Мархаева Таисия Хандуевна,
буряад хэлэ болон литературын багша;
Цыренова Зинаида Гендуновна,
һургуулиин номой һангые даагша
 
ШЭНХИНЭЭТЭ ШҮЛЭГЭЙ ЭЗЭН
 
Аюша Доноевой 75 жэлэй ойдо
зорюулагдаһан уран зохёолой үдэшэ
 
    Зорилгонууд: Һурагшадай һонирхол, мэдэсэ үргэдхэн, нютагай поэт Аюша Доноевой намтар, зохёохы ажал тухайнь хөөрэхэ; уран гоёор уншаха шадабари үргэдхэхэ; шэнжэлхы удхатай хүдэлмэри хэхэ дадалыень хурсадхаха; уран үгэдэ дурлал түрүүлхэ.
    Бэлэдхэл: Һурагшадта уридшалан шэнжэлхы удха шанартай даабари үгтэнэ: 5-7 классай һурагшадта иимэ конкурснууд хараалагдана: 
    1. “Уран шүлэгэй долгин дээрэ” (2 шүлэг сээжээр мэдэхэ);
    2. “Дуунайнь аялга һайхан даа” (1 дуу гүйсэдхэхэ);
    3. “Шэдитэ биирэ” (шүлэгүүдэйнь удхаар 3 зураг зуража, хамгаалха).
    4. 8-11 классай һурагшадта шэнжэлхы удхатай, нэгэ темэ задалан харуулха хүдэлмэри хэхыень (презентаци) дурадхагдана:
    · уг гарбал, заншал тухай шүлэгүүдэй цикл
    · нютагай түрүү хүнүүд тухай шүлэгүүд
    · дайн тухай шүлэгүүд
    · эрын юһэн эрдэм тухай шүлэгүүдэй цикл
    · эхэнэрэй хэрэгсэлнүүд тухай шүлэгүүдэй цикл
    · эмтэй домтой ургамалнууд тухай шүлэгүүдэй цикл
    Үгтэһэн темээрээ 2 шүлэгынь сээжээр, 1 дууень гүйсэдхэлгэ, 2 зураг зуража хамгаалалга хараалагдана.
    Хэрэгсэлнүүд: проектнэ материалнууд, интерактивна самбар, магнитофон, номуудай выставкэ.
 
    Актова зал соо номуудайнь выставкэ дэлгээгдэнхэй.
    Санагын дунда һургуулиин хоор һургуулиин эдиршүүлэй «Санага» гэһэн гимн гүйсэдхэжэ үдэшые нээнэ.
 
    Амар мэндэ, хүндэтэ һурагшад, багшанар, айлшад!
    Багша, хизаар ороноо шэнжэлэгшэ, поэт Аюша Жапович Доноевой түрэһөөр 75 жэлэй ойдо зорюулагдаһан «Шэнхинээтэ шүлэгэй эзэн» гэһэн уран зохёолой үдэшые нээһэн дээрэ тоолохыемнай зүбшөөгыт.
 
    1. А. Ж. Доноевой намтар, зохёохы замаарнь презентаци.
    2. Поэдэй шүлэгүүдые 5-7 ангиин һурагшадай уранаар уншалга.
    3. 8-11 классуудай һурагшадай бэлдэһэн презентаци.
    а) А. Ж. Доноев олон тоото темэнүүдтэ зохёолоо бэшэдэг байгаа. Жэшээлхэдэ, ерээдүйн үетэндэ һургаал заабари боломоор уг гарбал, заншал тухай шүлэгүүдые 8 «а» классай һурагшад хөөрэжэ үгэнэ.
    б) Түрэл нютагайнгаа түүхэ домог, түрүү, бэрхэ, ажалша хүнүүдые һайн мэдэдэгынь уран гоё шүлэгүүдэйнь мүрнүүд гэршэлнэ. 8 «б» ангиин һурагшад нютагай түрүү хүнүүд тухай презентаци хэнэ.
    в) Дайнай шэрүүн жэлнүүдые эдир бага наһандаа үзэһэн тухайгаа иигэжэ шүлэглэн бэшэнэ. «Дайнай үеын эдиршүүл» шүлэгыень уншаха, 9 ангиин һурагшадта үгэ үгтэнэ.
    г) Аюша Жапович Доноев «Эрын юһэн эрдэм» гэһэн шүлэгүүдэй цикл бэшээ. Урданай ёһо заншал сахин бэшэгдэһэн шүлэгүүдые уншахада һонирхолтой байхаһаа гадна, мүнөө үеын хүнүүдтэ ехэ туһатай гээд һанагдана. Мүнөөнэй залуу үетэн эрын юһэн эрдэм тоолохоһоо байха, дуулаашьегүй байжа магад.
    10 «а» анги «Эрын юһэн эрдэм» гэһэн циклһээ шүлэгүүдые таанадай һонорто дурадхана.
    д) «Эжын нэрэ мүнхэ байг!» шүлэг уншаха.
    Нютагайнгаа эхэнэрнүүдтэ, эжынэртэ зорюулһан шүлэгүүдыень уншахада, ульгам, тодо, ойлгосотой. 10 «б» ангиин һурагшадай «Эхэнэрэй хэрэгсэл тухай» шүлэгүүдэй циклһээ презентаци.
 
