БАЙГАЛАЙ БАЙГААЛИ. УРГАМАЛАЙ БА АМИТАДАЙ АЙМАГ

БАЙГАЛАЙ БАЙГААЛИ

Байгалай амита бодосуудай аймагай олон янзанууд тэдэнэй олон янзын байратайе, биоценотическэ харилсаануудайнь орёое гэршэлнэ. Биотопуудайнгаа бүрилдэлөөр, хэдэн янзын абиотическэ байдалаараа Байгал 2 хуби боложо хубаардаг: эрье шадарай ба гүнзэгы газарай. Эрье шадарайнь хубида гүнзэгын 250-300 м хүрэтэрхи табанай нэгэ хуби бүһэлүүр ородог. Гүнзэгы газарай хубида табанай дүрбэн хуби ороно, тиихэдээ уһанай урасхалай хүсэндэ холисолдолгын ба тэрээнһээ доошонхи таланууд ороно.

Нээмэл пелагиалиин (300 м хүрэтэр) хоолой, тэжээлэй үенүүд фитопланктоной хэдэн түхэлнүүдые байгуулдаг: ургамалаар хоолодог тон жэжэ хабшаахай түрэлтэн, юушье һаань, хуу эдидэг макрогектопус гэжэ батипелагическэ амфипода, хоёр янзын тоһон жараахайнууд, хоёр янзын пелагическэ бычогууд, омоли, сэбэр уһанда амдардаг хаб загаһан.

Байгалай продуцентнүүдэй эхин үедэ 12 янзын нуурай ургамалнууд ороно. Тэдээн сооһоо диатомово, перидиниевэ, зарим ушартаа алтарма ургамалнуудынь булюу. Байгалай оршондо ургамалай эдешэхэ хаһа 11 һара болодог, тиихэдээ мүльһэн доро түргэн ургадаг. Олон жэлнүүдэй шэнжэлгэнүүдэй үндэһөөр бүхыдөө жэлэй туршада ургадаг ургамалнуудай шэгнүүрэй 82% хабар тээшэ бии болоод байдаг. Ургамалнуудай хэдэн жэлнүүдэй дунда зэргын шэгнүүр Байгалай урда хажуугаар хойто хажуугайхида ороходоо 3 дахин ехэ (тус тустаа 1 025 ба 344 мг/м). Зундаа багаар ургана. Жэлэй туршада нэгэ гектарта 21 100 кг болодог.

Энэ хоол, тэжээл гол түлэб жэжэ хабшаахай түрэлтэнэй хоол болодог – 90%. Тиихэдэ энэниие омоли эдидэг байха юм.

Макрогектопус Байгалай уһанай бүхы зузаанда байдаг, тиихэдээ зарим газартаа олоороо, зарим тээ үсөөнөөр, жэжэ хабшаахай түрэлтэнөөр, нуурай ургамалнуудаар хооллодог. Тиихэдээ тэрэ өөрөө тоһон жараахайн, омолиин ба бусад загаһадай хоол болодог юм. Энэ Байгалай дунда хотогорто элбэг, эндэ бусад тээхидэ ороходоо 4 дахин ехэ. Жэлэй туршада тоологдоходоо 8 000 тонно болодог.

Нуурай гол баялиг – омоли. Омолиин 1980-дахи онуудай хамтын шэгнүүр 30 000 тоннодо хүрэһэн байгаа.

Гол түлэб тоһон жараахайгаар, бычогуудаар хоолодог амитан гэбэл – хаб загаһан. Сүүдхын туршада 3 кг хүрэтэр загаһа эдидэг. 68 000 толгой хаб загаһад 77 500 тонно загаһа эдинэ гээд элирүүлэгдэнхэй, тэрэ тоодо 68 000 тонно тоһон жараахай.

1980-дахи онуудаар Байгалай уһые бүхы талаһаань шэнжэлгэдэ онсо анхарал хандуулагдаа: хүйтэн, дулааниинь, тунгалагынь, урасхал, уһанайнь үнгэ, наранай туяагаар нэбтэрдэг бодосууд.

