БУРЯАД УРАН ЗОХЁОЛ
10 КЛАСС
I тур

1-дэхи даабари: Уран зохёолой нэрэ, тэрэнэй авторые пейзажаарнь тодорхойлогты.
а) «Халуун наранда, боро һалхинда мүлигдэн, гантан хахара буунхай уулын шулуунууд Викторэй амияа табитараа һүүлшынхиеэ байха байра, хэбтэхэ дэбдихэрынь боложо үгэбэ.
Үндэр хабсагайн эрмэгтэ байһан эдэ үхэрэй шэнээн томонууд шулуунуудай зариманиинь хатуу бодолнуудые досоогоо дараад, хамаг юумые хуу хаража, мэдэжэ һууһан хүлтэй, гартай хүнүүдэй дүрсэнүүдые һануулна».
б) «Бүрхэг шуургата һүни, бүтүү балай, урдаа арбан алхам байһан гэршье харахаар бэшэ. Бордоһо шуурган үдэрэйхиһөөшье түргэдэнхэй, морид зөөлэн хүр хүнгэрэгтэ шаагдахаа һанана…
Урдаһаа үлеэһэн һалхинда сохигдоходоо, Гомбын хоолой хахажа, дуунайнь аялга таһалдана. Тэрээнэй забһараар үлэн хүхэ шононуудай уйдхартай гунигтайгаар улилдаха абяан һалхинай хүрилхэдэ, нэгэ ойро шэнги тодо болон, нэгэ холо шэнги таһалдан дуулдана. Шонын улилга дуулахадаа, Гомбын нюрга уруу хүйтэ дааба, тиигэбэшье айһан тамираа бэшэдтээ мэдүүлхэгүй гэжэ дуулаагүй хэбэртэй ябаба…».
в) «1913 он. Хүхы шубуун дуугаа һая хуряажа байһан зунай эхин һайн саг. Нюдэ алдама уужам, халюурма ногоон талын дунда, зөөдэл байдалта, эшэгы гэртэн буряад айлай баян үргэн хото…».
г) «Үдын халуун бууража, үдэшын наран урга тудан улайржа, тунгалаг һэрюухэн болоно. Ая гангын хоншуухан үнэр гутажа, хонгор добын оройгоор даляа хүсэһэн шааранууд шааг-шааг гэлдэжэ, дээрэ доро дэбхэрэлдэжэ байһан юм шэнги, үдэшын һэрюухэн агаарай тунгалагта хөөрэн дэгдэн шааяна».

1. Доро үгтэһэн цитатанууд соо уран зохёолой литературна персонаж тухай хэлэгдэнэ. Зохёолой, геройн нэрэнүүдые элирүүлэгты.
а) «… далан нэгэн шэди арга хэрэглэжэ шадаха сэсэн хурса ухаатай һэн. Аюултай сагта түшэглэхэ үнэн сэхэ энжэ албата зонтоёо ябаа. Тиимэһээ нэхүүл сэрэгэй ерэхэдэ, хайлажа урдаһан саһан шэнги харагдахаа болишодог байба. Тэрэниие дайсад бэдэрэн оложо ядахадаа, Дай–Хун тайжые гансаарайнь бусаан, Барга–Монгол абаашаба».
б) «…бэеэр хүйтэн хүлһэн адхаршаба. Хэды олон аягүй байдалда оробошье, иигэжэ түдэгэсэдэггүй, иигэжэ диилдэдэггүй бэлэй. Магад, басаганайнгаа юушье хэлэнгүй гүйжэ ябашангүй, урдаһаань хэрэлдэжэ байгаа һаань, үшөөшье зориг хүсэлөө мухардуулхагүйшье һэн аалам…Үбгэржэ байна хаб гэжэ бодобо… Үбгэрхэдөө зөөлэдэшөө… Нээрээшье, үндэр наһатай болохо бүреэ хүн нэрэ түрэеэ нангинаар сахихаяа оролдохо юм байна… Энэ басаганиинь хюмһанайшье харын зэргэ муу юумэндэ дурагүй хүн боложо ябана…».
в) « – Нүхэр, капитан, таниие баярлуулжа шадахагүй байнаб. Шүлэгүүдэй нэгэ номтой һэм. Теэд тэрэнээ аха шадалаараа гамнажа, үргэбшэ мэшээг соогоо хадагалжа ябаһамни, бомбодуулжа һалашоо…– гэжэ номоо бэлэглэжэ шадахагүй ушар шалтагаанаа удхалан хөөрэжэ эхилбэб».
г) «Минии ажал байдалай хүдэлжэ хүүежэ байхань мүншье нэгэнэй тухай байна даа, ном мэдэхэ болоогүй, ябажа үзөөгүйшье һаа, юумын хойно гаража, хосорһон юумэмни нэгэшье үгы, адлил ахай абгай гэгдээд, амитан зондоо айлгуур түрүү, үрэ зөөри хоёрые тэгшэ үдхэһэн, тэнгэри бурхан хоёртоо харагдаһан үргэгдэһэн хүн гээшэ хаб».

