МОНГОЛ БЭШЭГ БУРЯАД-МОНГОЛДО

Урда сагта монгол бэшэгые дасангай хубарагуудта заадаг байгаа. Монголшо ламанарта заалгажа хүдөөгэй хара зоншье бэшэгтэй болодог бэлэй. Талаар таража һуудаг нүүдэлшэндэ мүнөөнэй шэнги байшан һургуули хэрэггүй байһан тула, тэрэ үедэ монгол бэшэг заахань иимэл янзын байһан юм. Тиигээшье һаа, мүнөө олон зоной эрхимлэдэг арга — багшые гэртээ залажа, хэшээл ном заалгаха аргые үргэнөөр хэрэглэжэ, монгол бэшэгтэй хоёр багшые урижа, хэдыхэн залуу хүбүүдые һургаһан тухай баримта угай бэшэгтэ байдаг. Уншадаг, бэшэдэг болоһон хүнүүд хожомынь түрэлхидэйнгээ гү, али хүршэ айлнуудай хүүгэдые суглуулаад, үзэг бэшэг заадаг байһан юм.

Тэрэ үеын һураха бэшэгүүд гар бэшэмэл, мүн барламалшье байһан юм. Саарһа, харандаа, бэхэ гуурһанай хомор байха үедэ һурагшад тусхай аргаар хэһэн гарай самбар хэрэглэдэг байгаа. Хаймал хабтагай модо өөхөөр тоһодоод, дээгүүрнь үнэһэдөөд, үзүүрлэһэн хулһаар дахин дахин бэшэжэ болохоор байгаа.


Ирагуу найрагша Данзанрабжаагай (1803-1856)
хэрэглэжэ байһан үнэһэн самбар, биир янтай

Монгол бэшэгэй һураха бэшэг, уншаха номууд Октябриин хубисхалай һүүлээр олоор барлагдажа, нютаг бүхэндэ һургуули нээгдэжэ олон хүн ном үзэхэ аргатай болоо һэн. Европын ёһо баримталан зохёогдоһон түрүүшын монгол үзэглэ зохёоһон эрдэмтэй багшанар Номтын Ринчен, Болдонов Яков, Давыдов Д.П., Базарон Шойжол-Һама, Бараадиин Базар болон бэшэшье зохёогшодые дурдалтай.

1930 онһоо буряад хэлэндэ тааруулан, лата үзэг хэрэглэхэ болоһоноор, монгол бэшэгээ орхиһон юм. 1938 ондо лата үзэгые кирилл үзэгөөр халажа, мүнөө хүртэр хэрэглэжэ байнабди. Иигэжэ үзэг бэшэгээ хоёр дахин эрид һэлгэжэ, соёлой уламжалалаа алдахада хүрэһэн байнабди. Энэ хадаа урдань үзэг бэшэг зохёоһонтой адли бэшэ, юундэб гэбэл урдань шэнэ үзэг зохёогоошье һаа, монгол бэшэгээ бүрин орхингүй, хадагалаад лэ ябаһамнай эды хүрэһэн байгаа. Харин 1920-30 ондо монгол бэшэгээ хаяад дүүрээгүй, мүн урданай ном һудараа ехэнхииень шатаан һүнөөжэ, соёлоо үгы болгоһон байнабди. Мүнөө манай гүрэндэ үлэһэн монгол бэшэгэй хуушан ном һудар 5000 гаран нэрын зүйл байна. Энэнь бүтэн бүлеэн үлэһэниинь гээшэ. Дасан дугангуудые һандаргахада, тала дайдые номой хуудаһан бүрхөөжэ байһан гэжэ хараһан хүнүүд бэшэһэн байдаг гэжэ бодоходо, энэ 5000 гээшэмнай сохом байһанай хэды хубинь хаб гэбэл, хахадтаньшье хүрэхэгүй байгаа ёһотой. Харин лата, һүүлдэнь кирилл үзэгөөр хэблэһэн номуудые нэрээрнь илган тоолобол, 5000-да хүрэхэгүйнь лабтай. Энээниие зүб ойлгожо, зүб дүгнэхэ ёһотойбди. Жэшээлбэл, юундэ франци, англи, хятад гэхэ мэтэ хэлэнүүд зүб бэшэлгын дүрим, үзэг бэшэгнай хүндэ хүшэр байна гээд тэрэнээ бүри амар юумээр һэлгэнэгүйб? Юундэб гэбэл, энэ мүнөө хэрэглэжэ байһан үзэг, бэшэлгын дүримэйнь саана асари ехэ уламжалал, баялиг соёл байна. Ухаатай хүн энээнээ гамнаха жэшээтэй. 1920-30 ондо буряад-монголшууд аргагүйн лэ эрхэдэ монгол бэшэгээ орхиһон лэ байна. Газааһаань харахада өөрын дураараа гаргаһан ябадал мэтэ болобошье, үнэн дээрээ тииимэ бэшэ юм. Мүнөө болоходо, элинсэг хулинсагайнгаа үри хүүгэд бидэндээ эльгээһэн мэдээень уншахаһаа болохо, “Аа”-еньшье мэдэнэгүйбди. Монгол бэшэгээ аажамханаар һэргээхэнь тон шухала хэрэг гэжэ үзэлтэй.


Д.Шойнжонова,
Галзууд ЖАРГАЛ


<< гэдэргээ гаршагсаашаа >>