    Аюша Жапович поэт, багшаһаа гадна, мүн хизаар ороноо шэнжэлэгшэ байһан юм. Түрэл нютагтаа хүүгэдые дурлуулха зорилготойгоор һарьдаг уулаар махажа, Зэдэ голой эхеэр, тэрэнэй һалаанууд болохо Оронгодой, Тудхалта, Хохюурта голнуудые зубшажа нилээд зайгаа. Хохюурта голой һаба сооһоо мүнгэн зүүдхэлдэ һуулгадаг молор эрдэни, ородоор нефрит гэдэг шарабтар ногоон тон хатуу шулуу 1962 оной июнь һарада олоо. «Сайханай табхар» гэдэг газараар нютагай ангууша Дэмбүү таабай газаршантай ба бүлэг һурагшадаар аяншалга хэжэ ябахадаа, Чингисэй тогоо олоһон юм гэжэ хэлсэдэг. Иимэ һонирхолтой аяншалгануудынь поэдэй сэдьхэлдэ бүхөөр хадуугдан үлэжэ, уран шүлэгүүд боложо мүндэлөө. Иигэжэ Аюша Доноев элдэб эм домдо ородог ургамалнууд тухай, мүн манай нютагта ургадаг сэсэгүүд тухай гайхамшагта шүлэгүүдые үхибүүдтэ зорюулан бэшэһэн байна. «Эмтэй домтой ургамалнууд тухай» шүлэгүүдэй циклһээ 11 ангиин һурагшадай презентаци.
 
    Санагынгаа һургуулида түрэлхи хэлэ болон литература заажа байхадаа, Аюша Жапович шүлэг бэшэхэ дуратай шабинартайгаа уран зохёолой кружок эмхидхээ һэн. Аюша Доноевой шаби, Мэлс Самбуевай нэрэмжэтэ шангай лауреат, буряад поэзеэр «Алтаргана-2006» гэһэн уласхоорондын һайндэрэй мүрысөөндэ Гран придэ хүртэһэн Санжай-Ханда Долгоржаповна Дармаева манай уран зохёолой үдэшын хүндэтэ айлшанда үгэ үгэнэбди.
    Суг ажаллаһан, багшалһан нүхэдтэнь Содном Дубжирович Цыреновта, Нина Шагдуровна Тубановада, Валентина Цыреторовна Логиновада үгэ үгтэнэ.
 
    Аюша Доноевой шүлэгүүдэй үгэ дээрэ олон дуун бэшэгдэнхэй. Буряад арадай элитэ композиторнууд Станислав Улаханов, Анатолий Андреев, Владлен Пантаев, мүн манай нютагай бэлигтэй композитор Алдар Бадмаев шүлэгүүдэйнь үгэ дээрэ уянгата хүгжэм найруулан бэшэһэн байна. Мүнөө ирагуу дуунуудынь ханхинаса дуулаял даа.
 
    Шүлэгэй удхаар зураһан зурагууд тухайгаа һурагшад хөөрэнэ.
 
    Аюша Жапович 65 наһа хүрөөд байхадаа, огсом дорюун аялгатай «65 нажарни» гэһэн шүлэг бэшээ һэн. Һүүлшын шүлэгүүдэйнь нэгэн болохо шүлэгөөрнь, уран зохёолойнгоо үдэшые түгэсхэе.
 
          65 нажарни
    Жаргал гээшын эсэстэ
    Жаран табан нажарни
    Жамын ёһоор эрьежэ,
    Жаахан зүрхым хүлгөөгөө.
    Олон олон жэлнүүдни
    Ошо сасан бутаржа,
    Оролдожо хэһэн ажалайм
    Онсо шэнжэ үлөөгөө.
    Саһан дээрэ мүрлэхэ,
    Саарһан дээрэ нэрлүүлхэ
    Сарюун энэ һургаалайнь
    Сараа үлөө заа зуухан.
    Эдир бага хүүгэдтэ
    Эрдэм номой нюусые
    Эли бодоор ойлгуулхаа
    Эсэтэрээ тулаалби.
    Дууһан хубияа эдлэһэн
    Дуран мэтэ жаргалайм
    Дундаршагүй охинһоо
    Дуунууд шэнээр зэдэлхэл.

гаршаг