3-дахи даабари:
А) ХIХ–ХХ зуун жэлнүүдтэ буряад арадай хүгжэлтэдэ ехэ нүлөө үзүүлһэн эрдэмтэдэй, сэхээтэдэй, уран зохёолшодой, багшанарай, ламанарай болон бусад түрүү зоной нэрэнүүдые нэрлэгты.
Б) Доро үгтэһэн зохёолнуудые бии болоһон сагаарнь һубарюулан бэшэгты.
Эдэ зохёолнуудай авторнуудые нэрлэгты.
а) «Банзарай хүбүүн Доржо»;
б) «Сэнхир хаданууд»;
в) «Тайшаагай ташуур»;
г) «Цыремпил»;
д) «Брынзын санха»;
е) «Хиртэһэн һара».
В) Буряадай мэдээжэ поэт Г. Г. Чимитов мүнөө жэл хэды наһанайнгаа ой угтааб?
Г) «Монголой нюуса тобшо» гэһэн зохёол хэды ондо бэшэгдээб?
Д) XX зуун жэлэй урда тээ һургаалай жанраар бэшэгдэһэн зохёолнуудые нэрлэгты.
Е) «Мүнхэ ногоон хасуури» гэһэн романай авторые нэрлэгты.

4-дэхи даабари: Р. Номтоевой «Аршаанай дуһал» гэһэн зохёолһоо хэһэг дурадхагдана. Энэ зохёолой жанр тодорхойлогты. Харюугаа баталагты.
ХУДАГАЙ ҺОХОР БАХА
43. Алас хойтоёо һанахагүй арадай
Ашата заяагынь доройтуулха юумэндэ
Анхарха бодолгүй сэдьхэлээ алдабал
Аюулта урьхаһаа зайлахань бэрхэтэйл.

44. Хабархажа бэеэ дээгүүр абагшад,
Хамагые ойлгоһондо өөрыгөө тоологшод,
Хилбархан мэдэсэеэ үндэрөөр сэгнэгшэд,
Худагай һохор яһата мэлхэйдэл.
Гадаада далайн дошхон һалхинда дайруулжа, хүдөө газарта хаягдаһан яһата мэлхэй мүлхижэ ябаһаар хуушан худагтай дайралдажа, досоонь оробо. Тэндэнь үрөөһэн нюдэтэй баха байба. Тэрэнь иигэжэ асууба:

  1. Ши хэн гэдэг амитан хаанаһаа ерэбэ гээшэбши?
  2. Би яһата мэлхэй гэдэгыньби. Гадаада ехэ далайһаа ябанаб.

Тиихэдэнь худагай баха:

  1.  Шинии тэрэ гадаада далай эды шэнээн болохо гү? – гэжэ худагайнгаа гурбанай нэгэ хубиие тойруулан харуулба.
  2. Тэрээнһээ ехэл даа, – гэбэ яһата мэлхэй.

Баха худагайнгаа гурбанай хоёр хуби болохо зайе тойруулан заагаад:

  1. Эды шэнээн байгаалтай? – гэжэ асууба.
  2. Ехэл даа энээнһээ, – гэбэ яһата мэлхэй харюудань.
  3.  Тиибэл хэды шэнээн юм бэ, тэрэ гадаада далайшни? Бүхэли энэ худагай уһанай шэнээн болохо гү? – гэжэ бахын һурахада яһата мэлхэй иигэжэ хэлэбэ:
  4.  Ши ухаагаар охорхон тула, холын ороноор аяншалжа үзөөгүй хаш. Гадаада далай гээшэмнай хэды олон жэлдэ шэнжэлэн үзөөшье һаа, заха зайдаа хүртэшэгүй үргэн, оёргүй гүнзэгы. Шинии энэ худагтай жэшээлжэ яашье болохогүй юм.