Байгалай байгаалиин байдалые тодорхойлһон данса һүүлэй 15 жэлнүүдэй туршада боложо байһан хубилалтануудые онсолон хараагүй һаа дүүрэн бэшэ байха. Ехэ уһануудай адаг багаар нэлэнхы талмайда, илангаяа Сэлэнгэ мүрэнэй, эвтрофировани боложо байна гээд Г. И. Поповская тэмдэглэнэ. Байгалай урда хажуугаар, гүнзэгыдэ, нуурай ургамалнууд – замагууд түргэнөөр ба ехээр ургана гээд элирээ. Иимэ байдал 1950-1960-дахи онуудаар үгы шахуу байһан, замагууд дайралдаашье хадаа ганса нэгээр гээд тэмдэглэгдэнэ.

Байгал нуур соо эндээ бии боложо, эндээ ургадаг ба бүхы түхэлэй ургамалнуудһаа булюу түхэлэй ургамалнуудай үе үе хубилжа байдагые анхармаар байна. Тусхай хэблэлнүүд соо энээн тухай урдандаа бэшэгдэжэ байһан. Тиихэдэ 4 жэл болоод нэгэ удаа ургасын хэмжээн дээдэ шатадаа хүрэнэ гээд элирүүлэгдэһэн байгаа. Мүнөө энэ байдалда хубилалтанууд болоо. 1974 онһоо 1990 он болотор сагай хугасаа соо ургасын айхабтар ехэ хэмжээн хоёр лэ дахин үзэгдөө.

Урда үедөө юрын лэ байһанбайдалай иигэжэ хубилха ушар уһан соохи боложо байдаг байдал шэнжэлэгшэдэй арсалдаа үүсхэн. Желтокрылка гэжэ загаһанай тоо толгойн ехээр үсөөрһэн ба тэрэнэй үдэсын тогтоһон ушар байдал омолиин мүнөө үеын байдалда харюу үгэжэ боломоор гэгдэнэ. Желтокрылка гээшэ үйлэдбэридэ орохо загаһан гээд 1942 ондо тоологдоһон, тиигэжэ 1971 он болотор олзоборилогдожо байгаа. 1956 ондо тэрэнэй олзоборилго 18 000 ц байбал, 1971 ондо оройдоол 1 000 ц боложо, тиигээдшье тэрэниие олзоборилго зогсоогдоһон юм. 1971 онһоо 1982 он болотор үдэсэгүй байгаа, 1983 ондо Бага Далай хоолой багаар түрьһэлхэ һүрэг олошороод байна гэжэ анхарагдаа.

Желтокрылка загаһанай үсөөрэлгэ өөрын шалтагаануудтай. Тэдэнэй тоодо үерэй уһан, түрьһыень хүнүүдэй барижа абалга, түрьһэлхэ хаһа дээрэнь ехээр олзоборилго, үшөө тиихэдэ, магад, бүри урдандаа уһанай нюруугай дээшэлэлгэ. Тэрэнэй үсөөрэлгэ омолиин шанарта муу нүлөө үзүүлнэ, тиигэжэ омолишье үсөөрнэ гэгдэнхэй.

Дээрэ хэлэгдэһэн баримтанууд Байгалай ургамалай аймаг дабтагдашагүй, тэдэнэй янза, түхэл бүриин байдал хоорондоо тон нягта холбоотой. Нэгэ түхэлэйнь хубилалтада ороходо, нүгөөдүүлынь заатагүй хубилдаг байна. Тиимэһээ тон наринаар хэрэглэхэ, тэдэниие аршалжа, хамгаалжа байха зорилгонууд хуулиин ёһоор байгуулагдаха ёһотой гээд тэмдэглэгдэнэ.

БАЙГАЛАЙ АМИТА БОДОСУУДАЙ АЙМАГ

Амита бодосуудай аймаг // Байгал: Атлас / Ахамад ред. Г. И. Галазий. – М., 1993. – н.10.

