НОМОЙ БЭЛГЭ ТЭМДЭГ


Монгол угсаатан өөрсэ онсолигтой үзэг бэшэгэй соёл байгуулһан юм. Нүүдэлшэ арадуудһаа гансал монгол араб хоёр лэ айхабтар ехэ бэшэгэй соёл байгуулһан түүхэтэй.

Эртэ урда сагһаа нүүдэлшэ монголшууд барламал бэшэмэл ном һударта аргагүй хүндэтэйгөөр хандадаг байһан юм. XVII зуун жэлэй «Элдэб һургаал оршобой» гэжэ зохёолдо «Ном гээшэ мунхаг харанхыда гэрэл, холын харгыда эдеэ хоол, хулгайшанай хулуухагүй эрдэни» гэжэ бэшээтэй байна.

Улаан-Баатар хотодо Уласай ниитын номой һан ба Гандан хиидэй номой һанда хадагалагдажа байдаг хэдэн арбаад мянган гар бэшэмэл болон барламал ном һудар тон баян бэшэг зохёолой уламжалалтай байһые гэршэлнэ. Гараараа уран наряар бэшэһэн зохёолой түгэсхэлэй үгэдэ зохёогшо, оршуулагша, буулган бэшэгшынь номой тэмдэгүүд байдаг.

Монгол номой тэмдэгүүдэй нэгэ шэнжэ хадаа бэлгэтэ зураг юм. Монголшууд эртэ урданһаа хойшо һара нарые бурхантай адли үзэдэг һэн. Энээнтэй холбоотой бэлгэ тэмдэгүүд гэбэл, хэдэн тээшээ сасарһан элшэтэ хүреэ хэлбэритэй, муу юумэнһээ аршалха сахилгаан мэтэ илагдашагүй хүсэнэй бэелэл болохо ошор хээтэ тэмдэг байна. Гурбан хүреэтэй угалзань оюун бодол, бэе махабад, үгэ хэлэн гурбан нэгэдэһэнэй бэлгэ тэмдэг болоно. Сэсэглэжэ байгаа сагаан лёнхобо сэсэг сэдьхэл бодолой арюун сэбэрые дүрсэлэн үзүүлнэ.


Бурханай номой эхинэй мүрэй урда байдаг бирга, бурхан багшын хүрэг болбол бурханай шажанай эгүүридэ оршохын бэлгэ тэмдэг, шажаниие баригша дээдэнэрэй лагшан бата оршохо бэлгэ тэмдэг, наран, һара, сэсэг гурбанай бэлгэ тэмдэг гэжэ харагдадаг.

Эртэ урдын сагһаа хойшо монголшуудай дунда эбэр угалза ехэ үргэн хэрэглэгдэдэг байһан. Номой тэмдэгүүдэй дунда энэ хээ угалза элдэбын түхэлтэй, орёо зурагтай болоо. Эгээл дэлгэрһэн хээ угалза тэмдэгүүдһээ алха хээ (эхин ба түгэсхэл үгы гэһэн удхатай), үлзы (заха хизааргүй юумэнэй бэлгэ) гэхэ мэтые онсолон тэмдэглэжэ болоно.

Эртын энэдхэг соёлһоо монголшууд наранай бэлгэ тэмдэг – хүреэ (сахариг) абаһан байна. Дүрбэлжэн хаалтань заха хизааргүй амидаралые дүрсэлэн харуулна. Дабхар тойрогынь амита ба амиды бэшэ юртэмсэнүүдэй таһалгаряагүй эрьесэ, хүгжэлтые харуулна. Тойрог соохи алман һарын зурагынь амидарал гээшэ саг үргэлжэ хүдэлжэ байдаг гэһэн удхатай.

Монгол номой бэлгэ тэмдэгүүд соо һүрөөтэ Хан Хэрдиг шубуун, арсалан байдаг. Энэдхэг, Түбэд, Монголдо анхан сагһаа хойшо арсаланиие эгээл хүсэтэй амитан гэжэ үзэдэг байһан. Номой тэмдэг һэлмэтэй арсаланай дүрсэтэй байбал, болбосоролой хүсөөр мунхаг харанхыһаа мултална гэһэн удхатай.


Монгол номой тэмдэгүүдтэ эрэ эмын заршам ёһо харуулдаг «арга бэлиг» гэһэн тэмдэг үргэнөөр хэрэглэгдэдэг. Энэ хадаа тад ондоо зүйлнүүдэй тэнсэл гэһэн эртын грек тэмдэгтэй адлишуу. Хитадаар «инь ян» гэжэ нэрлэдэг. Монгол номдо һара наран хоёрой гү, али хоёр загаһанай түхэлөөр дүрсэлһэн байжа болодог. Хоёр загаһанай бэлгэ тэмдэг эрэ эмын заршамай, эдэбхитэ ба эдэбхигүй эхинэй ниилэл тухай бодол дамжуулхын тулада хэрэглэгдэдэг. Тэрээнһээ гадна загаһанай анигдахагүй нюдэн хадаа мэргэн сэсэн ба эрдэм ухаанай унтаршагүй гэрэл гэһэн удхатай.

1686 ондо монголой анхадугаар Богдо гэгээн Занабазар соёмбо үзэг зохёогоо. Тэрэ сагаан толгойн түрүүшын тэмдэг мүнөө болотороо монголшуудай эрхэ сүлөө, тусагаар тогтонилой бэлгэ тэмдэг болодог. Дээрэ гурбан дүлэтэ гал байдаржа байдаг. Монголой бэлгэдэлэй ёһондо гал хадаа мандан хүгжэлтэ, һэргэлтэ гэһэн удхатай. Галай дүлэнэй гурбан хэлэн үнгэрһэн, мүнөө, ерээдүй сагта һалбархые бэлэгдэһэн юм. Галай доро монгол туургатанай эртэ урдын бэлгэ тэмдэг болохо һара наран хоёр оршоно. Мүн соёмбодо хоёр гурбалжан хэлбэритэй һомоной зэбэ зураатай. Монголой эртэ урдын бэлгэ тэмдэгтэ жадын гү, али һомоной уруугаа хараһан үзүүрынь «дайсанда – үхэл!» гэһэн удхатай. Өөдөө хараһан гурбалжаниинь амидарал – үхэл – шэнэ амидарал гэһэн хэтэ мүнхын эрьесые бэлгэдэн харуулна.


М.А. Очиров


<< гэдэргээ гаршагсаашаа >>