Тиихэдэнь баха айхабтар гомдожо: «Энэ яһата мэлхэй өөрыгөө дээгүүр үргүүлхын тулада гадаада далайе хэтэрмэ үлүүгээр ехэ болгоно. Минии худагһаа ехэ уһан одоо хаана байха юм», – гэжэ досоогоо сэдьхэн һуугаа бэлэй.

II тур
I-дэхи даабари: Доро үгтэһэн уран шүлэгэй анализ хэгты.
Зүһэм хилээмэн
Харагты –
Хара шорой газарай мяханһаа таһарһан,
Харагты –
Гар дээрэмни зүһэм хилээмэн.
Хүнэй этигэл сооһоо ургажа гараһан
Хүсэтэ дуран –
гар дээрэмни –
хилээмэн!
Гэнтын янгинама
хүйтэндэ тэрэ хүрэһэн газар
Гэнэн хонгор бэеынгээ халуугаар гэдхээн,
Шатама наранда гантажа,
тэһэ хүрэһэн газар
Шадалаараа, хүлһөөрөө уһалжа,
амидыруулан
бэлэдхээд,
Сасаалби хүрьһэтэ балай руу орооһо –
Сасаалби хүрьһэтэ балай руу гэрэл:
Хүрьһые сүмэрэн гараад,
Хожомоо мянгаадаараа эбхэрэн,
Хүн тухай
хоолос–элшэнүүд дуулажа ороо һэн.
Харагты –
гар дээрэмни зүһэм хилээмэн…
Хилээмэнэй зүһэмдэ бии юм тиимэһээ:
наранай бутардаһан,
Хүнэй гамнажа ябаһан энхэрэл,
хүрьһэнэй дээжэ;
Налуу дэлхэйн энгэр дээгүүр урдаһан
Агуу мүрэнүүдэй, далайнуудай дуһал бии
гээшэ.
Харагты –
Хара шорой газарай мяханһаа таһарһан,
Харагты –
гар дээрэмни зүһэм хилээмэн.
Хүнэй этигэл сооһоо ургажа гараһан
Хүсэтэ дуран –
гар дээрэмни –
хилээмэн!