Байгалай амита бодосуудай аймаг нуурай гол баялиг гээшэ. Эдэнэй олонхиинь эндээл бии болоод, эндээ амидардаг олон түхэлнүүдэй ажамидарал Байгалай уһые эрхим шанартай, тон сэбэр байлгадаг.

Эндэ ехэхэн үүргэ дүүргэжэ байдаг тон жэжэхэн амита бодосуудые нэрлэмээр (бактеринүүд, актиномицедүүд, дрожжи). Тэдэ уһанай бодосуудта, оёорой бүрилдэлдэ, тиихэдэ уһанай сэбэр байлгада гол нүлөө үзүүлдэг. Тэдэнэй эгээл ехэ тоо Байгалай мүльһөөр хушагдаагүй үедэ, уһанай зузаанай дээгэшэгүүр нэгэ миллилитртэ 12 млн клеткэ дайралдадаг (хабартаа эртүүр, зунай-намарай хаһада).

Эгээл бага тоонь – 1 мл уһанда 160 000 клеткэ үбэлдөө уһанай 75 см зузаанда байдаг.

УРГАМАЛАЙ АЙМАГ

Байгал соо 1 085 янзын замаг түхэлэй ургамалнууд тоологдодог. Эгээ олониинь (509 янза) – диатомово, 205 янзын – ногоон үнгэтэй. Хүхэ-ногоонууд дэлгэрэнги – 90 янза, алтарма үнгэтэй – 28 янза болон бусад. Мүльһөөр хушагдаагүй Байгал соо 677 янзын түхэлэй ондо ондоо ургамалнууд дайралдадаг. Тэдэнэй 6 түрэлэй, тиихэдэ 133 янзын, 62 түхэлэй эндээ бии боложо, эндээл ургадаг. Уһанай гүнзэгыдэ 450 янзын ургамалнууд ургадаг. Он жэлнүүдэй нүлөөн доро хүйтэндэ даданги ургамалнууд бии боложо захалаа.

Перидиниевэ замагуудай ехэнхи хуби эндээ бии боложо, эндээ ургадаг, тэдээн сооһоо эгээл ехэ удха шанартайнуудынь гимнодиниумай түрэлдэ ородог.

Томо фитопланктонуудай ургасын бага жэлнүүдтэ ультрананопланктонууд ехээр ургадаг. Энэ бүлэгэй замагуудай клеткын хэмжүүр 1,5-3,0 мкм болодог. Үдэсын талаар үндэр аргатай эдэ замагууд ехэ уһан соо үсөөн тоото биогеннэ бодосуудые хэрэгһээнь гаргаха аргатай.

Ультрананопланктонна замагууд 1 л уһанда айхабтар олон байдаг – 30-40 млн клеткэнүүд, зарим ушарта энэнь 50-70 млн клеткэнүүд болодог, тиихэдэ ехэ түргэнөөр хубаарха аргатай. Эдэл замагуудай ашаар зунай хаһада нуур соо Байгалай гол продукци бии болоно. Мүльһэн доро, мүн нуурай мүльһэгүй хаһада ургадаг эдэ замагууд, нуурай бусад ургамалнууд Байгалай бүхы амита байгаалиин ажамидаралые сахижа байдаг. Загаһа олзоборилгын гол газарнууд болохо тохойнууд болон сорнуудаар энэнь ургаха, эдеэшэхэ хаһынгаа турша соо, май һараһаа октябрь болотор, бүри эршэтэйгээр ургадаг. Посольско сорто, нуур-сор гэгдэдэг Арангатада, Истогой сорто илангаяа элбэгээр ургадаг. Ургамалнуудай эгээл ехэ биомасса 1 м3 уһанда 65 грамм болодог, тиихэдэ ургаха ба эдеэшэхэ хаһын турша соо 1 м3 уһанда 914 граммда хүрэдэг байха юм.

