МОНГОЛ БЭШЭГЭЙ ТҮҮХЭ


Хүннүүгэй гэгдэхэ "Алтан хүн". Хүнэй дүрсын хоёр
талада бэшээтэй үзэгтэ адли юумэн "кэмү" бололтой

Бэшэгэй түүхэһээ тобшо тэды дурдабал, дэлхэйн олон арад элдэб саг үедэ бэшэг үзэгтэй боложо, өөрын түүхэ шастир, ном зохёолоо бэшэжэ ерэһэн юм. Монгол туургатанай бэшэгэйнь хүгжэлтые ажаглахада, ехэ һонирхолтой аад, орёо юм.

Монгол туургатанай бэшэг үзэгэй түүхые абажа үзэхэдөө, Түб Азиин үргэн уудам нютаг дэбисхэртэ эртэ сагһаа хойшо һуужа, нүүжэ байһан олон арад түмэнтэй холбожо үзэхэнь зүйн хэрэг. Манай эндэ анха түрүүшын гүрэнөө байгуулһан Хүннүнэр “кэмү” гэдэг бэшэгтэй байһан гэжэ эрдэмтэд тодоруулһан юм.

Монгол туургатанай хэрэглэһэн үзэг бэшэгэй түүхэдэ Ехэ Хитан уласта болбосоруулжа хэрэглэһэн үзэг бэшэгые дурдангүй үнгэржэ болохогүй. Хитанда “Ехэ”, “Бага” гэжэ хоёр зүйлэй үзэг байһаниинь мүнөө хүртэр тайлажа уншагдаагүй. Энэниие уншахань Мисир (Эртэнэй Египед), Тангадай (Баруун Ся) дүрсэ үзэгые уншаһантай адли удха шанартай хэрэг болоно. Хитан бэшэгэй дурасхал ехэнхидээ Үбэр Монголой нютаг дэбисхэрһээ олдоһон байдаг. Монгол уласта 5-6 лэ дурасхал байна.

Хитан бэшэг


Есүнхын шулуунай бэшэг (Мүнөө Санкт-Петербүрг
хотын Һэрмитажта байна)

Мүнөө монгол бэшэг гэдэг, эхиндээ эртэ урда сагта уйгаржан монгол бэшэг гэдэг байһан бэшэг болбол нээрээшье уйгартай нягта холбоотой юм. Уйгаржан бэшэг хэрэглэн монгол хэлээр бэшэжэ эхилһэн үе сохом хэзээб гэжэ эрдэмтэд һанал нэгэдээгүй байһан зандаа.


Сажа бандидын Субашидын дүрбэлжэн үзэгэй монгол оршуулга
(Берлиндэхи Турфанай суглуулга)
Чингис хаанай үедэ нилээн болбосоронгы хэлбэридэ хүрэһэн байгаа ёһотой. Энээниие Чингисэй шулуун гү, али Есүнхын шулуунай бэшэг бодотоор гэршэлнэ. Тэрэ шулуун дээрхи бэшэгтэ “мүр тэдхэхэ” арга хэрэглэһэниинь гайхалтай. Тиин, Чингис хаан, Есүнхэ гэһэн хоёр хүнэй нэрые бэшэ мүрһөө арай дээшэнь болгон бэшэһэниинь хүндэлһэнэй тэмдэг болоно. Есүнхын шулуун 1226 ондо бодхоогдоһон гэжэ үзэдэг. Тэрэнэй һүүлээр 1229 оной Ехэ хурилтайн үеэр тала нютагай нэбтэрхэй толи гэжэ үнэлэгдэһэн “Монголой нюуса тобшоон” бэшэгдэжэ эхилһэн түүхэтэй. Тэрэнэй һүүлээр удаа дараалан монголшууд дүрбэлжэн буюу Пагбын бэшэг, соёмбо, тодо бэшэг, вагиндра зэргые зохёон болбосоруулжа, хэрэглэжэ, хэрэглүүлжэ ябаһан түүхэтэй. Юрэнхыдөө арбаад гаран зүйлэй бэшэг үзэг хэлэндээ тааруулан зохёожо, хэрэглэһэн байнабди.

Жэшээнь, Пагба ламын түбэд үзэгтэ дулдыдан зохёоһон дүрбэлжэн буюу Пагбын бэшэг (XIII-XIV-дүгээр зуун жэл).

Үндэр Гэгээн Занабазарай энэдхэг болон түбэд үзэгһөө үльгэр абажа зохёоһон, өөрөө тодорһон домогтой соёмбо бэшэг (1686 он).


Соёмбо үзэгөөр Үндэр гэгээн
Занабазар гэжэ бэшэһэниинь

Гэхэтэй хамта, уйгаржан бэшэг үзэгтэ һуурилһан монгол бэшэг буюу худам монгол бэшэг хамаг монголой оюун ухаан, соёл болбосоролой эрхим дээдэ бүтээлынь боложо, үндэһэтэнэй тусгаар тогтонилой бэлгэ тэмдэг зандаа байһаяа мүнөөшье хүрэтэр үргэн хэрэглэгдэдэгээрээ гэршэлнэ.

Монгол бэшэгэй гарал үүсэл тухай эрдэмтэд элдэб һанал, таамаглал дурадхаһан байдаг. Тэдэнииень тобшолон үзэбэл, энэ бэшэг фойникэ үзэгһөө уламжалһан арамай-согд гарбалтай уйгар үзэгһөө эхи үндэһэтэй. Зарим номдо Чингис хаан Найман иргэниие даража, Тататунга гэдэг уйгар бэшээшые тамгатай ябахыень баряад, өөрынгөө дэргэдэ бэшээшэ, хүүгэд залуушуулай багша болгон үргэмжэлһэн гэжэ дурдаһан байдаг. Гэбэшье монгол бэшэгэй хэлэниинь 13-дугаар зуунай монгол хэлэнһээ бүри урданай гэжэ тодорхой юм.


Ил хаан Аргунһаа Франциин
ван Гоо Филипптэ эльгээһэн бэшэг (1289 он)
13-дугаар зуунда “уула” гэхые “аула”, “үүлэн” гэхые “эүлэн” гэхэ мэтээр хэлэдэг байһан һаа, бүри урдандаа “агула”, “эгүлэ” гэжэ хэлэдэг байһан юм. Иихэдээ, хоёр аялганай дундахи “г” хашалган хэлэгдэхээ болиһон, ондоогоор хэлээ һаа, һухаржа унаһан болоно. Энэ мэтэ жэшээ тон олон байдаг, заримыень дурдабал, сагуху — һууха, багуху — бууха, дагаху — дааха, дагулаху — (дуу) дуулаха г.м. болоно.

Монгол бэшэгэй үзэгэй хэлбэрииень үндэһэлэн уйгаржан буюу һунгадагай урда үеын (XVI зуун жэл хүрэтэр) ба жэнхэни монгол буюу һунгадаг үеын (XVI зуун жэлэй эсэсһээ) гэжэ хоёр ангилан үзэдэг. Тус бэшэг олон зуун жэлэй туршада хамаг монголые нэгэдүүлжэ байһан бэшэгэй хэлэниинь мүн. Энэ удхаараа хэдэн зуун жэл соо хуримталһан оюун ухаанай баялигые досоогоо агуулан, мүнөө үеын бидэндэ хүргэхэ шадалтай. Гансал тэрэнииень “хүндэ хүшэр байна”, “компьютер соо үгы” гэхэ мэтэ олон шалтаг урдаа барингүйгөөр өөһэдөө һарбайгаад абаха ёһотойбди.


Галзууд ЖАРГАЛ


<< гэдэргээ гаршагсаашаа >>