Мэлс Самбуев

II-дохи даабари: Уран зохёолой эпизод анализ хэхэ.
Д. Батожабайн «Багшашни хэн бэ?» гэһэн зохёолһоо абтаһан хэһэгтэ һанамжаяа бэшэгты.
…Хоёр багашуулай түмэрэй хюрөөһөө тооһон бурьяжа, толгойнуудһаань уурал гараба гэжэ хөөрүү хүнэй хэлэхээр юумэ болоно. Тэдэ хоёр өөһэдөө мэдэнгүй ажал дээрээ мүрысэжэ байба. Түмэр хюрөө дэхынгөө забһарта хулгай нюдөөрөө Чулуун-Бата нүхэр тээшээ хараад абана. Тэрэнэй хэжэ байһан дүрбэн углуутай ута түмэр хэды харабашье, юу хэжэ байһанииень бодожо үзэхые оролдобогүй. Тиигээдшье тархяа хии газар шалаахагүйе оролдодог, математика мэтын толгойн бодолдо хабаатай хэрэгтэ дурагүй хүбүүн байһан юм. Тэрэ хэрэгэйнгээ түлөө зүгөөргүй шэрүүн тодхор туйлабашье, хии газар ухаагаа гүйлгэжэ һураагүй, уужам талада зориг зоргоороо үдэһэн хүбүүн ха юм. Талын хүн гээшэ жэжэхэн юумэ харадаггүй ба хүл дороо шагаадаггүй, алад холуур хараад алхалжа һураһан байдаг. Тэдэнэр холые харадаг ба томо бархайжа байһан юумэ нюдэндөө харабал, бодолоо гүйлгэдэг байха. Уужам талада уула хадануудай манаран байхые шэртэжэ, шиид гэхэгүй номгон талада жэргэмэлэй дуу шагнажа байхадаа холын городой олон дабхар гэрнүүдые нюдөөрөө хаража, ухаагаа гүйлгэдэг хүбүүн хэдэн зуун зуун зоной дунда орожо, энээхэн кубигай түлөө толгойгоо зобоохогүй байба ха. Тиигэбэшье талада зоргоороо үдэһэн хүбүүнэй үсэд зан, хүнэй хойно гараха ябадалые тэсэдэггүй дээрэһээнь, тэрэ хүбүүн амяа тээрэжэ унаагүй сагтаа хажуудахи нүхэртөө хүсэгдэхэгүйб гэжэ бодоно. Севастьянов оньһохониинь оложо байжа, ород янзаар яаралгүйхэнөөр хэмжэжэ байжа, дүрбэн углуутай түмэрөө заһажа, зулажа байба.
Хоёр багашуулай хоорондоо мүрысэжэ байһаниие үни мэдэһэн мастер холо ошоод, хаа-яа хулгайгаар хараад энеэбхилнэ. Тиигэбэшье мүнөө зургаан сагта гэртэнь ошожо, ямархан аргаар өөһэдөөрнь тэдэнэй гэмынь хэлүүлхэмни гээшэб гэжэ һанахадаа, тэрэнэй нюдэн нэгэ газар тогтожо, бодолдо баригдан байшахадал гэнэ… Айлгажа, хүнэй хэлэһэн тээшэ гүйжэ байдаг болгохые тэрэ хүсэдэггүй, харин өөһэдын үүсхэлтэй ба һанаһан зориһоноо бүтээдэг зон болгохые хүсэдэг байгаа.
Арбан кубиг тэбхытэр хюрөөдэжэ, өө мөөгынь үгы болотор сэбэрлээд, Иван Петровичые дуудаха гэжэ Чулуун-Батын эрьеэд харан гэхэдэнь, Севастьянов тэрэнэй хажууда байбагүй. Тэрэнэй тэшхэтэй стол дээрэ мүн лэ арбан кубиг отолоод табижархёотой байна. Хараагүй урид дүүргээб гэжэ һанаһан Чулуун-Батын бэе һал унашахадал гэбэ. Гэнтэ мэдэхэдэнь, хэдэн газар холожо суурхаршаһан гарайнь альган дээгүүр тэһэрһэн холонхойнууд хордоходол гэнэ. Мүн тэрээнһээ дороор залуу хүбүүнэй досооньшье хордожо эхилбэ.
Уданшьегүй энеэбхилһэн шарайтай Севастьянов мастерые дахуулаад ерэбэ.
– Энэ би дууһааб!
– Би баһал дууһааб!
Севастьяновай шарай гансата ондоо боложо:
– Би урид дууһааб! – гэбэ.
– Худалаар бү хэлэ! Нэгэ доро дууһаабди! – гэжэ Чулуун-Бата хэлээд, Иван Петрович тээшэ өөрынгөө кубигуудые һарбайба.
– Бэрхэнүүд гээшэт! Хэнтнай наряар адлихануудаар хээб, мүнөө хэмжэжэ үзэхэбди!– гээд, Иван Петрович нюдэнэйнгөө шэл гаргаба.
Хоёр хүбүүд Иван Петровичой гарай хүдэлһэн тээшэ алдангүй харашоод байбад. Тэдэнэй хэһэн кубигуудые ямар нэгэн самолёдой часть шэнгеэр Иван Петровичой хэмжэхэ бүринь харюусалга ехэтэй боложо үзэгдэнэ. «Хэнэймнай ажал һайн байхань гээшэб» гэжэ тэдэнэй хүлеэн ядажа байхада, саг гээшэ үзэгдөөгүй удаанаар ошоһон шэнги байба. Иван Петрович зорёолһондол яаралгүй, бүхы кубигуудыень нэгэ нэгээр хэмжэхэһээ гадна, бүгэдыень саарһан дээрэ бэшэбэ. Хэнэй хэды шэнээн алдаһые хамта дээрэнь гансата гаргажа байна. Бэшэһэн тоонуудыень Чулуун–Бата Севастьянов хоёр харахадаа, аб адлиханаар шэхэнүүдээ улайлдажа эхилбэ…
Тэдэнэй ажал урдаа табяад, мастер зүгөөргүй удаан дуугай һууба. Тэдэнэр амаа ангайжа абяа гарабагүй.
– Харана гүт? – гээд, хармаан доторһоо таһархай шагта гаргажа харуулба.
– Харана, – гээд, ямаршье зорилготой асуудал байһыень ойлгожо ядаһан багашуул аргаахан харюусабад.
– Энээниие харагты! – гэжэ нюдэнэйнгөө шэл абаад, шэхэн дээгүүрээ хэдэг оправын шарнир харуулба.
Тэрэ шарнирайнь ниидхээр уяатай байхые хаража:
– Харана, – гэлдээд, бүришье нарилан аман соогоо гүбэд гэлдэнэ.
…Тэдэнэр таанад шэнгеэр мүрысөөндэ яаралтайгаар иимэнүүд товарнуудые гаргажа, арад зондо үгөө. Мүрысөөн гээшэ ганса түргэн бүтээлгэһээ бэшэ, шанараараа болохо ёһотой. Нэгэдэхи табан жэлэй үедэ хүлисэмөөр байгаа. Мүнөө зургаадахи табан жэлэй үедэ иигэжэ ажаллаха болоо һаа, хамаг зоной дура гутаахабди. Энэ шагта «стахановта» минии дурлаха аргамнигүй! Энэ «Большевик» фабрикын түсэбөө дүүргэдэг тухай газетэдэ бэшэхэдэнь, хэдэн мянган таһархай шагтатай гү, али дутуу оёдолһоо хангиршаһан дотортой хүүртиг үмдэһэн зон эзэлүүдгүй нюурнуудаа ирбайлгажа, энэ мүрнүүдые уншангүй, алад хуудаһыень һэхэхые оролдодог!
Эндэ һаяхана абаһан резинэ улатай ботинкынгаа ханги буушаһан улыень Севастьянов түргэн хараад, «Чулуун-Бата бидэ хоёр шэнгинүүд үченигүүд мүрысэжэрхиһэн байгаа бэшэ гү?» гээд эзэлүүдгүй һэжэглэбэ. «Үгэй, минии хара хүлһөө гаргажа олоһон зуун түхэриг иимэ гутал оёод тэдэнэр абахагүй байгаа» гэһэн бодол тэрэнэй толгой соо ороно. «Мүн Иван Петрович шэнги мастер үгы һаа, бидэнэршье өөһэдөө мэдэнгүй иимэнүүд хээд, ондоо тээ ажаллажа байһан өөһэдынгөө нүхэдэй мүнгэ абахадаа болохо байгаа ха юмбибди!» гээд, тэрэнэй һанал толгой соогоо хоёр боложо арсалдана.
Уруунь харуулаагүй һаа, ябадаггүй будильник часайнгаа хэды боложо байһаниие хараха гэжэ үргөөд лэ, тэрэнэйнгээ байха бүринь хараал табидаг хүгшэн эхэ тухайгаа Чулуун-Бата бодожо, «али табан жэл соо хэгдэһэн часы байгаа хаб?» гэжэ шэбшэнэ…