Байгалай оёорто бусад ургамалнуудай дундаһаа замагууд булюу байха. Тэндэхи 97 янзын замагуудһаа 30-ниинь эндээ бии боложо, эндээл ургадаг.

Мүльһэнһөө сүлөө Байгалда гол түлэб эндэл бии болоһон улотриксовэ ба сифонокладиевэ ургамалнууд ехэ удха шанартай. Зариманиинь түхэреэн жэлэй туршада ургажа, эдеэшэжэ байха аргатай.

Микрофидүүд нуурые нарин зурууд боложо 100 м хүрэтэр гүнзэгыдэ бүһэлдэг. Замагуудай тараса бүһэлүүр бүһэлүүрээр байдаг. Тиимэ бүһэлүүрнүүд 5.

Нэгэдэхи бүһэлүүртэ (0-1,5 м гүнзэгы, 5-10 м үргэн) ногоон, утаһатамал замаг, Ulotrix zonata, булюу байха. Тэрэ 1 м2 талмайда 50-һаа 150 хүрэтэр грамм болодог.

Хоёрдохи бүһэлүүртэ (1,5-3 м гүнзэгы, 5-40 м үргэн) бүхы шахуу эрье шадараар ногоон замагай, Tetraspora cilmdrica, ургаса булюу. 1 м2 талмайда 50-300 граммда хүрэдэг.

Гурбадахи бүһэлүүртэ (3-15 м гүнзэгы, 10-150 м үргэн) Байгалай эндээл бии боложо, эндээ ургадаг Draparnaldioides түхэлэй замаг булюу ехэ. Тиихэдээ 1 м2 талмайда, нуурай ондо ондоо газараар, 50-60-һаа 120-160 граммда хүрэдэг, Дунда ба Урда Байгалай баруун эрье шадараар 1 м2 талмайда 300-400 граммда хүрэдэг. Мүльһөөр хушагдаагүй, шанга һалхинуудһаа аршалагдажа байдаг Байгалай баруун хубиин зөөлэн оёортой эрье шадараар Nitella түхэлэй ургамалнууд ургадаг, үшөө тиихэдэ дээгүүр гарбалтай рдестэнүүд түхэлэй уһанай ургамалнууд ургадаг, тэдэ 1 м2 талмайда 800-1000 граммда хүрэдэг.

Дүрбэдэхи, табадахи бүһэлүүрнүүд экологиин нэгэ түрэлэй бадалтай сублиторалинуудаар байдаг. Кладофорово түрэлэй ногоон замагуудтай, тэдэнь зөөлэн оёортой газарнуудаар 1 м2 талмайда 0,3-һаа 5 граммда хүрэдэг, ехэ бэшэ гэжэ тоотой, тиихэдэ шулуун дээгүүр 1 м2 талмайда 20-60 грамм болодог. Микрофитобентос ехээр шэнжэлэгдээгүй байха юм. Эдээнэй дунда диатомово замагууд булюу ургадаг. Тэдэнь Урда Байгалаар мүлигэр бэшэ шулуунууд дээгүүр,

