдэб байдаг – тайга, тала, уһа-намагтай газар. Региональна удха шанартай бүхы заказнигуудай хамтын талмай 700 000 га, энэнь бүхыдөө хамгаалалга доро байдаг газарнуудай табанай нэгэ хуби болодог.

Заказник гэжэ юун бэ? Энэ, тэрэ тоодо үгы болохо туйлдаа хүрэһэн, Улаан дансада оруулагдаһан зэрлиг ангуудай түхэлые тэрэл хэбээрнь үлээхэ, аршалха, тоо толгойнь олошорхын хойноһоо хинажа байха зорилготой ажалаа эрхилэлгые тусхай хамгаалалга дороо абаһан байгаалиин газар.

“Заказник” гэжэ үгэ “Заказ”, “Запрет” – “Хорилго” гэжэ үндэһэтэй. Тиимэһээ энээниие “Хорюултай газар” гээд нэрлэмээр.

Гэрэл зураг: Вячеслав Урбазаев

Хаанта Россида тиимэ хорюултай газарнууд гэһэн нэрэ тусагаар эмхидхэгдэһэн агнууриин хабаатай ажахынуудта үгтэдэг байгаа. 1929 ондо Буряадта гурбан тиимэ хорюултай газарнууд байһан гээд мэдээжэ: булга болон бусад ангуудые хамгаалха зорилготой Выдринын (21 000 га), Бэрээнэй (11 000 га), Верхнеудинск хото шадар уһанай шубуудые хамгаалха зорилготой Муухинай (200 га).

Агнууриин хорюултай газарнууд бүри урданһаа түүхэтэй. XX зуун жэлэй эхиндэ ангуудай тоо толгойн үсөөрһэн ушарта һанаата болоһон агнуушад ба ангуудай хойноһоо хинан шалгагшад тиимэ газарнуудые эмхидхэдэг байһан. Эгээл түрүүлэн 1916 ондо Баргажанай агнууриин хорюултай газар байгуулагдаһан гээд мэдээжэ.

Мүнөө республикын дэбисхэр дээрэ байдаг бүлэг заказнигуудай эхиие 1966 ондо Мухар-Шэбэрэй аймагай “Алташын” гүрэнэй түрүүшын агнууриин заказник байгуулагдажа, эхи табиһан байха юм. 1970-дахи онуудаар иимэ заказнигууд элбэгээр байгуулагдажа захалһан, республикын 19 аймагуудта дүн хамта 33 заказник бии болгогдоо.

1995 оной мартын 14-нэй 33-ФЗ дугаарай “Тусхай харууһан доро абтаһан байгаалиин газарнууд” гэһэн федеральна, мүн “Буряад Республикын дэбисхэр дээрэ тусхай харууһан доро абтаһан байгаалиин газарнууд” гэһэн 2005 оной декбриин 29-нэй 1438 дугаарай Буряад Республикын хуулинууд заказнигуудай ажабайдалай хуулита үндэһэн болодог.

Гэрэл зураг: Вячеслав Урбазаев

Байгаали хамгаалгын гуримууд, хилэ заагдаһан тусхай баталагдаһан Дүримүүдэй үндэһөөр заказнигуудай ажабайдал тодорхойлогдодог. Заказнигуудай гуримууд заповеднигүүдэйхидэ ороходоо тиимэ ехэ шанга бэшэ. Заповеднигүүдтэ, агнууриһаа эхилээд, бүхы янзын ажал абуулганууд хоригдонхой.

Бүхы харюусалгата нюурнууд болон эрхэтэд тодорхойлогдоһон эдэ гурим, дүримүүдые сахиха уялгатай. Эдэ гуримуудые хазагайруулагшад хууляар хараалагдаһан уголовно гү, али бусад харюусалгануудта хабаадуулагдаха.

Мүнөө үедэ заказнигуудай хүтэлбэриин уялгануудые “Буряад Республикын байгаали ашаглалгын ба тойронхи оршон хамгаалалгын (ГУ “Бурприрода”)” гэһэн эмхи зургаан бэелүүлжэ байдаг. Тэрэ Буряад Республикын Байгаалиин баялигуудай ба тойронхи оршон хамгаалалгын министерствын бүридэлдэ ородог.

Заказник бүхэндэ ГУ “Бурприродын” гүрэнэй шалгалта хинагшад хуули бусаар агнуури эрхилэгшэдтэй тэмсэнэ, ангуудай тоо толгой бүридхэнэ, тэдэнэй олошорхо арга нүхэсэл байгуулна, эрдэм шэнжэлгын ажал ябуулгануудта хамһалсана, аяншалга эмхидхэнэ, амита байгаали хамгаалалгын удхатай гэгээрэлэй хүдэлмэри ябуулна.


Автор: Емельянов Д.
Хаанаһаа абтааб: Бурятия. — 2007. — авг. 15 — н.4.


<< гэдэргээ гаршаг саашаа >>