Эндэ үгтэһэн асуудалнуудые ажалдаа хэрэглэжэ болохот, үгышье һаа өөрынгөө шэглэлээр анализ хэгты:
а)зохёолой эпизодой гол бодол элирүүлэгты (гол үгэнүүдые, холбоо үгэнүүдые түүжэ бэшэгты);
б)Чулуун-Батын ажабайдалда ямар ушар тохёолдоноб?
в)Чулуун–Батын ажабайдалда эндэ үгтэһэн эпизод ямар удхатай байгааб?
г)багша шаби хоёрой харилсаан; д)геройн сэдьхэлэй байдал;
е)Д. Батожабай энэ зохёолоороо уншагшадтаа юун гэжэ хэлэхэеэ һанааб?

БУРЯАД УРАН ЗОХЁОЛ
ЗОХЁОХЫ СЕКЦИ
10 КЛАСС

1. Доро үгтэһэн Ц. Галановай «Саран хүхы» гэһэн зохёолһоо цитатануудые уншаад, «Хүн ба байгаали» гэһэн темээр найруулга–бодомжолго бэшэгты.
«…Бидэ бултадаа орон дэлхэйн ашаар амиды мэндэ ябанабди. Хэмнайшье орон дэлхэйн үхибүүн гээшэ. Тиимэһээ эгээ түрүүн хүн гээшэ эдеэгээ орон дэлхэйтэеэ хубаалдаха зэргэтэй…». (Ц. Галанов).


гаршаг