АМИТАДАЙ АЙМАГ

Байгалай амитадай аймаг баян, дабтагдашагүй. 31 500 км2 талмай дээрэ 1 500 гаран түрэлэй амитад амидардаг, тэдэнэй хахадһаа ехэнхи хубинь эндээ бии боложо, эндээл амидардаг. Энэ баримта айхабтар ехэ гээд тоологдодог. Амитадай аймагай түрэлөөрөө бүридэл өөрсэ. Амитад түхэл маягаараа 15 гэжэ тоотой (Догель, 1981 он), түхэл бүриин амитадһаа нэгэ хэдэхэн лэ ангиин амитад, анги бүхэн соо олон бэшэ бүлэгэй амитад, бүлэг соо хэдэхэн түрэлэй амитад амидардаг. Зарим бүлэгэй амитад соо айхабтар олон түрэлэй амитад байха – амфиподууд, олон янзын – остракодууд. Хүбхэн соо амидардаг мшанканууд, олон шэрхэгтэй хорхойнууд, каланоидууд нэгэ түрэлөөр амидардаг аад, олон янзын, түхэлэй байхадаа болохо. Тиихэдээ тэдэнэй тоо, хамтын шэгнүүр тон ехэ байдаг, энээндэ жэжэ хабшаахай түрэлтэн ороно. Байгалай гүнзэгыдэ амидардаг нюрганай яһагүй амитад микромезо ба макропланктондо ородог хэмжүүрээрээ илгардаг. Түрүүшын бүлэгтэ жгутиковонууд, саркодовонууд ба инфузоринууд ороно. Тэдэ гол түлэб уһанай зузаанай дээгэшэгүүр байдаг, Байгал соо 40-50 янзаар үгтэнхэй (Кожов, 1972). Дунда зэргын хэмжүүртэй нюрганай яһагүй амитад хабшаахайнуудай ба коловраткануудай аймаг соо амидардаг. Мезозоопланктоной бүридэлэй гол һууриие жэжэ хабшаахай түрэлтэн эзэлдэг. Тэдэ уһанай бүхы зузаанда амидардаг, хамтын шэгнүүрэй 90%-һээ дээшэ эзэлдэг. Макрозоопланктон далайн түхэлэй бүлэгтэ ородог. Байгал соо тэрэнэй бүридэлдэ мизидо түхэлэй амфипода, тоһон жараахай-бычок түхэлэй загаһадай һая бии болоһон жэжэ һүрэг ородог. Макрогектопус-эндемик Байгалай уһанай бүхы зузааниие эзэлдэг. Жэжэ хабшаахай үдэртөө уһанай гүнзэгын 100 м тухайда байгаад, һүниндөө мезозоопланктоноор баян газар руу, дээшээ гарадаг.

Байгалай оёорой амитад янзануудайнгаа тоогоор пелагическэ янзануудһаа хэдэ дахин олон, 98 гаран % байха.

Оёорто амидардаг нюрганай яһагүй амитад эндемичнэ ба палеарктическэ түхэлэй. Ажамидаралай талаар эгээл баяниинь – литораль. Уһанай оёорой гүнзэгы тээшээ доошолхо бүри тэдэнэй хамтын шэгнүүр бага болодог.

Олигохедүүд уһанай ямаршье гүнзэгыдэ, шулуунһаа бэшэ тээ, амидардаг. Тиихэдээ тэдэнэй гүнзэгы руу доошолхо бүри удха шанарынь дээшэлдэг. Шулуун дээгүүр моллюскнуудынь булюу байха. Гүнзэгын доошолхо бүри тэдэнэй удха шанар мүн лэ доошолдог.

20 м хүрэтэр гүнзэгыдэ тэдэнэй ажамидаралай арга нүхэсэлнүүд тон олон. Энээниие ажамидаралаар баян, үрэ дүн һайтай бүһэлүүр гээд тоолодог. 1950 ондо Г. Б. Гаврилов Лиственичнэ тохойдо нэгэ га талмайда, 40 см гүнзэгыдэ 172 янзын амтадые тэмдэглээ. Тэдэнэй хамтын шэгнүүр 1 га талмайда 615,5 кг гээд тодорхойлогдоо.

Байгалай оёорой хабсагайлиг ташалангууд тиимэ амитадай тоогойшье, шанарайшье талаар тон “үгытэй” байдаг. Бүхы иимэ гэхэ гү, али супраабиссальна бүһэлүүртэ амитадай хамтын дунда зэргын шэгнүүр 1 га талмайда 100-150 кг болодог.


Байгаалиин гурим.
Амита бодосуудай тэжээл, хоолойнгоо талаар харилсаанууд
//Байгал: Атлас/ Ахамад редактор Г. И. Галазий, М. 1993. н. 11-12.


<< гэдэргээ гаршаг саашаа >>